A2. Raadsmededeling 136-2025 Eindproducten project 'Water en Bodemsturend' en uitkomsten Bovenregionale Stresstest

Bij twee gemalen (bij Laag-Keppel en Doetinchem) treden waterstanden van meer dan 80 cm op waardoor uitval hier waarschijnlijk is. Enkele rioolgemalen WRIJ Rioolgemalen WRIJ zijn de rioolgemalen die onder het beheer van Waterschap Rijn en IJssel vallen. Van de 127 rioolgemalen die in het beheergebied liggen is voor enkele uitval mogelijk (meer dan 10 cm onder water bij 3 locaties) en zelfs waarschijnlijk (meer dan 30 cm onder water bij 5 locaties). Enkele treinstations Voor het treinstations van Bathmen wordt overlast verwacht. Ook in Rheden en Velp kan wateroverlast onstaan.

Enkele rioolgemalen derden Rioolgemalen derden omvatten de belangrijkste bij het waterschap bekende gemeentelijke rioolgemalen. Ook voor deze rioolgemalen zullen er enkele waarschijnlijk uitvallen in het basisscenario. Een aantal locaties van A- en N-wegen Bereikbaarheid via de weg speelt een grote rol bij wateroverlast. Denk bijvoorbeeld aan mensen die moeten evacueren of een ziekenhuis dat bereikbaar moet blijven. Als een deel van een weg onder water komt te staan, is het mogelijk dat een hele route wordt afgesloten en belangrijke plekken niet meer bereikbaar zijn. In het basisscenario komt er water te staan op enkele locaties van wegen. Naast de grotere wegen komen ook veel lokale wegen onder water te staan. Voor deze wegen is geen nadere analyse uitgevoerd maar de wegen zijn wel in de waterviewer opgenomen en kunnen op deze manier worden ingezien. Tot slot is in het algemeen in het landelijke gebied de bereikbaarheid een aandachtspunt. Een ziekenhuis Bij het Rijnstate ziekenhuis in Arnhem ontstaat wateroverlast. Dit gebeurde ook in 2014 en leidde destijds tot sluiting van de spoedeisende hulp. Een BRZO bedrijf Bij Lichtenvoorde heeft een Vuurwerkbedrijf mogelijk wateroverlast. Enkele evacuatielocaties Bij vier evacuatielocaties die bij het basisscenario geraakt worden is er sprake van wateroverlast (waterdiepte tot 20 cm).

De grootste overlast treedt daarbij op bij het Sportcentrum De Bongerd in Doetinchem. Enkele locaties veiligheidsregio en hulpdienst locaties Voor enkele veiligheidsregiolocaties en hulpdienst locaties treden er waterstanden op die een uitval van deze locaties mogelijk of zelfs waarschijnlijk maken. Het gaat hierbij om brandweerkazernen, een ambulancepost en een politie-locaties.

Handelingspespectieven

Dit is meerlaagsveiligheid De gebruikersgroep heeft verkennend gediscussieerd over mogelijke handelingsperspectieven om de ergste maatschappelijke ontwrichting en schade als gevolg van extreme neerslag te voorkomen, met de focus op gevolgenbeperking. De eerste inzichten die dat heeft opgeleverd worden hier gepresenteerd. Een later uit te voeren risicodialoog is het moment om met de belanghebbenden meer diepgaand na te denken over mogelijke mitigerende (meerlaagsveiligheid) maatregelen.

Het begrip meerlaagsveiligheid (MLV) kom je overal tegen in de waterwereld, maar wat houdt het ook alweer in? Meerlaagsveiligheid gaat uit van een aanpak op alle aspecten van het watersysteem. Maatregelen om gevolgen van overstromingen en wateroverlast te beperken, worden in verschillende lagen bekeken:

Voorbeelden van handelingsperspectieven Watersteem en waterkeringen In het watersysteem zijn maatregelen denkbaar om de gevolgen van extreme neerslag te verminderen. In de gebruikersgroep zijn hiervoor een aantal mogelijke maatregelen genoemd: Vasthouden van water in de haarvaten (de kleinste waterlopen) van het watersysteem, zodat in bewoonde en kapitaalintensieve gebieden de overstromingen verminderen. Deze maatregel zou ook in overleg met Duitsland de aandacht verdienen, omdat in het Duitse deel van de stroomgebieden ook overstromingen ontstaan bij de neerslag zoals van juli 2021. Gecontroleerd inlaten van overvloedig water in een noodoverloopgebied dat speciaal daartoe wordt ingericht met beschermende maatregelen. Dit vraagt ook een inspanning in de ruimtelijke ordening. Een knijpconstructie in de hoofdwatergangen bovenstrooms van kwetsbare gebieden zodat de hoeveelheid water die passeert wordt gemaximaliseerd. Nieuwe watergangen of het verhogen van de bestaande afvoercapaciteit om het overtollige water beter naar het buitenwater af te voeren. Dit hoeft niet tot afwenteling te leiden, omdat bij extreme neerslag de waterstanden op de IJssel niet kritiek hoeven te zijn. In woonkernen die op andere manieren lastig te beschermen zijn is te overwegen keringen langs de hoofdwaterloop aan te leggen.

Ruimtelijke ordening Sommige beoogde nieuwbouwlocaties (bijvoorbeeld bij Lochem) liggen op kwetsbare plekken. Deze locaties zouden heroverwogen kunnen worden of overstromingsbestendig gemaakt kunnen worden. Dit past bij het beleidsuitgangspunt ‘rekening houden met water en bodem’. Ruimtelijke inrichting Onder andere het Rijnstate- en Gelre Ziekenhuis, het terrein van het nieuw te bouwen Slingeland ziekenhuis bij Doetinchem, het hoogspanningsstation bij Langerak, een aantal middenspanningsstations en een aantal bedrijventerreinen liggen in overstromingsgevoelig gebied. Met bijvoorbeeld lokale (beschermende) inrichtingsmaatregelen, het verhogen van toegangswegen en het voorzien in alternatieve toegangswegen kan het risico bij overstroming van langdurige uitval aanzienlijk verkleind worden. Aangepast bouwen Eigenaren van (vitale) objecten hebben zelf handelingsperspectief. Door rekening te houden met mogelijke inundaties en dus bijvoorbeeld de vitale onderdelen in het object, zoals een noodstroomvoorziening, hoog genoeg en/of overstromingsbestendig te plaatsen kan uitval worden voorkomen. Ook kan worden geïnvesteerd in maatregelen voor een snel herstel, zoals reserve onderdelen op een veilige plaats in voorraad houden. Crisisbeheersing De verschillende partijen betrokken bij de crisisbeheersing spelen een belangrijke rol in onder andere het gedrag van mensen.

Zij kunnen (blijven) investeren in het aanscherpen van waarschuwingssystemen, berichtgeving, protocollen en geplande crisesmaatregelen op basis van de hier gepresenteerde inzichten. Daaronder vallen ook voorbeelden als evacuatiestrategieën, beschikbaarheid en bereikbaaheid van noodkeringen en noodpompen, het plannen van opstelplaatsen voor noodpompen en de overstromingsbestendigheid van bijvoorbeeld de telemetriesysytemen van het waterschap om informatie over hoogwaterstanden tijdens crises te kunnen blijven leveren.

Een verhoogd aangelegde elektriciteitskast op het bedrijventerrein langs de A1 bij Deventer.

Laag 0 - Waterbewustzijn Het vergroten van het bewustzijn en kennis over waterveiligheid bij de bewoners. Bijvoorbeeld met campagnes om burgers bewust te maken van de risico’s van overstromingen en de maatregelen die zij kunnen nemen om deze risico’s te beperken. Laag 1 - Preventie Het voorkomen van een overstroming en wateroverlast (gegeven de daarvoor vigerende normen). Een benadering vanuit het watersysteem dus. Voorbeelden van maatregelen in deze laag zijn het aanleggen, onderhouden en versterken van dijken en waterkeringen om ervoor te zorgen dat ze in goede staat verkeren en effectief functioneren. Laag 2 - Gevolgenbeperking Schade en overlast voorkomen of beperken via de ruimtelijke ordening en inrichting van een gebied en het ontwerp van objecten in het gebied. Voorbeelden hiervan zijn het verhoogd aanleggen van belangrijke ontsluitingsroutes en waterrobuust aanleggen en renoveren van vitale objecten. Laag 3 - Crisisbeheersing Een goed werkende crisisbeheersing, om bij een dreigende overstroming schade en slachtoffers te minimaliseren. Gedetailleerde noodplannen voor evacuatie en rampenbestrijding, calamiteitenoefeningen en waarschuwingssystemen kunnen hiervan deel uitmaken. Laag 4 - Duurzaam herstel Deze laag richt zich op de fase na een overstroming, waarbij een spoedig herstel centraal staat.

Dit kan gaan om verzekeringen en financiële steun voor slachtoffers van overstromingen of het heropbouwen van getroffen gebieden met verbeterde, meer veerkrachtige infrastructuur om toekomstige overstromingen beter te kunnen weerstaan.

Figuren van BoschSlabbers / waterschap Hollandse Delta

Conclusies en aanbevelingen

De eerste stap is gezet

Het vervolg

‘Voorkomen kan niet, voorbereiden wel’. Onder dat motto heeft waterschap Rijn en IJssel mede namens provincie Gelderland het initiatief genomen om inzichtelijk te maken wat er zou gebeuren als de extreme neerslag van juli 2021 in het eigen gebied zou vallen. Deze neerslaggebeurtenis is normoverschrijdend en zo heftig voor het watersysteem dat wateroverlast onvermijdelijk is. Om de risico's inzichtelijk te maken is de landelijk afgesproken basisgebeurtenis centraal gesteld. In deze gebeurtenis valt in twee dagen tijd 200 mm neerslag in het hele stroomgebied, waarbij de bodem verzadigd is (hoge grondwaterstanden). De beschouwde neerslag komt in de basisgebeurtenis overeen met de neerslag die in juli 2021 in de Ardennen viel. Dat is overigens meer dan waarmee Limburg destijds werd geconfronteerd.

Nu de eerste en belangrijke inzichten ten aanzien van de gevolgen van extreme neerslag zoals in juli 2021 bekend zijn, kunnen de volgende stappen gezet worden. Dat zijn het voeren van een risicodialoog en uiteindelijk het opstellen en bestuurlijk overeenkomen van een uitvoeringsagenda, inclusief financiering. Op landelijk niveau wordt de systematiek daarvoor verder uitgewerkt en de resultaten daarvan worden na de zomer van 2025 verwacht. Ondertussen moeten we ons realiseren dat de geschetste gebeurtenissen ook al op korte termijn voor zouden kunnen komen en dat korte termijn (evacuatie)plannen niet uit het oog mogen worden verloren.

Aanvullend op de basisgebeurtenis is een breed palet aan scenario's met een gedetailleerd model doorgerekend en vertaald naar waterbeelden die de wateroverlast en overstromingen laten zien. Dit is doorvertaald naar de gevolgen van de overstromingen: het risico op slachtoffers, aantallen getroffen mensen, optredende schade en uitval van vitale objecten met een groot maatschappelijk belang. Samen met een gebruikersgroep, waarin naast het waterschap en de provincie Gelderland ook provincie Overijssel, Rijkswaterstaat, 7 inliggende gemeenten en 2 inliggende veiligheidregio's vertegenwoordigd waren, zijn de resultaten geduid en doorleefd. Daarmee is een belangrijke basis gelegd voor een later uit te voeren risicodialoog, waarin duidelijk moet worden of maatregelen getroffen moeten worden om de ernstigste gevolgen en maatschappelijk ontwrichting te voorkomen. De eerste stap in de voorbereiding op ernstige wateroverlast en overstromingen als gevolg van extreme grootschalige neerslag is daarmee gezet!

Belangrijkste inzichten Als in het beheergebied van waterschap Rijn en IJssel een vergelijkbare situatie als in juli 2021 in Duitsland zou optreden, dan worden duizenden mensen getroffen en kunnen ook slachtoffers vallen. De schade loopt op tot meer dan een miljard euro. De wateroverlast doet zich voor in een gebied groot 40.000 ha. Dat zijn 80.000 voetbalvelden! In ongeveer een vijfde van het overstroomde gebied zal de inundatiediepte groter zijn dan 50 cm. Er zal sprake zijn van maatschappelijke ontwrichting door de omvang van de wateroverlast en overstromingen en de gevolgen daarvan, zoals stroomuitval, bedrijfsuitval en het onderlopen van wegen. De ervaring van Limburg in 2021 leert dat het lang kan duren voordat mensen terug kunnen naar hun huizen en de schade is hersteld en vergoed. Locaties die bijzondere aandacht vragen liggen met name in het stroomgebied van de Oude IJssel, waar aanzienlijke overstromingen ontstaan rond onder meer Doetinchem. Naast een aantal woonwijken lopen hier het hoogspanningsstation van Tennet bij Langerak, het terrein waar het nieuwe Slingeland-ziekenhuis gebouwd wordt en de regionale toegangsweg onder water. In het stroomgebied van de Berkel-Schipbeek overstromen enkele woonwijken in Borculo, evenals over korte afstand de rijksweg A1 bij afslag 27 (Markelo).

Het nieuwe bedrijventerrein ten zuiden van de A1 bij Deventer is eveneens een aandachtspunt. Hier ligt een aantal distributiecentra van onder meer supermarkten met landelijke uitstraling en op dit moment is er maar een toegangsweg die onder water loopt, waardoor dit bedrijventerrein circa een week gestremd kan zijn. In de stad Arnhem tenslotte ontstaat wateroverlast bij het Rijnstate Ziekenhuis. Het is niet ondenkbaar dat de grootschalige extreme neerslag valt terwijl ook de waterstanden op de IJssel verhoogd zijn. In dat geval lopen enkele wijken en ontsluitingswegen naar het Gelre Ziekenhuis in Zutphen onder water en neemt de wateroverlast in de Liemers sterk toe. De schade loopt dan fors op. Een kernmerk van dit gebied is dat de grondwaterstanden direct voorafgaand aan de extreme neerslag grote invloed hebben op de wateroverlast. Bij lage grondwaterstanden zal de wateroverlast en schade sterk meevallen terwijl bij extreem hoge grondwaterstanden de schade oploopt tot meer dan een miljard euro. Dit gebied is in 2018, 2019 en 2021 getroffen door droogte. Ook droogte leidt tot schade en droogte zal volgens de nieuwste (KNMI’23) klimaatscenario's vaker voorkomen in de toekomst. Om droogte tegen te gaan zijn hogere grondwaterstanden wenselijk.

Het is dus bij uitstek in dit gebied belangrijk met bijpassende maatregelen de juiste balans te vinden tussen wateroverlast- en droogterisico's.

Voor het vervolg is het belangrijk ook de beheerders van vitale assets aan tafel te vragen en te krijgen: zij kennen als geen ander de risico's op uitval van vitale objecten en bedrijven en dat is onmisbare informatie om de risicodialoog die hierna komt goed te kunnen voeren, samen met de overheden die waken over de veiligheid van mensen en bedrijven. De uitdaging bij extreme gebeurtenissen zoals in juli 2021 is dat overheden en (nuts)bedrijven die vitale objecten beheren gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor de voorbereiding daarop. Een valkuil van een gezamenlijke verantwoordelijkheid is dat partijen afwachten en niet op tijd verantwoordelijkheid nemen. Juist dat ook heeft op landelijk niveau de aandacht. In het vervolg kan dit gebied en de rest van Nederland beter weerbaar worden gemaakt tegen rampen zoals die van juli 2021 met: 1. de inzichten die deze studie biedt, 2. de verdere aanscherping daarvan, zodat 3. een risicodialoog goed onderbouwd en gezamenlijk kan worden gevoerd en 4. doorzettingskracht om de gezamenlijke verantwoordelijkheid te vertalen naar actie. ‘Voorkomen kan niet, voorbereiden wel’. Dat geldt ook hier: het gaat over een extreem bovennormatief scenario, waarvoorbij het onmogelijk is alle gevolgen te mitigeren. Gezien de grote gevolgen geldt wel: ‘Voorbereiden moet!’

HKV lijn in water info@hkv.nl www.hkv.nl

Koers Neerslagextremen Bovenregionale stresstest Waterschap Rijn en IJssel