bijlage 2 HIA Fort Kudelstaart.pdf

Sinds de vroege jaren 60 van de twintigste eeuw is het Fort in gebruik als jachthaven voor (ex) defensiepersoneel. Bij de inrichting van de jachthaven is in de noordwesthoek van het glacis een 20 meter brede doorvaart gegraven naar de Westeinderplas. Dit heeft tot gevolg gehad dat de waterkant voorzien is van een hoge beschoeiing en loop- en aanlegsteigers. Ook de toegangsbrug is niet meer aanwezig en vervangen door twee dammen. Het terrein aan de keelzijde en vrijwel het volledige terreplein zijn verhard door middel van klinker en stelconplaten bestrating. Een gedeelte van de originele frontwal is afgegraven om plaats te maken voor loodsen en stallinggelegenheid voor schepen in de winter.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

28 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Figuur 10. Overzichtskaart kernkwaliteit militair systeem.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

29 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

3.2.4

Kernkwaliteit watermanagementsysteem

Systeem van inundatievelden en inundatiemiddelen (watermanagementsysteem) Het watermanagementsysteem bij Aalsmeer bestaat uit inundatievelden en inundatiemiddelen. De inundatievelden werden gevormd door de Zuider Legmeerpolder. Het grootste deel van de voormalige (open) inundatievelden is door uitbreiding van het dorp Kudelstaart en kassen van de glastuinbouw bebouwd geraakt. In de liniedijk liggen enkele inundatiewerken, waarvan de damsluis bij De Kwakel er één is. De damsluis werd in de jaren 1891-1893 aangelegd om de Hoofdtocht van de Legmeerpolder af te sluiten. In 2008 is de sluis gerestaureerd (Provincie Noord-Holland, 2021). Bij het Fort bij Kudelstaart ligt een inundatiesluis (gebouwd in 1890-1892). Deze inlaatsluis naar de Zuideren Legmeerpolder ligt aan de keelzijde van het fort. De sluis is grotendeels intact en in 2004-2006 gerestaureerd. Het poldersysteem is niet meer compleet, maar de resterende dam- en inlaatsluizen zijn nog wel gaaf (gerestaureerd). De ontvangstkom is bij het Fort bij Kudelstaart nog herkenbaar aanwezig. De inundatievelden zijn grotendeels bebouwd. Door de ontwikkeling van het dorp Kudelstaart, de kassen voor de glastuinbouw en de N231 Legmeerdijk is de vorm van de Zuider Legmeerpolder (inundatieveld) gewijzigd.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

30 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Figuur 11. Overzichtskaart kernkwaliteit watermanagementsysteem.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

31 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

4

VOORGESTELDE ONTWIKKELINGEN

Zeilfort Kudelstaart heeft een plan opgesteld om het fort om te bouwen tot een multifunctioneel watersportcentrum, waar je kunt verblijven, eten en ontmoeten (restaurant, hotel en vergaderruimtes). Dit is verwoord in het Masterplan Zeilfort. Op het forteiland wil men naast de uitbreiding van de bestaande jachthaven een hotelaccommodatie met 28 tot 40 kamers realiseren inclusief horecavoorzieningen en vergaderruimten. Daarnaast wordt er een expositieruimte gerealiseerd voor mensen die gebruik maken van de faciliteiten als bezoekers die daar niet per se gebruik van maken, waardoor het forteiland wordt opengesteld voor publiek. Onderdeel van het plan is eveneens de realisatie van een ruime parkeergarage op het forteiland onder maaiveld met plaats voor 210 auto’s en 20 motorvoertuigen (Figuur 12). In dit hoofdstuk wordt op basis van het Masterplan (versie november 2020) een nadere beschrijving gegeven van de verschillende voorgestelde veranderingen en ontwikkelingen voor het Fort bij Kudelstaart. Hierbij is onderscheid gemaakt tussen de ondergrondse werkzaamheden (parkeergarage en aarden wallen), de herbestemming van de bestaande gebouwen en de nieuwbouw en de wijzigingen aan de jachthaven en bijbehorende faciliteiten.

Ondergrondse parkeergarage en aarden wallen De parkeergarage wordt voorzien op het forteiland onder maaiveld in het gebied ten zuidoosten van het fortgebouw (Figuur 12). De garage volgt hierbij de contouren van het forteiland waarbij de bestaande gebouwen ondergronds behouden blijven en worden ingepast in de garage. Hierdoor wordt bijna het gehele gebied achter het hoofdgebouw onderkelderd, met uitzondering van de geschutskoepels, kazematten en het voorgebouw. Dit resulteert in een ruimte van circa 6.500 m2. Het terrein van het Fort bij Kudelstaart wordt daarvoor tot 2,0 m -NAP ontgraven. Bij de ontgravingen verdwijnen alle aarden wallen uit de referentiesituatie. In het eindbeeld komt de bovenkant van de parkeergarage op 1,0 m +NAP te liggen. Achter het hoofdgebouw en rondom het voorgebouw komt het maaiveld hierdoor ca 0 tot 20 cm hoger te liggen dan in de referentie- en nulsituatie, waarbij de vorm en het verloop van het maaiveld wordt gereconstrueerd. Achter het hoofdgebouw wordt het maaiveld ingericht als terras voor hotel- en restaurantgasten. Rondom beide terrassen en het voorgebouw wordt een rondweg aangelegd waar (60) zeiltrailers kunnen worden geparkeerd. De in- en uitrit van de parkeergarage bevindt zich aan de zuidoostzijde van het forteiland (Figuur 12). Hoewel de entree verdiept in het landschap wordt aangebracht, blijft deze zichtbaar.

Herinrichting bestaande fortgebouwen en nieuwbouw Het Fort bij Kudelstaart bestaat uit een hoofdgebouw en een voorgebouw, verbonden door een poterne (een ondergrondse bomvrije gang), die opnieuw worden ingericht ten behoeve van de verschillende functies. Het gehele forteiland is ongeveer 15.120 m2 groot, waarbij de bebouwing een oppervlakte heeft van ongeveer 2.500 m2. De keelzijde van het fort wordt gebruikt voor een hotel van 28 tot 40 kamers, een bar, ontmoetingsplaats, een museum en een lounge-gelegenheid (zie Figuur 13 en Figuur 14). Bij het fort wordt nieuwbouw gerealiseerd (circa 2800 m2) waarbij in het voormalige aardlichaam aan het terreplein ook hotelkamers komen, evenals kleine vergaderruimtes en een opdeelbare grote multifunctionele zaal en groepsruimte. Het terreplein zelf zal functioneren als terras (Figuur 15 en Figuur 16). In de grondlichamen aan de voorzijde van het fort worden openingen gerealiseerd, waardoor de nieuwbouw kan worden ontsloten en daglicht kan toetreden tot de hotelkamers en vergaderzalen. Vanaf het terras zal niet over het dijklichaam kunnen worden heen gekeken, maar wel vanuit de hotelkamers. Vanaf de flankkazemat zijn twee doorkijken richting de Westeinderplassen (Figuur 17). Met een trap naar het dak wordt het uitzichtplatform bereikt vanuit het restaurant. Daarnaast wordt het dak voorzien van meerdere rijen zonnepanelen (Figuur 14).

De nieuwbouw wordt bewust modern vormgegeven. Uitgangspunt is dat de grondlichamen wordt ontgraven, voorzien van bebouwing en daarna weer worden afgedekt met grond en gras waardoor de vorm van de oorspronkelijke landschappelijke structuur van aarden wallen, terugkomt. Aanpassingen aan het monument betreffen de doorgangen om hotel, restaurant, ontmoetingsruimtes en ondergrondse parkeergarage te kunnen bereiken en met elkaar te verbinden. In de eindsituatie wordt rondom het forteiland een groenstrook met een wilgenhaag gerealiseerd (Figuur 14). In het ontwerp van de architect is gekozen voor een duidelijk contrast tussen oud en nieuw zodat de monumentale onderdelen van het fort duidelijk leesbaar blijven.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

32 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Restauratie Voor de herbestemming als Zeilfort Kudelstaart worden verschillende onderdelen van Fort bij Kudelstaart gerestaureerd. De contouren van de nieuwbouw volgen de oorspronkelijke grondlichamen, waarbij de bestaande aantastingen uit de nulsituatie in de aardlichamen worden hersteld naar de situatie uit de aanleg van het fort. De metalen onderdelen in de geschutskoepels, zoals de schietluiken, schietopeningen en schaalverdelingen worden behandeld en indien noodzakelijk voor de instandhouding gerestaureerd en vormen straks onderdeel van het interieurconcept. De hefkoepelgebouwen worden ontgraven en worden weer zichtbaar vanaf het terreplein. De keelzijde van het fort zal worden gerestaureerd en verkrijgt de oorspronkelijke uitstraling van ruw beton. De uitkijkkoepel in het voorgebouw wordt gerestaureerd en in functie hersteld, waardoor deze beleefbaar wordt. Deuren, ramen, kozijnen en luiken worden grotendeels behouden en gerestaureerd. Vier kozijnen bij de toekomstige receptie worden niet behouden. Ook worden de schotten in de manschapslokalen verwijderd. Bedoeling is dat de historische uitstraling en cultuurhistorische details in het monumentale fort zo veel mogelijk behouden blijven.

Zo zullen in de voormalige manschapslokalen in een deel van de hotelkamers komen en zullen de bestaande reinwaterkelders hersteld worden zodat ze kunnen worden gebruikt voor grijs watercircuit. Uitbreiding jachthaven In de huidige situatie is aan de rechterzijde van het Fort bij Kudelstaart, zo dicht mogelijk bij de verbinding met de Westeinderplassen, een jachthaven gesitueerd met 120 ligplaatsen. De capaciteit voor vaste ligplaatshouders wordt vergroot met 80 ligplaatsen (Figuur 13 en Figuur 14). Daarnaast zullen ook ligplaatsen voor passanten worden aangelegd langs de frontzijde van het fort. Door het toelaten van passanten wordt het forteiland zowel vanaf de weg als vanaf het water toegankelijk. In de jachthaven komen een trailerhelling nabij de ingang van de parkeergarage en jollensteigers voor wedstrijden. De jachthaven wordt opengesteld voor passanten, roei- en zeilwedstrijden, ligplaatshouders en wandelend publiek. Daarnaast zijn er nog 25 vaste buitenparkeerplaatsen en zal op maaiveld een fietsenstalling worden gerealiseerd.

Starttoren en activiteiten Voor roei- en zeilwedstrijden is het Zeilfort Kudelstaart voornemens een starttoren te realiseren aan de noordzijde van het glacis. De roei- en zeilactiviteiten zullen, afhankelijk van de verschillende doelgroepen, zowel recreatief als competitief van aard zijn en er zullen zowel trainings- als wedstrijdactiviteiten worden gerealiseerd. De starttoren vormt een markant herkenningspunt vanaf het water. Hoe de starttoren er precies uit zal komen te zien is echter nog niet bekend. Zeven studenten van de Academie van Bouwkust in Amsterdam hebben, onder begeleiding van Masterplan-architect Serge Schoemaker, een studie gedaan naar de mogelijke vormgeving van de starttoren. De starttoren wordt maximaal 11 m hoog en 7,5 m x 7,5 m (zie nummer 25 op Figuur 13). Aan deze zijde van het fortterrein wordt een havencafé met bijbehorend terras gerealiseerd.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

33 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

De legenda behorende bij de nummers uit Figuur 13.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

34 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Figuur 12. Overzicht van de te bouwen parkeergarage (bron: Masterplan).

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

35 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Figuur 13. Indeling van de toekomstige bebouwing (bron: Masterplan).

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

36 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Figuur 14. Bovenaanzicht van het nieuwe forteiland (bron: Masterplan).

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

37 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Figuur 15. Visualisatie toekomstige situatie. Zicht op het terras op het terreplein met rechts een geschutsemplacement en achter de tafels de poterne. Links de nieuwbouw van het restaurant (bron: Masterplan).

Figuur 16. Visualisatie toekomstige situatie. Zicht op het terras op het terreplein voor de hotelkamers (rechts) met een doorkijk op de poterne en links het voorgebouw met gereconstrueerd grondlichaam (bron: Masterplan).

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

38 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Figuur 17. Visualisatie toekomstige situatie. Zicht op de geschutsemplacement in de wal, de fortgracht en het glacis met beplanting (bron: Masterplan).

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

39 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

5 BEOORDELING EN EVALUATIE VAN TOTALE IMPACT VAN DE VOORGESTELDE VERANDERINGEN 5.1

Inleiding

In dit hoofdstuk worden de mogelijke effecten van Zeilfort Kudelstaart op de uitzonderlijke universele waarde van de Stelling van Amsterdam beschreven en beoordeeld. De effecten worden eerst beoordeeld volgens het criterium ‘schaal en ernst van de verandering’, waarbij de schaal en ernst van de verandering wordt beoordeeld ten opzichte van de integriteit en authenticiteit van de OUV (hoofdverdedigingslijn, watermanagementsysteem, militair systeem) op het schaalniveau van het plangebied. Daarna volgt het criterium ‘omvang van het effect’, waarbij de totale omvang van het effect wordt beoordeeld op het schaalniveau van de hele Stelling van Amsterdam. Met name bij de beoordeling van de omvang van de effecten wordt ook gekeken naar eventuele cumulatieve effecten. Omdat er bij de kernkwaliteiten hoofdverdedigingslijn en watermanagementsysteem geen effecten zijn, wordt de cumulatie alleen bij de kernkwaliteit militair systeem beschreven. Als laatste wordt een inschatting gemaakt van het risico op aantasting van de OUV. De gevoeligheden die hierbij een rol spelen worden benoemd.

5.2

Effectbeoordeling

Hoofdverdedigingslijn Schaal en ernst van de verandering (integriteit en authenticiteit) Voor wat betreft het aspect hoofdverdedigingslijn geldt dat deze bijna niet wordt aangetast door de voorgenomen ontwikkelingen en daarom zijn deze beoordeeld als neutraal (Tabel 4). De voorgenomen ontwikkelingen richten zich voornamelijk op het fortterrein zelf, waardoor de elementen uit de hoofdverdedigingslijn nauwelijks worden aangetast. De hoofdverdedigingslijn wordt namelijk gedefinieerd als het samenhangende geheel tussen liniedijken, fort, inundatievelden en schootsvelden. De hoofdverdedigingslijn is niet geheel gaaf. Van belang is het doorbroken glacis reeds uit de nulsituatie en de bebouwde omgeving in de nabijheid van het fort. De nog bestaande samenhang op dit systeem wordt echter door de ontwikkelingen niet verder aangetast. De ruimtelijk samenhang tussen het fort en hoofdverdedigingslijn blijft daarmee behouden op het niveau zoals deze nu is. De voorgenomen ontwikkelingen vormen een beperkte aantasting op het aspect gaafheid, omdat de grondlichamen worden weggehaald en onderdelen van de bebouwing worden doorbroken. Wel zijn de voorgenomen ontwikkelingen positief voor de instandhouding van de betonnen gebouwen, dit doet echter niet af aan de score op dit aspect.

Wat betreft de authenticiteit van de hoofdverdedigingslijn geldt dat deze ook in de referentiesituatie enigszins verstopt achter huizen en bedrijven ligt en daardoor vanuit de omgeving minder goed herkenbaar is. De ontwikkelingen hebben hier geen invloed op. Omvang van het effect De wijzigingen op het fortterrein en de bouw van een starttoren hebben effecten op de zichtbaarheid van het fort en de leesbaarheid van het historische landschap, maar dit zijn geen directe kenmerken van het aspect hoofdverdedigingslijn. De effecten op het historische landschap, dat een onderdeel is van de kernkwaliteit hoofdverdedigingslijn, zijn echter te klein om als gering effect te beschouwen. De wijzigingen hebben wel effecten op het aspect militair systeem en ze worden daarom op dit aspect nader beschreven. Militair system Schaal en ernst van de verandering (integriteit en authenticiteit) Voor wat betreft het aspect militair systeem geldt dat hier geringe effecten optreden vanwege de aantastingen aan het fort(terrein) (Tabel 4). Op het aspect authenticiteit zijn de effecten zwaarder beoordeeld (dan matig) vanwege de onomkeerbare aard van het verwijderen van de oorspronkelijke wallichamen. Onderdeel van het aspect ‘militair systeem’ is het gehele fortterrein inclusief glacis en frotgracht, evenals elementen die een rol spelen in het gehele systeem van de onderling verbonden forten.

Het gaat hierbij om kazematten en schootsvelden en hoe deze de gehele buitenring dekken. Omdat het fort zelf hier een schakel in is, zijn de voorgenomen ontwikkelingen die effect hebben op het fort, meegenomen in dit aspect. Naast het verwijderen van het wallichaam wordt het doorbreken van het hoofdgebouw op vier plaatsen ten behoeve van het realiseren van deuropeningen gezien als een onomkeerbare aantasting. Het gaat om twee deuropeningen in de poterne en twee in de uiteindes van de vleugels van het hoofdgebouw. Doordat de parkeergarage ondergronds wordt gerealiseerd en daarmee aan het zicht wordt onttrokken is dit in principe minder negatief. De werkzaamheden die ervoor nodig zijn om dit te realiseren hebben echter wel Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

40 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

negatieve effecten. Hoewel het positief is dat de parkeergarage aan het zicht wordt onttrokken, blijft het door de in- en uitrit en de ventilatieroosters herkenbaar als een nieuwe toevoeging aan het fortterrein dat afdoet aan authenticiteit van het terrein. Het dak van de parkeergarage dat aan de bovenzijde fungeert als terreplein komt te liggen op 1 m +NAP. Het terrein voor het hoofdgebouw is gelegen op circa 0,2 m +NAP waardoor een glooiende helling van 80 cm aan weerszijden van het hoofdgebouw ontstaat. Hoewel het terreplein in de referentiesituatie niet overal strak op 1 m +NAP ligt maar licht glooiend is (Figuur 4), wordt met deze reconstructie een goede benadering van de referentiesituatie gerealiseerd. Een onderdeel van het militaire systeem van de Stelling van Amsterdam zijn de schootsvelden. De schootsvelden zijn gerelateerd aan de kazematten waarvan uit geschoten werd, de bebouwing buiten het fort en de beplanting. Voor alle drie van deze elementen geldt dat deze in de nulsituatie reeds zijn aangetast. De hefkoepels zijn door de terugtrekkende Duitsers in 1945 opgeblazen, waardoor de functie ervan minder goed leesbaar is en ze zijn aangetast op het aspect gaafheid. De bouw van de starttoren brengt eveneens met zich mee dat de functie van militair fort minder goed leesbaar is.

De omgeving van het fortterrein zelf is reeds in de nulsituatie als in de referentiesituatie bebouwd met glastuinbouw. De begroeiing op het fortterrein zelf evenals op het glacis is sinds de nulsituatie vermeerderd. Daarnaast is er sprake van opstand. In de nieuwe situatie worden er openingen in de begroeiing op het glacis aangebracht waardoor de schootsvelden beter zichtbaar worden. Dit wordt gezien als een positief effect. De fortgracht inclusief de inlaat maakt deel uit van de kernkwaliteit militair systeem. In de referentiesituatie is het glacis al doorgestoken ten behoeve van de watersportlocatie evenals de inrichting van de fortgracht met steigers ten behoeve van de aanleglocatie. Dit betreft echter bestaande aantasting, net zoals de oude ophaalbrug die al niet meer aanwezig is in de nulsituatie. De voorgenomen ontwikkelingen hebben een gering effect op de fortgracht, omdat de jachthaven wordt uitgebreid. Omvang van het effect De effecten van de voorgenomen ontwikkelingen op het fort zelf komen uit de effectbeoordeling hieronder in beperkte mate door. Dat komt doordat de kernkwaliteit over aspecten gaat die voor een groot deel buiten het fortterrein liggen. Omdat het militair systeem wel (de inrichting van) het fortterrein omvat, zijn bijna alle effecten op het fort in dit aspect ondergebracht. Bij de beoordeling van de effecten speelt de omvang een belangrijk rol.

Het is duidelijk dat de voorgenomen ontwikkelingen impact hebben op Fort Kudelstaart. De effecten op het aspect militaire systeem zijn beperkter, omdat het fort slechts een onderdeel is van dit veel grotere systeem. De samenhang tussen de verschillende elementen uit het militaire systeem wordt in geringe mate aangetast. De verschillende ontwikkelingen brengen bij deze kernkwaliteit geen cumulatieve effecten met zich mee. Watermanagementsysteem Schaal en ernst van de verandering (integriteit en authenticiteit) Voor wat betreft het aspect watermanagementsysteem geldt dat deze vrijwel geheel niet wordt aangetast door de voorgenomen ontwikkelingen en daarom zijn deze beoordeeld als neutraal (Tabel 4). Het watermanagementsysteem van het werelderfgoed bestaat ter plaatse van Fort Kudelstaart uit verschillende elementen die gerelateerd zijn aan het inunderen van de omliggende velden en het verdedigen met behulp van water. Het gaat hier voornamelijk om de gerestaureerde inundatiesluis en ontvangstkom. Omvang van het effect De wijzigingen van de voorgenomen ontwikkelingen vinden plaats binnen het fortterrein en hebben geen effect op de inundatiesluis en de ontvangstkom, die direct ten noorden van het fort zijn gelegen.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

41 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

Tabel 4. Veranderingen ten opzichte van de kernkwaliteit.

Hoofdverdedigingslijn

Militair systeem

Watersysteem Totale omvang

Integriteit

Compleetheid

Minimale verandering (1). De grondlichamen worden afgegraven, maar gereconstrueerd. Daarnaast gaan specifieke elementen binnen het fort verloren. Het gaat om de Geen Geen houten vloeren, muurschilderingen en verandering (0) verandering (0) decoratie, en om tenminste enkele kozijnen ter plaatse van de toekomstige receptie. Deze elementen zijn echter van beperkte betekenis voor deze kernkwaliteit.

Gering effect (1)

Gaafheid

Kleine verandering (2). De muren worden op vier plaatsen doorbroken. Er wordt onderhoud aan de betonnen bouwwerken uitgevoerd wat positief is voor de instandhouding van de rest van het fort. Geen Geen Achter de ijzeren deuren van de verandering (0) verandering (0) manschapslokalen wordt glas geplaatst. Hierdoor kunnen de deuren zelf behouden blijven. Het vergraven van de wallichamen wordt beoordeeld als een aantasting op gaafheid.

Matig effect (2)

Vorm en ontwerp

Minimale verandering (1). Het maaiveld achter het fort wijzigt minimaal door verhoging dak parkeergarage. Door bouw van de parkeergarage wordt een nieuwe laag toegevoegd aan het ontwerp, die afsteekt ten opzichte van de oorspronkelijke Geen Geen ‘één-dimensionaliteit’. Bij de nieuwbouw is verandering (0) verandering (0) ter plaatse van het restaurant geen sprake meer van een glooiend talud zoals bij het voormalige grondlichaam (Figuur 15). Bij de hotelkamers is dit deels het geval; hier is een ronde inkeping toegepast (Figuur 16). Verder worden de steigerlocaties uitgebreid.

Gering effect (1)

Materiaal en substantie

Kleine verandering (1). De volledige nieuwbouw wordt uitgevoerd met moderne materialen, waarbij vooral beton, staal en glas een rol gaan spelen. Het gebruik van beton sluit aan bij de oorspronkelijke Geen materialen en door het verschil in bekisting verandering (0) (-snaden) ontstaat een gewenst contrast tussen oud en nieuw. De verharding op het terras en de toegangswegen vormen leesbare nieuwe toevoegingen, evenals de nieuwe grondwalletjes en hun beplanting.

Geen verandering (0)

Matig effect (2)

Gebruik en functie

Minimale verandering (1). Het fort had reeds in de nulsituatie geen militaire functie en Geen Geen was in gebruik als watersportlocatie. Door verandering (0) verandering (0) het toevoegen en uitbreiden van functies wordt de oorspronkelijke militaire functie van

Gering effect (1)

Authenticiteit

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

42 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

het fort minder goed leesbaar. Positief is dat diverse manschapsverblijven worden ingericht met een vergelijkbare verblijfsfunctie als hotelkamer. De wateropvang en zuiveringsinstallaties worden eveneens opnieuw in gebruik genomen. De beplanting op het glacis wordt zodanig ingericht dat er weer schootsvelden ontstaan, waardoor de functie van de (vernietigde) hefkoepelgeschutten wordt versterkt. De realisatie van de starttoren is negatief voor de leesbaarheid van de oorspronkelijke functie.

Locatie en positionering

Geen verandering (0). De ingrepen vormen een zeer beperkte aantasting op de Geen verbanden en relaties tussen de structuren verandering (0) op het forteiland zelf. Dit komt doordat de meest sprekende elementen, behouden blijven.

Beleving

Minimale verandering (1). Er is sprake van aantasting op de beleving van oorspronkelijke elementen van het forteiland. Het fort zal in de toekomstige Geen Geen situatie echter toegankelijker zijn voor verandering (0) verandering (0) bezoekers, die geen gebruiker van de faciliteiten hoeven te zijn. De beleving neemt toe door inzet van de museumruimte, informatievoorziening en toegankelijkheid.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

Geen verandering (0)

Neutraal (0)

Neutraal (0) omdat er sprake is van aantasting maar ook van compensatie op ontsluiting voor publiek.

43 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

5.3

Risico-inschatting en gevoeligheden

Onderdeel van de HIA is een inschatting van het risico op de aantasting van de OUV en het behoud van de Werelderfgoedstatus (zie ICOMOS Leidraad). Op basis van de effectbeoordeling, expert judgement en ervaringen uit ontwikkelingen bij andere Werelderfgoederen is een beoordelingsschaal bepaald in de leidraad, die hier is toegepast (zie paragraaf 2.3). Hieronder volgt de risico-inschatting, waarbij ook het nut en de noodzaak van de voorgenomen ontwikkeling en gevoeligheden worden benoemd. Werelderfgoederen zijn per definitie van zeer hoge en internationale waarde. In principe moet al het mogelijke worden gedaan om de nadelige gevolgen voor de OUV te voorkomen, te minimaliseren of te mitigeren. Op basis van de effectbeoordeling in dit rapport heeft de realisatie van het Zeilfort Kudelstaart een gering effect (Tabel 5). De inschatting is dat de ontwikkelingen met een gering effect een beperkt risico betekenen voor het behoud van de OUV van de Stelling van Amsterdam en de kans dat het erfgoed potentieel of daadwerkelijk gevaar zal lopen.

Tabel 5. Beoordeling en beschrijving van de risico-inschatting van de voorgenomen ontwikkelingen.

Effecten

Risico-inschatting De inschatting is dat de ontwikkelingen met een gering effect een beperkt risico betekenen voor het behoud van de OUV en de kans dat het erfgoed potentieel of daadwerkelijk gevaar zal lopen.

Gering

Hoewel de ontwikkelingen effecten op Fort Kudelstaart zelf hebben, die zich niet altijd laten mitigeren, is het effect van de ontwikkeling op het Werelderfgoed als geheel gering. Twee van de drie kernkwaliteiten blijven ongewijzigd. Op één van de kernkwaliteiten, te weten het militaire systeem, vindt aantasting plaats. Op punten vindt een verbetering plaats.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

44 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

6

AANDACHTSPUNTEN VOOR HET ONTWERP

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op mogelijkheden voor het ontwerp om de effecten op de OUV te beperken. Het doel is om de geconstateerde effecten zoveel mogelijk te vermijden, te beperken, op te vangen of te compenseren. Daarnaast worden ook kansen benoemd gericht op het vergroten van de bekendheid en verbeteren van de toegankelijkheid van het Werelderfgoed. Generieke maatregelen De parkeergarage wordt rondom het fortgebouw, de geschutskoepels en kazematten heen gebouwd. Houdt tijdens de aanlegfase van het Zeilfort Kudelstaart, toezicht op de bescherming van fysieke onderdelen van het Werelderfgoed of maak goede afspraken over de werkwijze en stel beheersmaatregelen op voor risico’s. Inrichtingsmaatregelen Voor de verdiepte parkeergarage die op het forteiland wordt gerealiseerd wordt een groot deel uitgegraven. De bovenkant van de parkeergarage komt op 1,0m +NAP te liggen. Onderzoek of elementen die de aanwezigheid van de parkeergarage aantonen zoals bijvoorbeeld ventilatieroosters gemaskeerd kunnen worden, met als doel de aantasting zoveel als mogelijk te beperken. De zichtlijnen en schootsvelden tussen het Fort bij Kudelstaart, het Fort bij Aalsmeer en het Fort bij De Kwakel zijn door begroeiing en opstand verdwenen dan wel aangetast.

Herstel de zichtlijnen tussen de forten en niet alleen richting de Westeinderplassen door de beplanting hierop in te richten, bijvoorbeeld door openingen in beplanting aan te brengen ter indicatie van schootsvelden. De aarden wallen rond het Fort bij Kudelstaart hebben hun originele vorm en samenhang deels verloren en zijn niet geheel gaaf. Ten behoeve van de aanleg van de ondergrondse parkeergarage zullen de wallen echter helemaal worden afgegraven. Het herstel van de aarden wallen biedt kansen om de vorm van de wallen weer te herstellen naar het oorspronkelijke ontwerp uit het begin van de 20ste eeuw. Door (inheemse) beplanting aan te laten sluiten op de camouflage strategie van de forten, kan het verhaal van de Stelling van Amsterdam nog beter worden verteld. Voorkom ‘verrommeling’ van het gebied door onnodig gebruik van bijvoorbeeld (verschillende typen) bewegwijzering. Versterking kernkwaliteiten Er worden ingrepen uitgevoerd die ten koste gaan van het erfgoed. Er kan daarom gedacht worden aan compenserende maatregelen. Specifiek staan er op het terrein twee geschutskoepels en twee kazematten, die door de voormalige beheerder niet (voldoende) zijn onderhouden. Zij maken echter onderdeel uit van het complex van het forteiland en kunnen een bijdrage leveren aan de leesbaarheid en beleving van het forteiland. De instandhouding laat echter nog wat te wensen over.

De waterinlaat is onderdeel van de kernkwaliteit Watermanagementsysteem en is nu wat ‘verstopt’. Het vergroten van de zichtbaarheid en daarmee de functie van de inlaat kan ook het ‘verlies’ van het doorgebroken glacis compenseren. Vergroten bekendheid en toegankelijkheid Werelderfgoed Verbeter het bereik en belevingswaarde van het Werelderfgoed door het publiektoegankelijke terrein onderdeel te maken van recreatieve verbindingen en routes. Door het gebied beter te ontsluiten voor recreatie en toerisme kan de belevingswaarde en de bereikbaarheid van de Stelling van Amsterdam worden vergroot. Vergroot de kennis over en de zichtbaarheid van het Werelderfgoed. Ontsluit de kennis over het Fort bij Kudelstaart en over de Stelling van Amsterdam inhoudelijk in de te realiseren museumruimte. Organiseer activiteiten tijdens de exploitatie van het Zeilfort Kudelstaart gericht op bewustwording en het begrijpen van de geschiedenis van het Fort bij Kudelstaart en gebruik de museumruimte hierbij als startpunt.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

45 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

BIBLIOGRAFIE Huisman Traject BV. (2020). Geotechnische Visie HT190066-V5 Versie 5 - Zeilfort Kudelstaart Aalsmeer. Breukelen: Huisman Traject BV. HylkemaErfgoed. (2020). Bouwhistorische verkenning Fort bij Kudelstaart. HylkemaErfgoed Advies & Ontwerp. ICOMOS. (2011). Leidraad voor Heritage Impact Assessments inzake culturele werelderfgoederen. Een publicatie van de International Council on Monuments and Sites. Land-id. (2018). Corridorstudie Amsterdam - Hoorn Heritage Impact Assessment. 2018: Land-id. Land-id en Cultuurhistorische Projecten. (2015). WERELDERFGOED STELLING VAN AMSTERDAM Heritage Impact Assessment Opstelterrein nabij Uitgeest. Arnhem: Land-id. Meijer, G. (2013). Fort Kudelstaart, een cultuurhistorische verkenning. BunkerQ. Mol, K. F. (2020). Heritage Impact Assessment Fort bij Kudelstaart, Plan van Aanpak. Arnhem: Arcadis. Natuurlijke Zaken. (2020). Provincie Noord-Holland - Onderzoek Liniedijken. Opgehaald van https://www.noord-holland.nl/Actueel/Archief/2020/Februari_2020/Onderzoek_Liniedijken Provincie Noord-Holland. (2021). Stelling van Amsterdam. Opgehaald van https://www.stellingvanamsterdam.nl/clientdata/downloads/jlSvARoute6VuurlijnrouteLR1.pdf RCE. (1973). Redengevende omschrijving rijksmonument Fort bij Kudelstaart. Amersfoort: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ros, R. G. (2021). Stelling van Amsterdam - Een stadsmuur van water.

Opgehaald van https://www.stellingamsterdam.nl/forten/thamer/index.php Rouw, L. d. (2014). Bureauonderzoek Archeologie Plangebied Fort bij Kudelstaart, Kudelstaartseweg 94 en 96, gemeente Aalsmeer. Hamaland Advies. UNESCO World Heritage Centre. (2012). Operational Guidelines for the Implementation 164 of the World Heritage Convention. Parijs: UNESCO World Heritage Centre. Vesters, P. (2015). De Stelling van Amsterdam, Harnas voor de hoofdstad. Utrecht: Stichting Matrijs.

Geraadpleegde websites: -

https://whc.unesco.org/en/list/759

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

46 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

ILLUSTRATIES EN FOTO’S VAN BIJVOORBEELD: Illustraties en foto’s van bijvoorbeeld: • • • • • •

Locatie en omvang van betreffende sites, inclusief bufferzones Afgebakend rapportagegebied Ontwikkelingsproject of veranderingsvoorstel Visuele of zichtbaarheidsanalyses Mitigerende maatregelen Belangrijkste sites en zichtlijnen

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

47 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

BIJLAGEN ·Bijlagen met detailgegevens, bijvoorbeeld: • • • • • •

tabellen met afzonderlijke sites of elementen, korte beschrijving en overzicht van effecten bureauonderzoek rapporten van veldonderzoek (geofysisch onderzoek, proefevaluatie, opgravingen e.d.) wetenschappelijk onderzoek lijst van geraadpleegde instanties en de verstrekte adviezen de startnotitie

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

48 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

BIJLAGE 1: REDEGEVENDE OMSCHRIJVING Inleiding Fort bij Kudelstaart maakt deel uit van de voormalige Stelling van Amsterdam, de kringstelling van permanente verdedigingsbouw rond de hoofdstad, en is het hoofdonderdeel van de locatie bij Kudelstaart bestaande uit het forteiland met bomvrije gebouwen, de omringende fortgracht en het glacis. De overige voorzieningen bestaan uit de op provinciaal niveau beschermde genieloods, conducteurswoning, nabijgelegen grenspalen 0 3 en 0 5, ontvangkom en de inlaatsluis ten noordoosten van het fort bestemd voor de inundatie van de Zuider Legmeerpolder. Het bestek maakt eveneens melding van een tuin van 200 meter lengte, waarschijnlijk voor de fortwachter, maar de exacte locatie, alhoewel zeker buiten het forteiland, is niet bekend. Naar militaire bevelstructuur behoorde het fort bij Kudelstaart tot sector Sloten, groep Schiphol, vak Aalsmeer. De eerste opmetingen aan de Kudelstaartseweg vinden plaats in 1885. Vanaf 1890 begint de overheid met het bouwrijp maken het terrein, waarbij de venige grond eerst wordt afgegraven en vervolgens wordt aangevuld en opgehoogd met zand Hiervoor wordt voornamelijk zand uit het recent gegraven Noordzeekanaal gebruikt. In deze jaren werd tevens de bij het fort behorende genieloods gebouwd, alsmede de (thans afgebroken) fortwachterswoning (directiekeet) en de conducteurswoning.

Na de ophoging heeft de bouw enige tijd stilgelegen in verband met de inklinking van het zand De volgende fase van de totstandkoming van het fort Kudelstaart is de aanleg van verdedigbare aardwerken. Een bouwtekening uit 1895 toont de plannen voor de totstandkoming van deze aardwerken zodat de locatie in ieder geval op eenvoudige wijze verdedigbaar is (het zogenaamde kleine plan). De bouwtekening uit 1895 laat eveneens een troepenloods zien ten zuiden van het forteiland Het forteiland bood in deze tussenfase geen mogelijkheid tot een vaste verblijfplaats, zodat buiten de forten troepenloodsen werden gebouwd in het geval van het fort bij Kudelstaart bevindt deze troepenloods zich op een onlogische onverdedigbare plek, maar dit heeft de volgende redenen. Er was geen ruimte op de keelzijde, de bouw moest bij voorkeur plaatsvinden op rijksgrond en in geval van oorlog werd de loods toch afgebrand waardoor de locatie minder relevant is. De troepenloodsen bij de forten (ook bij Kudelstaart) zijn afgebroken toen de fortemplacementen eenmaal werden voorzien van bomvrije gebouwen. In 1905 wordt de bouw van het fort bij Kudelstaart vervolgd met de bebouwing en beplanting van het fortemplacement. Volgens het bestek d d 11 mei 1905 bestaat het werk uit: 1. het maken van bomvrije gebouwen, 2. het maken van onderbouwen voor geschutopstellingen, 3.

het maken van schuilgebouwtjes en borstweringen en 4. het maken van aardwerk. Het forteiland met gracht is deels in de Westeinderplassen geschoven en is gelegen tussen het nabijgelegen Vrouwentroost (noord en Kudelstaart (zuid). Het fort had tot doel het verdedigen en het zo nodig afsluiten van de Kudelstaartseweg/Hereweg (zuidoost) en het afslaan van vijandelijke ondernemingen over de Westeinderplassen. Binnen de Stelling van Amsterdam neemt het fort positie in tussen het fort bij Aalsmeer (W) en het fort De Kwakel (ZO). Daarnaast ligt het fort vooruitgeschoven ten opzichte van de Geniedijk Kudelstaart-Uithoorn, de hoofdweerstandslijn die gevormd wordt door de nog bestaande vuurlijn, beginnend nabij het fort Kudelstaart en die verder voert over de bedijking tussen de Horn- en Stammeerpolder en de Zuider Legmeerpolder. De bovengenoemde vuurlijn en de liniewal Kudelstaart - De Kwakel (de eveneens diende als waterkering van de te inunderen Zuiderlegmeerpolder) waren bestaande verstevigde dijken waar zwaar geschut opgesteld kon worden. De structuur van de dijken en de huidige bocht in de Kudelstaartseweg langs het fort zijn tegenwoordig nog goed herkenbaar. Het geschut op het fort bij Kudelstaart stond zo opgesteld dat vijanden het fort vanaf de Hereweg en de Westeinderplassen niet konden benaderen.

Door het groot-flankement (met kanonnen van 10 centimeter die een bereik van drie en een halve kilometer hebben) konden de forten De Kwakel en Aalsmeer ondersteund worden. De permanente aanwezigheid van artillerie-emplacementen op de infanterieforten is alleen bekend op de forten bij Kudelstaart en het fort bij De Kwakel. De aanwezigheid van emplacementen op een fort is zeer uitzonderlijk, omdat de voorkeur meestal werd gegeven aan een locatie achter de hoofdverdedigingslijn. In het geval van het fort bij Kudelstaart en fort bij De Kwakel was er niet direct een geschikte locatie voorhanden, zodat de forten zelf permanent zijn ingericht met artillerie-emplacementen (het overige geschut op de forten werd bediend door de infanterie). Het fort bij Kudelstaart heeft het nooit hoeven opnemen tegen vijandelijke troepen, mede doordat het principe van de Stelling in deze tijd al achterhaald was en na de eerste Wereldoorlog raakte de gehele Stelling in vergetelheid, Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben de Duitsers het geschut uit de hefkoepels

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

49 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

(koepels met geschutopstellingen voor de nabij verdediging) verwijderd en volgestort met puin. In de jaren zeventig is het fort bij Kudelstaart ingericht als jachthaven door VAFAMIL, alhoewel het terrein eigendom bleef van het Ministerie van Defensie. Door de huidige bestemming is een klein deel van de aardwerken van het noordwestelijke terreplein op het forteiland weggegraven en voorzien van een verharde bovenlaag ten behoeve van de scheepswerf. Aan weerszijden van het frontgebouw zijn twee loodsen gerealiseerd. De toegangsbrug naar het forteiland is vervangen door een dam. Ten noordwesten van de toegangsdam zijn steigers gebouwd aan de binnenkant van het glacis en ook rondom het forteiland zijn aanlegplekken voor vaartuigen. Op het bestrate plein aan de noordoostzijde van het eiland is aan de waterkant een takel gesitueerd. Om een verbinding met de Westeinderplassen tot stand te brengen is het glacis in het noordwesten doorbroken. Het interieur is grotendeels intact gebleven maar in de noordwestvleugel van het hoofdgebouw is een aantal ruimtes omgebouwd tot woon-, slaapvertrekken, vernieuwde kantine en een douche/toiletgelegenheid. In de zuidoost vleugel zijn douche- en toiletruimtes gerealiseerd ten behoeve van de jachthavengebruikers. Deze wijzigingen en toevoegingen vallen buiten de bescherming.

Omschrijving Het fort bij Kudelstaart bestaat uit het fortemplacement met bomvrije gebouwen, de fortgracht en het glacis. De in 1905/1906 gerealiseerde gebouwen bestaan uit in een cementbeton opgetrokken hoofdgebouw, onderbouwen voor geschutopstellingen (voor de hefkoepels), schuilgebouwtjes en borstweringen. Het forteiland was beplant met gras of klaver en er zijn zoden aangelegd langs de taluds. De paden op het eiland waren grintpaden. Het glacis was in vredestijd beplant met bomen, maar deze werden gekapt in tijden van oorlog en opgestookt. Het brede forteiland wordt door de huidige dam betreden vanaf de noordoostkant en strekt zich van daar uit naar het zuidoosten en het noordwesten. Het eiland wordt omringd door de fortgracht en daaromheen het glacis dat gedeeltelijk verbonden is met het vasteland (de Kudelstaartseweg) en gedeeltelijk de vorm van een smalle begroeide dijk heeft tussen de gracht en de Westeinderplassen. De fortgracht kende van oorsprong een gesloten watersysteem, maar deze is thans niet meer geheel intact vanwege een directe doorgang aan de noordwestzijde naar de Westeinderplassen. Het forteiland, gezien van zuidwest naar noordoost bestaat uit de volgende onderdelen. Meest zuidwestelijk ligt een brede frontwal die in het midden naar voren / zuidwestwaarts knikt. De frontwal heeft in de noordoostkant een aantal voorzieningen ten behoeve van de verdediging.

In het noordwestelijk en zuidoostelijk deel van de frontwal bevinden zich twee vooruitgeschoven frontbatterijen, waarin hefkoepels het schootsveld vrij maakten. De hefkoepels zijn in de Tweede Wereldoorlog grotendeels vernietigd. Eveneens in beide vleugels, meer in het midden van de frontwal zijn 4 artillerie-emplacementen, bestaande uit wachtruimtes en borstweringen, gesitueerd. Ten noordoosten van de frontwal bevindt zich een lager gelegen gedeelte, het zogeheten terreplein. Het terreplein bestaat uit twee ruime pleinen aan weerszijden van het hoofdgebouw en een smalle loopruimte daartussenin. Het hoofdgebouw ligt centraal op het eiland, met het frontgebouw aan de zuidwestkant en het langwerpige hoofdgebouw ten noordoosten hiervan. Het hoofd- en het frontgebouw worden met elkaar verbonden door de poterne. Aan de beide uiteinden (flanken) van het hoofdgebouw bevinden zich twee uitstekende kazematten. De fortgebouwen zijn opgetrokken uit grind- en steenslagbeton in verschillende samenstellingen. De bomvrije gebouwen zijn thans afgedekt met een bekleding van asfaltmastiek en aarde. Het hoofdgebouw, dat toegankelijk is vanaf de noordkant, bevat de verblijfs- en opslagruimten. De langgerekte noordoostgevel heeft in de as een segmentboogvormige dubbele deur van plaatijzer met kijk- en schietgaten. Deze hoofdingang is verbonden met de poterne.

Boven deze ingang is de tekst 'Kudelstaart' en daaronder '1906' in beton uitgespaard. Het hoofdgebouw kent naast de hoofdingang een groot aantal plaatijzeren deuren met kijk- en schietgaten die in verbinding staan met de daarachter gelegen verblijfsruimten. Alle deuren worden geflankeerd door raamopeningen bestaande uit vensters met stijlen en plaatijzeren luiken aan de buitenkant. Alle buitendeuren en luiken zijn geschilderd in een donkergroene kleur. Bij de wandopeningen zijn houten sponningen en hardstenen onderdorpels gebruikt. De vleugels eindigen in twee uitstekende kazematten die zijn voorzien van schietgaten. Voorbij de noordwestelijke kazemat aan het uiteinde van het hoofdgebouw zijn drie privaten geplaatst die alleen van buitenaf bereikt kunnen worden. De privaten aan de andere zijde van het hoofdgebouw zijn niet meer origineel. Op de

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

50 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

uiteinden van het hoofdgebouw ligt ook nog een aparte uitgang die met een enkele ijzeren stormdeur uitkomt op de keelzijde, naast de privaten. Het interieur van het hoofdgebouw bestaat uit lokalen die overspannen worden door segmentbooggewelven om de zware dekking te kunnen dragen. De diverse lokalen staan met elkaar in verbinding en alle lokalen hebben een eigen specifieke functie. De zuidoost vleugel bestaat uit achtereenvolgens (gerekend vanaf de as) een lokaal voor levensmiddelen en de commandant, een lokaal voor officieren (waarvan het interieur grotendeels bewaard is), een lokaal voor de wacht, vier soldatenverblijven en een ruimte voor onderofficieren. Daarna komt de munitieopslag, de uitstekende keelkazemat en meest zuidoostelijk nog een soldaten/wachtruimte. De noordwestvleugel bestaat uit een ziekenboeg, vier soldatenverblijven, een kantine, een keuken, een ruimte voor onderofficieren en ook hier de munitieopslag, de uitstekende kazemat en een soldaten/wachtruimte. Het houtwerk in het hoofdgebouw, dat bestaat uit deuren (meestal paneeldeuren), kozijnen, balken in de soldatenruimtes (waarschijnlijk voor de bedden), heeft overal dezelfde zandkleur (lichtbruin met een vleug groen). De deuren zijn voorzien van een schriftelijke functieaanduiding in zwarte verf en de deuren zijn rondom het slot zwart geschilderd.

Alle lokalen zijn voorzien van luchtkanalen, lampnissen en een aantal lokalen heeft een watervoorziening. De lamp-nissen in de munitieruimtes waren aan de voorzijde voorzien van glasplaten. Een aantal lokalen had rook- en wasemkanalen en er waren uitsparingen voor spreekbuisgeleidingen. Aan de zuidwestzijde van de lokalen in het hoofdgebouw loopt een gang over de gehele lengte van de beide vleugels en daarachter een smalle druipkokerleidinggang bedoeld voor de opvang van regenwater door druipkokers en de doorvoer van regenwater naar een aantal waterkelders. Meest opvallende onderdelen in het hoofdgebouw zijn de keelkazematten die waren uitgerust met kanonnen van 10 centimeter brons voor het flankerend vuur. De kazematten hebben zware betonnen voeten voor de kanonnen en uitsparingen voor schietstanden, schietgaten en munitie-nissen. De schietgaten 2djn aan de binnenzijde voorzien van een schuifblind van plaatijzer en enkele zijn ook aan de buitenzijde voorzien van een houten blind. De poterne bevindt zich in de as van het fort ten zuidwesten van het hoofdgebouw. De poternedeur is verdwenen, maar het meerruitsvenster erboven is nog aanwezig. Vanuit de poterne kan het frontgebouw bereikt worden dat bestaat uit diverse soldatenverblijven en een uitkijkpost met een gietstalen helmvormige dakkoepel die met een metalen ladder bereikt kon worden.

Het restant van het houten krukje dat in de uitkijkpost was geplaatst bevindt zich nog in het fort. Het middelste soldatenverblijf is voorzien van een eenvoudige meerkleurige muurschildering. In de frontwal zijn onderbouwen voor geschutsopstellingen (voor de hefkoepels) geplaatst en schuilgebouwen en borstweringmuren. De betonnen ringvormige onderbouwen voor de hefkoepels zijn deels vernietigd en volgestort met puin. De vier schuilgebouwen en vier borstweringmuren, bedoeld voor de inrichting van artillerie-emplacementen, zijn opgetrokken in cementbeton. De borstweringmuren zijn voorzien van munitie-nissen en plaatijzeren blinden. De schuilgebouwen worden afgesloten door deuren en kunnen betreden worden via een trapje. Het interieur van de schuilgebouwen omvat opklapbanken, munitie- en lamp-nissen. Waardering Het voormalige fort bij Kudelstaart is van algemeen nationaal belang vanwege cultuur-, architectuur- en militairhistorische waarde als goed bewaard gebleven voorbeeld van een fort, gebouwd in 1906 volgens de principes van de eerste fase van de Stelling van Amsterdam. Het fort is van waarde wegens de goed en gaaf bewaard gebleven relatie tussen de onderdelen van het complex, namelijk glacis, fortgracht en forteiland met daarop de gave frontwal met hefkoepels en artillerie-inrichtingen, het terreplein en de bomvrije gebouwen.

Kenmerkende en goed bewaard gebleven onderdelen zijn de inrichting van vier artillerieemplacementen in de frontwal, de inrichting van de keelkazematten, de druipkokersleidinggang met waterkelders, de muurschildering in het soldatenverblijf van het frontgebouw, de uitkijkpost, de verdeling in lokalen met eigen functies en de nog gave inrichting ervan, de restanten van de hefkoepels, het gaaf bewaard gebleven glacis, de gave aardbedekking op de bomvrije gebouwen en de privaten.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

51 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

BIJLAGE 2: OUTSTANDING UNIVERSAL VALUE Brief synthesis The Stelling van Amsterdam (Defence Line of Amsterdam) is a complete ring of fortifications extending more than 135 km around the city of Amsterdam. Built between 1883 and 1920, the ring consists of an ingenious network of 45 forts, acting in concert with an intricate system of dikes, sluices, canals and inundation polders, and is a major example of a fortification based on the principle of temporary flooding of the land. Since the 16th century, the people in the Netherlands have used their special knowledge of hydraulic engineering for defence purposes. The area around the fortifications is divided into polders, each at a different level and surrounded by dikes. Each polder has its own flooding facilities. The depth of flooding was a critical factor in the Stelling’s success; the water had to be too deep to wade and too shallow for boats to sail over. Water levels were maintained by means of inlet sluices and barrage sluices. Forts were built at strategic locations where roads or railroads cut through the defence line (accesses). They were carefully situated at intervals of no more than 3500 m, the spacing being determined by the range of the artillery in the forts. The earlier ones were built of brick, the later of massed concrete.

The land forts have an important place in the development of military engineering worldwide. They mark the shift from the conspicuous brick/stone casemated forts of the Montalembert tradition, in favour of the steel and concrete structures that were to be brought to their highest level of sophistication in the Maginot and Atlantic Wall fortifications. The combination of fixed positions with the deployment of mobile artillery to the intervals between the forts was also advanced in its application. Criterion (ii): The Stelling van Amsterdam is an exceptional example of an extensive integrated European defence system of the modern period which has survived intact and well conserved since it was created in the late 19th century. It is part of a continuum of defensive measures that both anticipated its construction and were later to influence some portions of it immediately before and after World War II. Criterion (iv): The forts of the Stelling are outstanding examples of an extensive integrated defence system of the modern period which has survived intact and well conserved since it was created in the later 19th century. It illustrates the transition from brick construction in the 19th century to the use of reinforced concrete in the 20th century.

This transition, with its experiments in the use of concrete and emphasis on the use of unreinforced concrete, is an episode in the history of European architecture of which material remains are only rarely preserved. Criterion (v): It is also notable for the unique way in which the Dutch genius for hydraulic engineering has been incorporated into the defences of the nation's capital city. Integrity The Stelling van Amsterdam and its individual attributes are a complete, integrated defence system. The defence works have not been used for military purposes for the past four decades. As the surrounding area was a restricted military zone for many decades, its setting has been preserved through planning development control, although it could in the future be vulnerable to development pressures. The ring of forts make up a group of connected buildings and other structures whose homogeneity and position in the landscape have remained unchanged and distinguishable in all its parts. They form the main defence line together with the dikes, line ramparts, hydraulic properties, forts, batteries and other military buildings, and the structure of the landscape. Authenticity The fortifications have been preserved as they were designed and specified. The materials and building constructions used have also remained unchanged. Repair in arrears applies in some cases.

No parts of the Stelling have been reconstructed. The Outstanding Universal Value is expressed in the authenticity of the design (the typology of forts, sluices, batteries, line ramparts), of the specific use of building materials (brick, unreinforced concrete, reinforced concrete), of the workmanship (meticulous construction apparent in its constructional condition and flawlessness), and of the structure in its setting (as an interconnected military functional system in the human-made landscape of the polders and the urbanised landscape).

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

52 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

The Stelling van Amsterdam is a coherent human-made landscape, one in which natural elements such as water and soil have been incorporated by humans into a built system of engineering works, creating a clearly defined landscape. Protection and management requirements The Province of Noord-Holland is the site-holder. Responsibility for the conservation is also in the hands of the national government, the Province of Utrecht, 23 municipal authorities and three water boards. In addition, the many management bodies and owners of sections of the Stelling van Amsterdam (e.g. nature conservation organisations and private parties) play a role. The north side of the Stelling van Amsterdam overlaps with the Beemster Polder, another World Heritage property. The Stelling van Amsterdam has no buffer zone. Protection of the properties is multi-level and comprehensive. The Stelling is protected by the Provincial Bylaw governing Monuments and Historic Buildings [Provinciale Monumenten-verordening] (more than 125 elements of the Stelling are provincial heritage sites) and the national 1988 Monuments and Historic Buildings Act [Monumentenwet 1988] (more than 25 elements are state monuments). In 2011, the Dutch government adopted the National Policy Strategy for Infrastructure and Spatial Planning (SVIR).

This agenda came into force in 2012 and ensures the maintenance of World Heritage properties when it comes to the spatial development of the Netherlands. In line with this national policy, a specific preservation regime on the basis of the Dutch Spatial Planning Act (Wro) has been adopted for the Defence Line of Amsterdam in the General Spatial Planning Rules Decree (Barro). This regime involves legally binding rules that instruct provinces to ensure that the maintenance of the attributes of the World Heritage properties is guaranteed in local zoning plans. In 2005, the Province of Noord-Holland set up a programme office for the Stelling van Amsterdam in order to manage the property (preservation and development). The programme office is in charge of carrying out the Stelling van Amsterdam Implementation Plan [Uitvoeringsprogramma] 2009-2013, adopted by the Provincial Council of Noord-Holland in 2009. The planning framework for the Stelling has been set out in the Policy Framework for Spatial Planning [Ruimtelijk Beleidskader] (2008); quality assurance is regulated in the Visual Quality Plan [Beeldkwaliteitsplan] for the Stelling van Amsterdam (2009). The Stelling van Amsterdam is subject to the provincial Strategic Structure Agenda for 2040 [Structuurvisie 2040] since 2010.

The relevant provincial By-law lists the key attributes and Outstanding Universal Value of the Stelling van Amsterdam and sets out rules for dealing with spatial aspects of the Stelling van Amsterdam as a World Heritage property and National Landscape. The relevant municipal authorities will incorporate these policy rules into their zoning plans. The section of the Stelling van Amsterdam located in the Province of Utrecht is covered by the 2005-2015 Regional Plan for Utrecht [Streekplan Utrecht], superseded by the Strategic Structure Agenda for Utrecht [Structuurvisie Utrecht] in 2013. The Stelling van Amsterdam programme office intends to develop three visitor centres: one on the southeast side of the Stelling (Fort Pampus, opened in 2011), one on the west side (Fort Benoorden Spaarndam) and one in the northwest (Fort bij Krommeniedijk). Because the Stelling van Amsterdam is located in a spatially and economically dynamic area, planning tools and management mechanisms will be crucial to ensure that spatial developments do not have a detrimental impact on the Outstanding Universal Value of the property and the original open nature of its landscape setting.

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

53 van 54

HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

COLOFON HERITAGE IMPACT ASSESSMENT ONDERNEMINGSPLAN FORT KUDELSTAART

KLANT Provincie Noord-Holland AUTEUR Koos Mol PROJECTNUMMER C05021.114023 ONZE REFERENTIE D10026592:18 DATUM 19 maart 2021 STATUS Definitief GECONTROLEERD DOOR

Floris van Oosterhout Senior Adviseur Archeologie en Cultuurhistorie

Arcadis Nederland B.V. Postbus 220 3800 AE Amersfoort Nederland +31 (0)88 4261261 www.arcadis.com

Onze referentie: D10026592:18 - Datum: 19 maart 2021

54 van 54