Agendabundel

Sociaal maatschappelijk belang Tijdens onze bezoeken is ook naar voren gekomen welke invloed deze gebouwen sociaal maatschappelijk hebben door de betrokkenheid van grote groepen vrijwilligers en de huisvesting van sociale activiteiten, de infrastructuur van dit netwerk dient erkend te worden en in kaart gebracht en ondersteund te worden op het moment dat de kerken er zelf geen zorg meer voor kunnen dragen. C. Kansenkaart voor de kerken In opdracht van de Provincie Gelderland werd er gelijktijdig een onderzoek gedaan door de TU Delft. Hun doel was het opstellen van een Kansenkaart voor kerken, waarbij de gehanteerde methode ook in andere gemeenten dan in de Oost Achterhoek zou kunnen worden gebruikt. Dit onderzoek is gehouden zonder vooraf gestelde kaders vanuit de burgerlijke gemeente, noch een gesprek met de kerkelijke gemeenten en moet geïnterpreteerd worden als referentiekader en suggestie. De methodiek kan gezien worden als een stappenplan, dat doorlopen kan worden om meer inzicht te geven in het toekomstperspectief van een specifiek gebedshuis. Toekomstperspectief kerken Hierin komt naar voren of een gebedshuis nog als gebedshuis gebruikt kan worden, zogenaamde bij-bestemming nodig heeft voor een gezonde exploitatie of (tijdelijk) getransformeerd kan worden, of in het uiterste geval kan/moet worden gesloopt.

Het concept resultaat is als bijlage toegevoegd, eind 2021 wordt verwacht dat dit onderzoek 4

afgerond is. In voorjaar 2022 wordt in samenwerking gekeken naar de begeleiding van een of meer kerken in het participatie traject.

Workshops betrokken ambtenaren per gemeente Naar aanleiding van de resultaten van het onderzoek (onderdelen A, B en C) zijn er workshops georganiseerd voor de betrokken ambtenaren van de 3 gemeenten, gezamenlijk conclusies getrokken en aanbevelingen gedestilleerd.

Aanbevelingen Het is belangrijk voor de gemeentelijke overheid inzicht te krijgen in de mogelijke leegstand van kerkgebouwen in de gemeenten. De Kerkenvisie Oost Achterhoek inventariseerde circa 55 religieuze gebouwen (kerken, kloosterkapellen, synagogen, moskeeën, kerkelijke ensembles (bv. combinatie van kerk, pastorie, kerkhof) hun toekomstverwachtingen, naar typen en categorieën en ligging en cultuurhistorische waarde. De afname van de geldende behoefte, veelal veroorzaakt door maatschappelijke ontwikkelingen zoals secularisatie en krimp, geven een ander perspectief op deze bijzondere gebouwen. Voor herontwikkeling kan het nodig zijn om het bestemmingsplan aan te passen. Dit vraagt om bijzondere alertheid. Cultuurhistorische waarden Het ‘Besluit ruimtelijke ordening’ ondersteunt de verankering van erfgoed. Naast de beschermende status van monumenten is het van belang om van alle religieuze gebouwen kennis te nemen bij eventuele verandering in functie en gebruik. Artikel 3.1.6 stelt dat cultuurhistorische waarden uitdrukkelijk meewegen bij het vaststellen van bestemmingsplannen. Ook kan religieus erfgoed met een definitie gebedshuis een integraal onderdeel zijn van de omgevingsvisie. Een herkenbare cultuurhistorische boodschap of maatschappelijke, sociaaleconomische waarde geeft een sterke positie in het ruimtelijke proces en schept duidelijkheid richting initiatiefnemers.

Ruimtelijke opgaven Ruimtelijke opgaven concentreren zich steeds meer op bestaand bebouwd gebied, waar leegstand en herbestemming een belangrijke rol spelen. Deze veranderende ontwikkelingsopgaven vragen een integrale benadering, kennis, oog voor actuele ontwikkelingen, inventiviteit en oplossingsgerichtheid. Het gaat immers niet alleen om een ruimtelijke opgave, maar ook om economische, sociale, maatschappelijke en culturele belangen. Daarom is de situatie rondom de kerken belangrijk om in te brengen als terugkerend agendapunt bij het al bestaande structurele overleg van de verschillende domeinen/afdelingen. Te meer omdat kerken vaak op centrale plekken in wijk, dorp en regio gevestigd zijn. Innovatie en duurzaamheid Sta positief tegenover nieuwe ideeën. Herbestemming kan een innovatieve rol spelen. Niet alleen kan men de eigenaar ondersteunen bij realisatie van een herbestemming, ook de toepassing van innovatieve technieken kan financieel aantrekkelijk zijn. Ook hiervoor bestaan subsidies. Creatieve benaderingen en onorthodoxe oplossingen zijn nodig. Dat vraagt durf en visie. Herbestemmen is per definitie duurzaam, de gebouwen staan er al tientallen jaren of nog langer. 5

Tijdelijk anders bestemmen of bijbestemmen (naast religieus gebruik) Leegstand van kerken zal in de komende 10 jaar sterk toenemen. Men doet er goed aan mogelijkheden te scheppen voor het tijdelijk anders bestemmen. Dit biedt kansen om op een flexibele wijze in te spelen op een onzekere toekomst voor een dorp/wijk. Het voorkomt verwaarlozing en onrust, het maakt de omgeving leefbaar en het geeft het gebouw een bestemming in de periode op weg naar een definitieve besluit- vorming over de herbestemming. Rol en positie van de gemeenten Het warme bad, waarin de verbinding wordt gelegd tussen de creatieven en de strategen binnen de betrokken partijen, zodat de diverse lagen en processen op elkaar afgestemd kunnen worden. Invulling voor deze rol Aanspreekpunt voor de kerken en vast “kerken”-agendapunt bij structureel overleg van alle betrokkenen vanuit Ruimtelijke Ordening, Vergunningen, Kunst en Cultuur, Sociaal domein, Vastgoed, Duurzaamheid en Communicatie. Vervolg De TU Delft rondt het onderzoek in 2021 af. Het is de bedoeling dat de TU vervolgens nog ondersteuning biedt bij participatiebijeenkomsten rondom de herontwikkeling van een aantal kerkgebouwen in de Oost Achterhoek. Of dit lukt is mede afhankelijk van de ontwikkelingen rond corona. Er zullen haalbaarheidsonderzoeken verricht worden voor een aantal gebouwen, die direct aandacht behoeven.

De samenwerking met de kerken zal inhoudelijk vorm krijgen door onder andere georganiseerde lokale inspiratiebezoeken, naar het voorbeeld van het inspiratie uitje op 29 september jl.. Binnen de 3 gemeenten zullen aanspreekpunten aangewezen worden voor de kerken en er zal een vast agendapunt kerken komen op de structurele overleggen binnen de verschillende afdelingen. Bijlagen 1. Stappenplan met communicatieplan; 2. Stappenplan herbestemming; 3. Tips.

6

Bijlage 1 Stappenplan met Communicatieplan bij transitie religieus erfgoed/gebedshuizen. De stappen waarover gecommuniceerd moet worden en de verschillende wijzen die hiervoor gebruikt moeten worden afgestemd tussen de volgende partijen: - Huidige eigenaar; - Nieuwe eigenaar; - Exploitant; - Kerkelijke gemeente en - Burgerlijke gemeente.

Stap 1 | Besluit om nieuwe bestemming te zoeken/ gebedshuis te verkopen - Inlichten van en afstemming binnen eigen kerkelijke gemeente/ bestuur - Inlichten burgerlijke gemeente, met informerend en verkennend gesprek - Inlichten omwonende en overige belanghebbenden Stap 2 | Procedure bepalen voor nieuwe bestemming/ Uitvraag/Tender - Inlichten eigen kerkelijke gemeente/bestuur - Inlichten en afstemmen met burgerlijke gemeente het analyseren van de (on)mogelijkheden - Inlichten omwonende en overige belanghebbenden Stap 3 | Nieuwe invulling eigenaar gekozen - Inlichten van kerkelijke gemeente/bestuur - Inlichten en afstemmen met burgerlijke gemeente van de functionele vereisten, de afweging om een volume toe te voegen of een bouwkundige aanpassing te doen en daarnaast een voorzet voor wat betreft de stedenbouwkundige aansluiting tussen het gebouw en gebied. Nodig voor deze afstemming: - Een uitgewerkt conceptueel kader voor wat betreft de herontwikkeling; - Het conceptueel kader is vertaald in een ruimtelijke studie en schetsontwerp; - Een voorzet voor wat betreft de aansluiting tussen gebouw en gebied.

Niveau van schetsontwerp en referentiebeelden; - Een overzichtelijk financieel model dat inzicht geeft in zowel de investeringen als de opbrengstpotentie; - Inlichten en afstemmen met omwonenden en overige belanghebbenden Aanpakgerichte participatie met focus op het proces, het doen van interviews en het organiseren van workshops.

7

Stap 4 | Toekomstplannen presenteren door nieuwe eigenaar/ exploitant - Inlichten eigen kerkelijke gemeente; - Inlichten burgerlijke gemeente; - Inlichten omwonende en overige belanghebbenden. Stap 5 | Voortgang update bouw - Inlichten kerkelijke gemeente; - Inlichten burgerlijke gemeente; - Inlichten omwonende en overige belanghebbenden. Het resultaat van bovenstaand stappenplan is: - Een uitgewerkt conceptueel kader voor wat betreft de herontwikkeling; - Het conceptueel kader is vertaald in een ruimtelijke studie en schetsontwerp; - Een voorzet voor wat betreft de aansluiting tussen gebouw en gebied (schetsontwerp en referentiebeelden); - Een overzichtelijk financieel model; - Beheersbare invulling geven aan de participatie; - Landen van het leidende idee voor het gebouw in de harten voor draagvlak en succesvolle invulling.

8

Bijlage 2

Stappenplan herbestemming kerk voor kerkeigenaren Een haalbare herbestemming zal altijd (in meer of mindere mate) de volgende stappen doorlopen: Stap 1 | Functionaliteit van het pand Onderzoek naar de functionaliteit van het pand waarbij een haalbaarheidsstudie (van een monumentaal pand) minimaal de volgende hoofdstukken bevat: - Locatieonderzoek: o.a. relevante (ruimtelijke) regelgeving en beleid (bestemmingsplan); - Bouwkundig onderzoek: Bouwkundige staat en (restauratie-/) herstelkosten; - Maatschappelijke waarde: Inclusief cultuurhistorische waardenstelling; - Wat is van ‘monumentale’ waarde? En dynamisch, dus gedacht vanuit ruimte voor ontwikkeling en ‘draagvlak’-meting; - Bepalen van transformatieruimte; - Functionaliteit van het pand door conclusie van de inventarisatie (schetsen van ontwikkelrichtingen); - Onderzoek naar herbestemmingsmogelijkheden, bestaande uit: o Marktonderzoek (voorstel voor mogelijk nieuw programma en een ‘vlekkenplan’) o Grove raming per scenario (investeringskosten voor de herbestemming) o Eerste grove studie naar de mogelijke exploitatie o Onderzoek of de bestemming gewijzigd moet worden en of dit haalbaar is.

Conclusie van het leidende idee (in totaliteit van de punten van stap )1 leidt tot het conceptueel kader Stap 2 | Zoeken naar nieuwe of medegebruiker(s) voor het pand Of (neven)gebruiksmogelijkheden Stap 3 | Maak een financiële onderbouwing van de herbestemming van het pand - Indien van toepassing: aankoop en restauratie of (achterstallig) onderhoud; - De daadwerkelijke herbestemming (aanpassing en/of renovatie) van het pand; - Exploitatie – structurele inkomsten uit dagelijks gebruik van het pand (mogelijk: verhuur of verkoop).

9

Tips: -

-

Spreek bij een herbestemmingsproces zo vroeg mogelijk af wie welke rol heeft. Maak een goed tijdspad en bewaak dit goed. Zorg dat je een goede architect/bouwkundige vroegtijdig betrekt in de plannen. Hij/zij weet hoelang bijvoorbeeld bestemmingswijzigingen duren en hoe deze termijn geoptimaliseerd kan worden. Deze partij bewaakt ook de voortgang en stuurt bij of activeert als bepaalde kritische termijnen naderen. Dit is belangrijk om een tijdspad van planvorming tot oplevering te hebben omdat dit essentieel is voor de eindgebruiker. Overweeg tijdelijk gebruik. Zo is er (ook) iemand die een oogje in het zeil houdt. Heb geduld. Herbestemmen is een proces van lange adem.

10

Bijlage 3 Tips voor de eigenaren van het leidende idee. Proces Onderzoek of de bestemming gewijzigd moet worden en of dit haalbaar is. Spreek bij een herbestemmingsproces zo vroeg mogelijk af wie welke rol heeft. Maak een goed tijdspad en bewaak dit goed. Zorg dat je een goede architect/bouwkundige vroegtijdig betrekt in de plannen. Hij/zij weet hoelang bijvoorbeeld bestemmingswijzigingen duren en hoe deze termijn geoptimaliseerd kan worden. Deze partij bewaakt ook de voortgang en stuurt bij of activeert als bepaalde kritische termijnen naderen. Dit is belangrijk om een tijdspad van planvorming tot oplevering te hebben omdat dit essentieel is voor de eindgebruiker. Overweeg tijdelijk gebruik. Zo is er (ook) iemand die een oogje in het zeil houdt. Heb geduld. Herbestemmen is een proces van lange adem. Financiën Wees op de hoogte van de gunstige financieringsmogelijkheden voor monumentaal vastgoed die het Rijk en regionale overheden beschikbaar stellen. Ga vroegtijdig in gesprek met een financier. Zo wordt het verkrijgen van een financiering bij het Restauratiefonds door andere financiers en investeerders regelmatig als ‘keurmerk’ beschouwd, waardoor zij ook in een project durven te stappen (op basis van kwaliteit en risicospreiding). Concept Benut het verleden, de identiteit en het verhaal bij de positionering. Het trekt mensen aan; deze panden hebben een voorsprong t.o.v.

nieuwbouw waarbij het verhaal van scratch af aan opgebouwd moet worden. Een gebedshuis is meer dan een hoop (versterkte) stenen. Verdiep je in de historie van het gebouw. Onder andere door een bouwhistorisch onderzoek komen bijzondere onderdelen en verhalen over de geschiedenis naar voren. Deze bijzonderheden en verhalen kunnen een hele goede basis zijn voor de bouwplannen maar ook voor de latere exploitatie. Denk vanuit een sterk concept. Denk aan de Heilige Hart Kerk en Eusebius, hier werd duidelijk dat het sterk de aanbeveling heeft om te werken vanuit dat concept, het geeft richting en structuur en voorkomt versnippering en verrommeling. Dan volgt een onsamenhangend beeld van het gebouw en terrein, waardoor op de lange termijn de exploitatie misloopt. Participatie Bij een (complexe) herbestemming zijn vaak meerdere partijen betrokken: eigenaar, gebruiker, financier(s), gemeente, provincie, buren, buurt etc. De belangen van deze partijen kunnen sterk wisselen. Complexe herbestemmingen lukken alleen als alle neuzen dezelfde kant op staan. Investeer dus eerst in het optimaliseren van contacten met deze partijen, bijvoorbeeld door het organiseren van een bijeenkomst. 11

Weet wat de gebruiker/huurder wil en welke lokale behoeften er spelen. Voor beleggers: ga eerst op zoek naar een eindgebruiker en bouw daar het plan omheen. Zoek een tijdelijke gebruiker. Een tijdelijke gebruiker zorgt ervoor dat het pand niet (verder) in verval raakt. Tijdelijk gebruik kan ook vandalisme voorkomen. Zoek een tijdelijk gebruik met een openbaar karakter, een publiekstrekker waardoor ‘beleving, reuring, eigenaarschap en commitment’ ontstaat.

12

1 5_6 Kerkenpaspoorten voor gemeenteraad.pdf

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●●

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Aalten (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●○

KERKENPASPOORT

OUDE HELENAKERK | AALTEN

OBJECTNUMMER: 002

DATUM: 25-09-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●●

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●●

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●●

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Aalten, gemeente Aalten

Bouwtype Pseudobasiliek

Bouwjaar/periode Vanaf 12e eeuw (toren)

Oorspronkelijk functie Katholieke kerk

Latere functie -

Huidige functie Protestantse kerk

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●●

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●●●

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●●

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

SCORE

46

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Protestantse Gemeente Aalten

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Landstraat 22, 7121 CR

Wijzigingen

12e eeuw onderbouw toren, 1400 bouw twee laat-romaanse geledingen, ca. 1440 bouw koor, Ca. 1475 bouw oostelijke schiptraveeën, ca. 1500 bouw westelijke drie schiptraveeën, 1898-1903 restauratie kerk 1930 bouw nieuwe spits.

Aanbouwen

-

Architect

-

Bouwstijl

Laat-romaans (toren) en laat-gotisch (schip)

Status + objectnummer

Rijksmonument (6847)

Nagelvaste (wand)kunst

Wand- en gewelfschilderingen uit de late 15e en 16e eeuw. Restauraties hiervan hebben plaatsgevonden in 1922-1923, 1973-1974, 1989 en 2000-2002.

Kunstenaars

-

Inventaris

Roerende inventaris niet geïnventariseerd maar vermoedelijk wel aanwezig.

Terrein en terreinafscheiding

Hoog gelegen voormalig kerkhof met lage ommuring rondom de kerk.

Bronnen

Stenvert e.a., Monumenten in Nederland, Gelderland, 2000. Reliwiki nr.: 10815

TOELICHTING WAARDERING De Oude Helenakerk te Aalten is een forse pseudobasiliek waarvan de oudste delen teruggaan tot de twaalfde eeuw. Het gebouw is geheel opgebouwd uit tufsteen, de toren is laat-romaans en het schip laatgotisch. Centraal gelegen in de oude dorpskern, is de eeuwenoude kerk een prominente landmark van Aalten. In het interieur getuigt de driebeukige axiale indeling in combinatie met de muurschilderingen van het oorspronkelijke gebruik als katholieke kerk. Tegelijkertijd herinneren de preekstoel, het concentrische bankenplan en andere latere toevoegingen aan de ingebruikname door de protestanten na de reformatie. Het markante kerkgebouw heeft zowel qua exterieur als interieur een hoge mate van (bouw)historische gelaagdheid en heeft daarom een hoge waarde.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

OUDE HELENAKERK | AALTEN KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De Oude Helenakerk is een laatgotische pseudobasiliek met een laat-romaanse toren. Het schip is zes traveeën diep. De muren van de kerk bestaan geheel uit tufsteen met tussen de steunberen spitsboogvormige vensters met traceringen van visblaas- en driepasmotieven. Kenmerkend zijn de grote dakvlakken van het ingesnoerde zadeldak, gedekt door leien. Tegen de westzijde van het schip staat een forse kerktoren. Het onderste deel van de eveneens tufstenen toren heeft gesloten gevels, boven de waterlijst zitten casementen met boogfriezen in de gevels van de torenschacht. De toren wordt bekroond door een hoge ingesnoerde naaldspits.

INTERIEUR Het interieur van de kerk bestaat uit een hoge hoofdbeuk met twee lagere zijbeuken die daarvan door een spitsboogvormige arcade van afgescheiden wordt. Op de muren en gewelven bevinden zich schilderingen uit de late vijftiende en vroege zestiende eeuw die tijdens de reformatie overgekalkt waren en in 1973 opnieuw aan het licht kwamen. Hoewel het oorspronkelijke kerkgebouw zuiver op het oosten is georiënteerd, zijn de kerkbanken in het gebouw gericht naar de preekstoel tegen de zuidmuur. Het betreft een zeer bijzonder en zeldzaam bankenplan, opgesteld in concentrische cirkels rondom de preekstoel. Het orgel dateert uit 1759 en heeft

RUIMTELIJKE CONTEXT De Helenakerk heeft altijd een centrale plek in Aalten gehad, hij staat op de helling van de heuvel waarop het dorp is ontstaan. Rondom de kerk liggen de hoofdwinkelstraten van Aalten met ten noorden van de kerk de Markt waaraan ook het gemeentehuis is gelegen. De directe omgeving van het kerkgebouw bestaat uit een smal gazon die door een muurtje afgescheiden is van de omliggende straten. Dit is het vroegere kerkhof.

‘OP DE MUREN BEVINDEN ZICH SCHILDERINGEN UIT DE LATE VIJFTIENDE EN VROEGE ZESTIENDE EEUW’ een zogenaamd Westfaals hoofdwerk. Het lagere orgeldeel hiervoor - het rugpositief - is een toevoeging uit 1811. Het inwendige deel van het orgel is in 1975-1976 geheel vernieuwd. In het schip hangen negen kroonluchters waarvan de oudste dateren uit 1762. De preekstoel dateert uit de tweede helft van de achttiende eeuw, het klankbord daarboven is in 1844 toegevoegd.

KERKHISTORIE Reeds in 1152 is er in Aalten sprake van een kerspel, ressorterend onder het bisdom Münster. Het oudste deel van de huidige kerk dateert mogelijk uit de twaalfde eeuw of het eerste kwart van de dertiende eeuw. Toen Bredevoort in 1572 door de Geuzen werd ontzet, deden ze ook Aalten aan waarbij de kerk ten prooi viel aan vernielingen. Rond 1600 werd de reformatie in Aalten definitief doorgevoerd, in 1602 werden de altaren en beelden verwijderd. Sindsdien wordt de kerk gebruikt voor de protestantse erediensten. De huidige gebruiker, de Protestantse Gemeente Aalten, is in 2006 ontstaan uit een fusie van de Gereformeerde Kerk van Aalten en de Hervormde Gemeente van Aalten en is aangesloten bij de Protestantse Kerk Nederland (PKN).

BOUWHISTORIE Het onderste deel van de toren is waarschijnlijk het oudste deel van de kerk en stamt mogelijk uit de twaalfde of het begin van de dertiende eeuw. Dit deel is opgebouwd uit dikke muren van tufsteen waarin ook brokken ijzeroer zijn toegepast. Het schip is in twee fasen tot stand gekomen, de drie oostelijke schiptraveeën in de tweede helft van de vijftiende eeuw, de drie westelijke rond 1500. Het hoogteverschil tussen beide delen getuigt van het faseverschil. Tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn de oorspronkelijke klokken uit de kerk gehaald, de huidige klokken dateren uit 1946. De kerk is in de twintigste eeuw meermaals gerestaureerd waarbij wand- en gewelfschilderingen uit de late vijftiende- en vroege zestiende eeuw aan het licht kwamen.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Aalten (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●○○

KERKENPASPOORT

OOSTERKERK | AALTEN

OBJECTNUMMER: 013

DATUM: 25-09-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●●

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Aalten, gemeente Aalten

Bouwtype Kruiskerk (centraalbouw)

Bouwjaar/periode 1913

Oorspronkelijk functie Gereformeerde kerk

Latere functie Protestantse kerk

Huidige functie Protestantse kerk

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●●

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●●○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●○

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●○○

SCORE

37

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

geen waarde / nvt

○○○

TOELICHTING WAARDERING De Oosterkerk te Aalten is een in rationalistische en neoromaanse stijl gebouwde kerk uit 1913 naar ontwerp van Ane Nauta. De rationalistische architectuur waarin het gebouw is vormgegeven werd veelvuldig toegepast bij de vele gereformeerde kerken die tussen 1890 en 1920 tot stand kwamen. Het gebouw is een karakteristieke representant van de gereformeerde kerkarchitectuur in deze periode. De hoge naaldspits van het kerkgebouw is een van de landmarks van Aalten. Het exterieur en interieur vormen een zeer gaaf kerkelijk ensemble uit de bouwtijd waardoor de kerk een hoge waarde heeft.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN Eigenaar

Protestantse Gemeente Aalten vanaf 2021 bouwbedrijf Klomps

Adres, postcode

Oosterkerkstraat 1-3, 7121 AJ

Wijzigingen

-

Aanbouwen

Recente éénlaags aanbouw zuidwesthoek

Architect

A. Nauta

Bouwstijl

Rationalisme, neoromaans

Status + objectnummer

Rijksmonument (523199)

Nagelvaste (wand)kunst

Orgel (1823, in 1941 overgeplaatst en in 1977 aangepast) kerkbanken (1913), gedenkraam (1946)

Kunstenaars

J.C. Friederichs, M. Richters

Inventaris

Roerende inventaris niet geïnventariseerd maar wel aanwezig

Terrein en terreinafscheiding

Direct rondom het kerkgebouw liggen parkeerplaatsen, door een heg afgescheiden van de woonwijk

Bronnen

Stenvert e.a., Monumenten in Nederland, Gelderland, 2000. Reliwiki nr.: 10818

OOSTERKERK | AALTEN KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De Oosterkerk te Aalten is een centraal gebouwde kruiskerk uit 1913. Ane Nauta uit Friesland was verantwoordelijk voor het in rationalistische stijl uitgevoerde ontwerp van de kerk. De kerk heeft een plattegrond in de vorm van een Grieks kruis waarvan de armen van het transept driezijdig zijn afgesloten. Het dak bestaat uit twee kruisende zadeldaken die met leien zijn gedekt. De betrekkelijk sobere gevels zijn opgebouwd uit baksteen met daarin rondboogvormige vensters. Slechts de aanzetstenen en lateien zijn benadrukt door de toepassing van geverfd natuursteen. In de noordoostelijke binnenhoek staat een forse kerktoren, bekroond door een ingesnoerde naaldspits. In de noordwestelijke binnenhoek staat een traptoren en tegen de voorgevel bevindt zich een portaal.

INTERIEUR De eigenlijke kerkruimte heeft een T-vormige plattegrond, de achterste (zuidelijke) arm is door een muur van de kerkruimte afgescheiden en in gebruik als consistorie. De ruimte is voorzien van een ziende kap met vrij zicht op de kapspanten. Het volledige bankenplan uit 1913 en 1931 (tribune) is nog in de kerk aanwezig. Tegen de zuidmuur staat de verhoogde kansel in een cirkelvormige nis, daarboven staat het orgel op de orgeltribune. Het orgel is in 1823 vervaardigd door J.C Friedrichs te Gouda voor de Zuiderkerk in Amsterdam. In

RUIMTELIJKE CONTEXT De Oosterkerk is gelegen in een wijk even ten noorden van de historische dorpskern van Aalten. De kerk is georiënteerd op de Oosterkerkstraat die ten noorden van de kerk loopt. Direct rondom het kerkgebouw liggen parkeerplaatsen, door een heg afgescheiden van de woonwijk.

‘DE KERK HEEFT EEN PLATTEGROND IN DE VORM VAN EEN GRIEKS KRUIS’

1941 werd het orgel (zonder kast) naar de Oosterkerk overgeplaatst en in 1977 gerestaureerd waarbij een nieuwe kast werd toegevoegd. In de voorgevel zit een in 1946 geplaatsts gebrandschilderd gedenkraam, ontworpen door Marius Richters. Het raam is na de Tweede Wereldoorlog geschonken door geëvacueerde bewoners uit met name Rotterdam. De kerk heeft een open dakstoel, de spanten en het dakbeschot zijn in pastelkleuren beschilderd. Rondom de paneeldeuren in de consistorie zijn gedecoreerde deurlijsten aangebracht.

KERKHISTORIE In de periode 1890 en 1920 werden er veel nieuwe gereformeerde kerken gebouwd als gevolg van de samensmelting van de Afgescheidenen en de Dolerenden. De Protestantse Gemeente Aalten is in 2006 ontstaan uit een fusie van de Gereformeerde Kerk van Aalten en de Hervormde Gemeente van Aalten en is aangesloten bij de Protestantse Kerk Nederland (PKN).

BOUWHISTORIE De huidige Oosterkerk werd in 1913 gebouwd ter vervanging van de kerk uit 1844 die te klein was. De rationalistische architectuur, vermengd met traditionele neoromaanse kenmerken, die architect A. Nauta voor de Oosterkerk toepaste is veelvuldig gebruikt bij Gereformeerde kerken na 1900 door de invloed van de eveneens uit Friesland afkomstige architect Tjeerd Kuipers. In 1931 werd er naar ontwerp van B.W. Plooy in de noordarm een tribune bijgeplaatst die Bouwtekening 1931 (ECAL, bouwdossier Aalten, 1931, 85-100).

175 extra zitplaatsen bood. Het plan voorzag ook in een toekomstige realisatie van tribunes in de west- en oostarm van de kerk. In 1937 werd er een brandvrije archiefruimte in de kerk geplaatst. In 1991 is de kerk gerestaureerd. Tegen de westgevel van de zuidarm staat een moderne éénlaags aanbouw.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●○○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●●

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Aalten (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●○

KERKENPASPOORT

ZUIDERKERK | AALTEN

OBJECTNUMMER: 014

DATUM: 25-09-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●●

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●○○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●●○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

●○○

Wijk - kern Aalten, gemeente Aalten

Bouwtype Zaalkerk

Bouwjaar/periode 1963

Oorspronkelijk functie Gereformeerde kerk

Latere functie -

Huidige functie Protestantse kerk

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●●

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●○

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●●

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

37

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Protestantse gemeente Aalten

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Ludgerstraat 64, 7121 EM

Wijzigingen

Schilderingen (1999)

Aanbouwen

Ruimtes oostgevel

Architect

W. van der Zee

Bouwstijl

Functionalisme

Status + objectnummer

-

Nagelvaste (wand)kunst

Orgel Sgraffito

Kunstenaars

H. Dercksen, J. Haen

Inventaris

Roerende inventaris niet geïnventariseerd maar waarschijnlijk wel aanwezig

Terrein en terreinafscheiding

Direct rondom de kerk liggen een aantal groenborders. Op het kerkterrein ligt een ruime bestrate parkeerplaats. Het kerkterrein kent geen duidelijke erfafscheiding, rondom de parkeerplaats staan enkele hagen.

Bronnen

Reliwiki nr.: 10820

TOELICHTING WAARDERING De Zuiderkerk te Aalten is een zaalkerk in functionalistische stijl uit 1963 naar ontwerp van de Aaltense architect Wim van der Zee. De kerk staat in een naoorlogse uitbreidingswijk ten zuidoosten van de dorpskern van Aalten. De open kerktoren en het hoog opgaande doosachtige volume van de kerkruimte op het open kerkterrein heeft een karakteristiek voorkomen binnen de wijk. Het exterieur en het interieur van de modernistisch vormgegeven kerk zijn zeer gaaf bewaard en herkenbaar als functionalistisch kerkensemble uit de jaren zestig.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

ZUIDERKERK | AALTEN KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De Zuiderkerk te Aalten is een zaalkerk die in 1963 tot stand is gekomen. Architect Wim van der Zee was verantwoordelijk voor het functionalistische ontwerp van de kerk, die typerend is voor de moderne naoorlogse kerkarchitectuur. De kerk bestaat uit een hoge rechthoekige kerkzaal met plat dak, met haaks daarop een lager bijgebouw waarin een consistoriekamer, kerkeraadskamer en voorzieningen onder zijn gebracht zijn. Op enige afstand van de kerk aan de Ludgerstraat staat een vrijstaande opengewerkte stalen toren met daarop een kruis. De drie gesloten

INTERIEUR De kerkzaal bestaat uit een grote rechthoekige ruimte met een vrij vloeroppervlakte waardoor een indrukwekkend ruimtelijk effect is gecreëerd. De uit verticale vensterstroken bestaande westgevel en de horizontale vensterstrook onder de dakrand voorzien de ruimte van natuurlijk licht. Het kunstmatige licht is afkomstig van lampen in het plafond en strengen met lampen tegen de westmuur. De kerkbanken zijn opgesteld richting het podium tegen de noordmuur. Op het podium staat de verrijdbare kansel, tegen de noordmuur het orgel, het kruis en een sgraffito door Harrie Dercksen (visvangst bij Tiberias na de opstanding van Christus). Het sobere functionalistische interieur uit de jaren zestig is zeer

RUIMTELIJKE CONTEXT De kerk staat in een naoorlogse uitbreidingswijk ten zuidoosten van de dorpskern van Aalten. Het kerkgebouw is georiënteerd op de Ludgerstraat. Het kerkterrein is grotendeels bestraat en als parkeerplaats in gebruik. Direct rondom het kerkgebouw liggen een aantal groenborders met lage bakstenen tuinmuurtjes. Het kerkterrein kent geen duidelijke erfafscheiding, rondom de parkeerplaats staan enkele hagen. De toren is een landmark in de buurt.

bakstenen gevels van de kerkzaal worden slechts onderbroken door een reeks gekoppelde vensters net onder de dakrand. In de westgevel zitten smalle verticaal gekoppelde vensterstroken met daartussen betonnen kolommen. In de noordgevel bevindt zich de orgelbak die uit het vlak steekt en in 1999 beschilderd is met een afbeelding van Mozes bij de brandende braambos. Links van de kerk staat een vrijstaande kosterswoning (1963). Later zijn er tegen de oostgevel een aantal ruimtes bijgebouwd.

‘ZOWEL DE STRAKKE STIJL VAN HET GEBOUW ALS HET INTERIEUR IS ZEER GAAF BEWAARD’ gaaf bewaard en herkenbaar als tijdseigen ensemble. Rond 1999 is er een voorzetwand tegen de zuidmuur geplaatst ten behoeve van de akoestiek. De oorspronkelijke wandbrede schildering op deze muur is achter de wand gehandhaafd en opnieuw zichtbaar gemaakt door de plaatsing van een reproductie. De gemeenteleden hebben boven de reproductie een kleurrijke schildering aangebracht naar een ontwerp van Jan Haen. Jan Haen was in dat jaar ook verantwoordelijk voor de schildering van Mozes bij de brandende braambos op de buitenzijde van de orgelbak die in de noordgevel naar buiten steekt. Het platte dak wordt gedragen door een reeks enkelvoudige vakwerkliggers met vallende diagonalen.

KERKHISTORIE De kerk werd in 1965 in gebruik genomen door de Gereformeerde gemeente. In 2004 zijn de Gereformeerde Kerken in Nederland opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland. De Protestantse Gemeente Aalten is in 2006 ontstaan uit een fusie van de Gereformeerde Kerk van Aalten en de Hervormde Gemeente van Aalten en is aangesloten bij de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).

BOUWHISTORIE Het gebouw en het interieur dateert bijna volledig uit het bouwjaar 1963. Tegen de oostgevel zijn later een aantal vergaderruimtes toegevoegd. In 1999 zijn er aan het interieur en exterieur schilderingen op het gebouw aangebracht.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Aalten (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●○○

KERKENPASPOORT

WESTERKERK | AALTEN OBJECTNUMMER: 016

DATUM: 25-09-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●○○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Aalten, gemeente Aalten

Bouwtype Zaalkerk

Bouwjaar/periode 1891

Oorspronkelijk functie Gereformeerde kerk

Latere functie -

Huidige functie Christengemeente

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

○○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●○

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

28

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

geen waarde / nvt

○○○

TOELICHTING WAARDERING De Westerkerk te Aalten is een eclectisch kerkgebouw uit 1891 naar ontwerp van A.H. van den Brand. De kerk ligt ten westen van de dorpskern van Aalten, op een smal rechthoekig perceel tussen de belendende bebouwing. Met name de voorgevel en zijgevels van de kerk zijn zeer herkenbaar uit de oorspronkelijke bouwfase 1891. Bijzonder is de rijk gedecoreerde voorgevel met markant torentje. Tegen de achterzijde zijn een aantal bijgebouwen uit meerdere fasen bijgeplaatst. Het oorspronkelijke interieur is grotendeels verdwenen hoewel de ruimtelijk opzet nog intact en beleefbaar is.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN Eigenaar

Euregio Christengemeente Aalten/Bocholt

Adres, postcode

Hogestraat 52, 7122 BW

Wijzigingen

Vergroting consistorie (1912) Verhoging consistorie (1950, W. Hebly)

Aanbouwen

Toegangsportaal (1930, B.H. Kolen­ brander) Toiletten (1955)

Architect

A.H. van den Brand

Bouwstijl

Eclectisch

Status + objectnummer

Gemeentelijk monument

Nagelvaste (wand)kunst

Orgel

Kunstenaars

Elbertse

Inventaris

Orgel, preekstoel

Terrein en terreinafscheiding

Het kerkterrein is van de naburige percelen afgescheiden door schuttingen en heggen en heeft aan de voorzijde geen terreinafscheiding.

Bronnen

Stenvert e.a., Monumenten in Nederland, Gelderland, 2000. Reliwiki nr.: 10819. D.B.M. Hermans, Redengevende omschrijving, 1999. www.nationaalonderduikmuseum.nl

WESTERKERK | AALTEN KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De Westerkerk te Aalten is een zaalkerk die in 1891 tot stand is gekomen. Architect A.H. van den Brand uit Arnhem was verantwoordelijk voor het ontwerp van de kerk in een eclec­ tische stijl, met verwijzingen naar verschillende middeleeuw­ se bouwstijlen. Het bescheiden kerkgebouw is vijf traveeën diep en heeft een zadeldak en een rechtgesloten koorgevel. De naar de straat gekeerde bakstenen voorgevel bevat drie grote rondboogvensters en een in 1930 uitgebouwd voorpor­ taal. Markant zijn de topgevels met klimmende boogfriezen, de wit geverfde accenten en de kleine stenen topgeveltoren. De bakstenen zijgevels bestaan bevatten vijf rondboogven­ sters met daartussen steunberen. Tegen de achtergevel staat een tweelaags consistorie (1912 en 1950) met schilddak,

verenigden de Dolerenden zich met het grootste deel van de reeds in 1834 afgescheiden Christelijk Gereformeerde Kerk onder de naam Gereformeerde Kerken in Nederland. In 2004 zijn de Gereformeerde Kerken in Nederland opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland. De Westerkerk was echter reeds in 1999 buiten gebruik als Gereformeerde kerk. Vanaf 2000 werd de kerk gebruikt voor diensten van de hui­ dige gebruiker, de Euregio Christengemeente Aalten/Bocholt. De Christengemeente is in de jaren negentig van de twintig­ ste eeuw ontstaan als grensoverschrijdende samenwerking tussen christenen uit Aalten en Bocholt.

links achter een toiletgroep (1955) en achter de consistorie een recente aanbouw onder een plat dak. INTERIEUR Het hoofdgebouw van de kerk is een ongedeelde ruimte met daarin een tribune op ijzeren kolommen. Recent is er boven het podium een tweetal vertrekken in de ruimtes gebouwd. Van het oorspronkelijke interieur resteert het sober gedeco­ reerde plafond met koof, de tribune met ijzeren kolommen en één kerkbank. Het glas-in-lood dateert vermoedelijk uit 1950. De gordingenkap van het hoofdgebouw bestaat uit driehoeksspanten met haanhouten, tussenstijlen en schoren. RUIMTELIJKE CONTEXT De Westerkerk ligt ten westen van de dorpskern van Aalten. Het gebouw ligt op een smal rechthoekig perceel dat inge­ klemd is tussen de naastgelegen woonhuizen in een bebou­ wingslint. De voorgevel is georiënteerd op de Hogestraat. Het perceel is aan drie zijden afgescheiden door heggen en heeft aan de voorzijde geen afscheiding. Achter de kerk ligt een open speelveld.

‘MARKANT ZIJN DE TOPGEVELS MET KLIMMENDE BOOGFRIEZEN, DE WIT GEVERFDE ACCENTEN EN DE KLEINE STENEN TOPGEVELTOREN’

KERKHISTORIE De kerk is enkele jaren na de kerkscheuring (Doleantie) in 1886 tot stand gekomen. In dat jaar scheidde een aantal kerken zich af van de Nederlandse Hervormde Kerk. In 1892

BOUWHISTORIE De Westerkerk is in 1891 als zaalkerk tot stand gekomen naar een ontwerp van A.H. van den Brand. In 1912 werd de bestaande eenlaags consistorie tegen de achtergevel van de kerk vergroot. Rond 1930 werd er tegen de voorgevel een portaal toegevoegd naar ontwerp van B.H. Kolenbrander uit Bredevoort, tevens werd het aantal zitplekken in de kerk uit­ gebreid. In 1950 werd er oorlogsschade aan de kerk hersteld waarbij ook de consistorie werd verhoogd door toevoeging van een verdieping met kap naar een ontwerp van Wim Hebly uit Aalten. Ook de oorspronkelijke orgelgalerij en de preekstoel daaronder werden vernieuwd. In 1955 werden er linksachter toiletten bijgeplaatst, recent is er een aanbouw onder een plat dak achter de consistorie tot stand gekomen.

CULTUURHISTORIE Op zondag 30 januari 1944 had de Duitse bezetter een razzia voorbereid op de kerken van Aalten. Er werd jacht gemaakt op jonge mannen in de leeftijd van 18 tot 23 jaar. 48 mannen werden na de dienst in de Christelijk Gereformeerde Kerk en de Westerkerk opgepakt en afgevoerd naar de Koepelgevan­ genis in Arnhem en het merendeel van de mannen vervol­ gens naar Kamp Amersfoort. De razzia maakte veel indruk, zowel in eigen land als daar­ buiten. Nog niet eerder in de oorlog vond een dergelijke kerkrazzia in Nederland plaats. The London News schreef op 14 februari 1944: “AALTEN: Bij het uitgaan van de kerk werd een razzia gehouden. 50 ondergedokenen liepen er in! Ook een kerkgang is dus niet meer veilig. Men blijve thuis, al zal dat velen zwaar vallen.”

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●●○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Aalten (beeldbepalend / landmark)

●●○

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●○○

KERKENPASPOORT

CH. GEREFORMEERDE KERK | AALTEN OBJECTNUMMER: 017

DATUM: 25-09-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●○○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●○

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●○○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

○○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Aalten, gemeente Aalten

Bouwtype Zaalkerk

Bouwjaar/periode 1924

Oorspronkelijk functie Christelijk Gereformeerde kerk

Latere functie -

Huidige functie Christelijk Gereformeerde kerk

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

○○○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●○○

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●○

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

○○○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

22

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

Eigenaar

Christelijk Gereformeerde kerk Aalten

geen waarde / nvt

○○○

Adres, postcode

Berkenhovestraat 9, 7122 ZX

Wijzigingen

Wijzigingen catechisatielokaal (1952, 1955)

Aanbouwen

Uitbreiding catechisatielokaal (1974, sloop 1998) Toevoeging bijgebouwen (1998)

Architect

B.H. Kolenbrander

Bouwstijl

Nieuw historiserende stijl (neoclassicistische variant)

Status + objectnummer

Karakteristiek

Nagelvaste (wand)kunst

Orgel

Kunstenaars

-

Inventaris

Orgel (1977), kansel (1998)

Terrein en terreinafscheiding

Het kerkterrein grenst aan achtertuinen en parkeerplaatsen, waarvan afgescheiden door heggen en schuttingen.

Bronnen

Reliwiki nr.: 10822. H.J. Houwers e.a., Vanwege zijn trouw, 1997.

TOELICHTING WAARDERING De Christelijk Gereformeerde kerk te Aalten is een zaalkerk die in 1924 is gebouwd in een eclectische stijl en naar een ontwerp van B.H. Kolenbrander. De huidige kerk staat in het midden van een woonwijk, even ten noorden van de dorpskern van Aalten. De kerk onderging in 1998 een grote wijziging. Niet alleen werd de kerk fors uitgebreid met een drietal aanbouwen, ook het uit 1924 daterende gebouw werd van binnen grondig gewijzigd. Hierdoor resteren in het huidige gebouw weinig historische onderdelen en is de erfgoedwaarde relatief laag. De hoofdbouwmassa en de voorgevel met klokkentorentje hebben voor de omgeving beeldwaarde. De kerk is aangemerkt als karakteristiek.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

KENMERKEN

CHRISTELIJK GEREFORMEERDE KERK | AALTEN KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De Christelijk Gereformeerde kerk te Aalten is een zaalkerk die in 1924 tot stand is gekomen. Architect B.H. Kolenbrander was verantwoordelijk voor het ontwerp van de kerk in eclectische stijl. Het kerkgebouw uit 1924 heeft bakstenen gevels en daarop een zadeldak. De symmetrische voorgevel bevat rondboogvensters, een klimmend boogfriesje en een kleine geveltoren. Het oorspronkelijke kerkgebouwtje is vier traveeën diep en wordt beëindigd door een recht gesloten koor. Sinds 1998 is het kerkgebouw aan twee zijden omgeven door aanbouwen. Twee bakstenen aanbouwen hebben een zadeldak en het zuidoostelijke entreegebouw heeft een plat dak en gevels bestaande uit gekoppelde vensters.

INTERIEUR Het huidige interieur is grotendeel het resultaat van de forse uitbreiding van de kerk in 1998. Oorspronkelijk bevond de preekstoel zich tegen de zuidmuur en het orgel boven de ingang in de noordmuur. Sinds 1998 is de oriëntatie een kwartslag gedraaid en richten de kerkgangers zich op de preekstoel die tegen de oostmuur staat. Het kerkgebouw uit 1924 vormt sinds 1998 samen met de westelijke aanbouw een ongedeelde kerkruimte door de sloop van de westmuur hiertussen. Het orgel is in 1977 geleverd door de firma K.B. Blank & Zoon uit Herwijnen en diende aanvankelijk als balustrade-orgel.

RUIMTELIJKE CONTEXT Het kerkgebouw bevinden zich in het midden van de woonwijk, even ten noorden van de dorpskern van Aalten. Het aan achtertuinen grenzende kerkterrein is afgescheiden door heggen. Ten westen van kerk staat een voormalige werkschuur die ten behoeve van kerkelijke functies is omgebouwd en nu de naam Molenschuur draagt. Ten zuiden en oosten van de kerk liggen twee parkeerterreinen, bereikbaar via de Varsseveldsestraatweg.

‘ZOWEL DE OUDE KERKTOREN ALS HET LATER GEBOUWDE SCHIP ZIJN VORMGEGEVEN IN EEN VOOR DE BOUWPERIODE TYPERENDE BOUWSTIJL’ In 1998 werd het klavier verplaatst en op een basis gezet zodat het naast de kansel kon staan. De huidige kansel dateert uit 1998. In de open dakstoel zijn de drie spanten (zogenaamd springwerk) van de kapconstructie uit 1924 zichtbaar, met daartussen een plafond van schrootjes. Ten zuiden van de kerk bevinden zich een entree en vergaderruimte die in 1998 tot stand zijn gekomen.

KERKHISTORIE De Christelijk Gereformeerde Gemeente te Aalten heeft haar oorsprong in de gereformeerde afsplitsing in 1834 uit de Hervormde kerk. Samen met gereformeerden uit Varsseveld en Bredevoort kwam men aanvankelijk bijeen in verschillende boerderijen. De Dolerenden, die zich in 1886 eveneens van de Hervormde kerk hadden losgemaakt, verenigden zich in 1892 met de gereformeerden. Door een breuk onder de Aaltense gereformeerde gemeenschap in 1897, wordt dat jaar als oprichtingsdatum van de huidige gemeente gezien.

Bouwtekening 1997 (ECAL, bouwdossier Aalten, 1997-44).

Bouwtekening 1924 (ECAL, bouwdossier Aalten, 1924-28).

BOUWHISTORIE De kerk is in 1924 gebouwd naar een ontwerp van architect H.B. Kolenbrander, mogelijk achter een bestaande kerk die toen gesloopt werd. Het kerkgebouw werd in een destijds al tamelijk ouderwetse eclectische stijl vormgegeven, die vooral gangbaar was in de negentiende eeuw. Kolenbrander zocht bij zijn ontwerp inspiratie bij het negentiende-eeuwse neoclassicisme, hierbij mogelijk verwijzend naar de periode waarin de Gereformeerde kerk haar oorsprong had. De architectuur vertoony in grote lijnen overeenkomsten met de Westerkerk in Aalten uit 1891. Achter de kerk werd gelijktijdig een catechisatielokaal gebouwd, die in 1952 en 1955 kleine wijzigingen onderging. Het catechisatielokaal werd rond 1974 vergroot als jeugdruimte om vervolgens in 1998 gesloopt te worden. In dat jaar werd de kerk naar een ontwerp van Van Duivenbode Borkent Architecten uit Apeldoorn fors uitgebreid door aanbouwen tegen de westen zuidgevel van de oorspronkelijke kerkruimte uit 1924. Ook de oriëntatie van de binnenruimte van de kerk werd hierbij een kwartslag gedraaid.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●●●

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●○○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Aalten (beeldbepalend / landmark)

●●●

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●●●

KERKENPASPOORT

HEILIGE HELENAKERK | AALTEN

OBJECTNUMMER: 009

DATUM: 14-07-2020

Wijk - kern Aalten, gemeente Aalten

Bouwtype Driebeukige basiliek

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●●○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●●●

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●●●

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●●○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

●○○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

●●●

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

●○○

Bouwjaar/periode 1894-1895 en 1950-1952

Oorspronkelijk functie Katholieke kerk

Latere functie -

Huidige functie Katholieke kerk tot uiterlijk 2026

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble

●●○

2. aanwezigheid van een bijzondere inventaris (roerende goederen)

●●●

V. KERKHISTORIE 1. herinnering aan belangrijk aspect in relatie tot lokale historie

●●●

2. uiting van een bijzonder liturgische ontwikkeling of kerkgenootschap

●●○

VI. GAAFHEID EN ZELDZAAMHEID 1. uitzonderlijk belang vanwege gaafheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

2. uitzonderlijk belang vanwege zeldzaamheid van één of meer van bovengenoemde aspecten

●●○

SCORE

39

score ≥ 34 punten

waardevol, hoge erfgoedwaarde, monumentkwaliteit

hoge waarde

●●●

score 18 > 34 punten

waardevol, positieve erfgoedwaarde, karakteristiek kwaliteit

positieve waarde

●●○

score < 18 punten

basis erfgoedwaarde

basiswaarde

●○○

geen waarde / nvt

○○○

KENMERKEN Eigenaar

St. Ludgerparochie Toekomst: particulier bezit

Adres, postcode

Dijkstraat 11, 7121 ES

Wijzigingen

2003: Toevoeging parochiecentrum

TOELICHTING WAARDERING De rooms-katholieke Heilige Helenakerk in Aalten is een grotendeels uit 1950-1952 daterende neoromaanse driebeukige basiliek. De neoromaanse architectuur is ­ty­­perend voor de traditionalistische wederopbouwkerken. Het onderste deel van de toren is het restant van een oudere neogotische kerk, ontworpen door Alfred Tepe die in 1945 als gevolg van een bombardement zwaar beschadigd raakte.

Aanbouwen

-

Architect

Alfred Tepe (1894) en Jan van Dongen (1950)

Bouwstijl

Neogotiek (toren) en Neoromaans (schip en toren)

Status + objectnummer

Gemeentelijk Monument

De twee belangrijkste bouwfasen zijn in het exterieur, interieur en ook in de religieuze kunst goed herkenbaar. Het huidige kerkensemble, bestaande uit kerkgebouw met toren, pastorie, tuin en kerkinterieur is zeer gaaf en authentiek en heeft daarom een hoge beeldwaarde. Het schip van de kerk en een groot deel van de religieuze kunst is waardevol als gaaf wederopbouwensemble en het neoromaanse schip is van waarde als onderdeel van het oeuvre van architect Jan van Dongen.

Nagelvaste (wand)kunst

Kroonluchters, kerkbanken, glas-in-lood, absis en Mariakapel, kandelaars, lezenaars, celebratiealtaar, orgel

Kunstenaars

E. Brom, H.Kriek, O. Van Nispen tot Pannerden

Inventaris

Kruiswegstatie, beelden, knielbank, priesterbank, doopvont. Overige roerende inventaris niet geïnventariseerd.

Terrein en terreinafscheiding

Het kerkterrein is van de Dijkstraat afgescheiden door de waterloop van de Boven Slinge en via een brug hierover te bereiken. Aan de andere zijden van het kerkterrein grenzen woningpercelen.

Bronnen

J.A. Chr. de Graaf e.a., Erfenis voor vandaag en Morgen, 2009; Reliwiki nr.: 10830; Kerkencollectie digitaal, 10877, Museum Catharijneconvent, 2019.

CULTUURHISTORISCHE QUICKSCAN KERKENVISIE OOST-ACHTERHOEK

Gemeente

Aalten

HEILIGE HELENAKERK | AALTEN KORTE KARAKTERISTIEK, RUIMTELIJKE EN HISTORISCHE CONTEXT GEBOUW, EXTERIEUR De rooms katholieke Heilige Helenakerk in Aalten is een driebeukige basiliek van acht traveeën diep met driezijdige absis.

RUIMTELIJKE CONTEXT De kerk is gelegen aan de Dijkstraat die de zuidelijke toegangsweg tot Aalten vormt. Het gebouw is niet geheel zuiver georiënteerd op het oosten. Rechts van de kerk ligt de pastorie waarmee de kerk middels een gang verbonden is.­Rondom de voorzijde van de kerk en pastorie ligt een tuin bestaande uit borders met sierplanten en een gazon en een Christusbeeld. Achter de kerk bevind zich een (nu verwilderde) tuin met een bijgebouwtje uit 1919.

De toren bestaat uit vier geledingen met daarop een sobere spits. De toren heeft een neogotische stijl, het schip een neoromaanse stijl. Op de middenbeuk van het schip zit een zadeldak, de zijbeuken zijn gedekt door lessenaardaken. De gevels zijn opgetrokken in baksteen. Rechts van de kerk staat de pastorie die middels een gang met de kerk is verbonden. Links van de toren staat een kleine Mariakapel die van de buitenzijde bereikbaar is.

INTERIEUR Het interieur bestaat uit een driebeukige ruimte. Het middenschip heeft een open dakstoel, de gordingenkap wordt gedragen door houten A-spanten. De wanden zijn uitgevoerd in schoon metselwerk en de kolommen in de arcades zijn van natuursteen. Het huidige interieur bevat een grote hoeveelheid nagelvaste roerende religieuze kunstwerken. Een aantal stukken dateren uit de vooroorlogse periode waarin de kerk een neogotische schip had: kruiswegstatie (1860), beelden (1875-1900), knielbank en priesterbank (1895), kroonluchters (1901), doopvont (1904). Na de wederopbouw van het schip is er opnieuw veel

‘ARCHITECT JAN VAN DONGEN GAF HET NIEUWE ROMAANSE KERKSCHIP EEN SOBERE EN HELDERE OPZET’ kerkinterieur aangeschaft: kerkbanken (1952), glas-in-lood absis en Mariakapel (1952, O. Van Nispen tot Pannerden), kandelaars en lezenaars. Ook is het oude altaar in 1952 omgebouwd tot een celebratiealtaar (E. Brom). Meer recente toevoegingen zijn: orgel (1985, H. Kriek). Verder behoren het kerkzilver, kazuifels en vaandels uit de late 19e en 20e eeuw tot het roerende kerkinterieur.

KERKHISTORIE De Oude Helenakerk vormde de oorspronkelijke kerk onder het bisdom Münster. Na de reformatie, die in Aalten rond 1600 geleidelijk doorzette, maakten de katholieken gebruik van grenskapellen in Duitsland en een schuur in Bocholt. Pas vanaf 1798 konden de Aaltense katholieken weer kerken in hun eigen dorp in een huis aan de Kerkstraat, waarna in 1801 de bouw van een eigen kerkgebouw volgde. Deze bleek na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie te klein waarop men een nieuwe kerk aan de Dijkstraat bouwde. De Helenakerk maakt sinds 2010 deel uit van de parochie St. Ludger en is in 2019/2020 verkocht.

Westzijde en toren (boven) en noordgevel (onder) op een tekening van architect Jan van Dongen, 1950 (bouwdossier gemeente Aalten, 1950-165)

BOUWHISTORIE In 1859 werd een waterstaatskerk aan de overkant van de straat gebouwd die in 1893 afbrandde. Een nieuwe neogotische kerk naar een ontwerp van Alfred Tepe verrees tussen 1894-1895 op de plek van de huidig kerk. Deze kerk werd bij een bombardement op 28 januari 1945 zwaar beschadigd. De onderste twee geledingen van de toren zijn een restant van de neogotische kerk. Het overige gebouw is in 1950-1952 herbouwd naar een ontwerp van Jan van Dongen (1896-1973), aannemer was S.J. van de Kemp uit Silvolde. Jan van Dongen was een belangrijke vernieuwer van kerkbouw in Nederland tijdens de wederopbouwperiode. In 2003 is in de westzijde van de kerk een parochiecentrum en vergader­ruimte in de kerk geplaatst, een deel van de kerkbanken is hierdoor verwijderd.

I.

STEDENBOUWKUNDIGE OF ENSEMBLE WAARDE

1. deel of representant van architectuurhistorisch, stedenbouwkundig of landschappelijk waardevol geheel

●○○

2. wegens situering verbonden met ontwikkeling / uitbreiding wijk, gebied of landschap

●○○

3. bijzondere betekenis voor aanzien van Aalten (beeldbepalend / landmark)

○○○

4. ensemblewaarde in relatie tot andere bebouwing, groen, wegen, water, wijze van verkaveling, inrichting, etc.

●○○

KERKENPASPOORT

DE MEIBERG | AALTEN

OBJECTNUMMER: 015

DATUM: 25-09-2020

II. ARCHITECTUUR- EN BOUWHISTORISCHE WAARDE 1. voor geschiedenis van de (lokale) architectuur en / of bouwtechniek

●○○

2. voor het oeuvre van een (plaatselijk) bouwmeester of architect

●○○

3. wegens esthetische kwaliteit van het ontwerp, bijzondere bouwstijl, karakteristiek bouwtype

●○○

4. wegens bijzondere materiaal-/kleurgebruik, detaillering, constructie en/of ornamentiek

●○○

III. KUNSTHISTORIE 1. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen exterieur

○○○

2. vanwege bijzondere nagelvaste kunstuitingen interieur

○○○

3. vanwege bijzondere kunstuitingen op het terrein

○○○

Wijk - kern Aalten, gemeente Aalten

Bouwtype Zaalgebouw

Bouwjaar/periode 1963

Oorspronkelijk functie Vergaderlokaal Christengemeente

Latere functie -

Huidige functie Vergaderlokaal Christengemeente

IV. KERKELIJK INTEREURENSEMBLE, INVENTARIS 1. aanwezigheid van een bijzonder/gaaf interieurensemble