230509_Kerkenvisie_Aalsmeer_klein

De onderlinge samenwerking is goed, er zijn twee samenwerkingsverbanden tussen de kerkelijke gemeenten, de ene is ‘Aalsmeer over Hoop’: de Dorpskerk, de Oosterkerk, de Lijnbaankerk en drie kerkelijke gemeenten zonder eigen gebouw: de Levend Evangeliegemeente, de CAMA- en de Alfa-gemeente. De andere is die van de Spil, Open Hof, de Doopsgezinde gemeente, en de Katholieke parochies aan de Stommeerweg en aan de Kudelstaartseweg (De Passie-ronde/ Raad van Kerken).

Kerken organiseren allerlei maatschappelijke activiteiten: van een buurtcafé, tot verhuur aan de scouting, ouderenactiviteiten, taalcursussen voor allochtonen, peuter-stuif-in, koren, leeskring, crea-avonden, gym via Participe (welzijnsorganisatie), filmvertoningen, theater, concert, etentjes voor alleenstaanden, locaties voor corona vaccinaties en stemmen voor verkiezingen, bridgeavonden, huisvesting van Oekraïense vluchtelingen.

33

Zwakten

Zwakten

Veel kerkgemeenschappen krimpen, de gemiddelde leeftijd is hoog. Het toekomstperspectief is vervolgens onzeker op de korte of middellange termijn.

De meeste kerkgebouwen en met name de monumentale, kampen met hoge onderhoudskosten bij slinkende inkomsten. Dat wordt steeds zwaarder om vol te houden.

Door het dalende ledenaantal dalen de jaarlijkse inkomsten uit bijdragen gestaag bij gelijkblijvende of stijgende kosten (zoals voor energie). Gaandeweg raken kerkgenootschappen in de rode cijfers als zij niet tijdig andere oplossingen bedenken (bijvoorbeeld extra inkomsten uit verhuur uit nevenactiviteiten in het kerkgebouw).

De meeste kerkbesturen krijgen steeds meer problemen met het opvullen van vrijwilligersposities. Met name vrijwilligers voor de zwaardere portefeuilles als bestuursposities, waarvoor zowel know-how als commitment en een vrij hoge tijdsinspanning is vereist, zijn steeds lastiger te vinden.

Voor het aantrekken van extra nevenactiviteiten voor extra inkomsten is een dagelijks beheerder noodzakelijk, omdat vrijwilligers dit niet aankunnen. De extra inkomsten wegen soms niet op tegen de kosten voor een beheerder, en eventuele stookkosten.

Enkele kerkgemeenschappen zijn erg kwetsbaar, hebben nog een zeer beperkt aantal leden en leunen sterk op enkele individuen. Ook de financiële situatie is zorgelijk.

6. Onderzoeksresultaten: Sterkte - zwakteanalyse

Kansen

Kansen

Kansen

Kansen

De meeste kerkbesturen geven aan interesse te hebben in een jaarlijkse bijeenkomst met de andere kerken en georganiseerd door de gemeente Aalsmeer, om samen te werken, af te stemmen en kansen te spotten en benutten m.b.t. een breder gebruik van de kerkgebouwen.

Er is daarbij brede interesse om het kerkgebouw breder in te zetten voor de buurt, voor functies die passen bij de doelstellingen van het geloof. Maar kerkbesturen vinden het lastig hoe ze de verbinding met de buurt (weer) maken en hoe ze er achter komen waar behoefte aan is.

Een klein aantal kerken verhuurt de kerk aan internationale geloofsgemeenschappen. De vraag van deze gemeenschappen in de omgeving is groot en velen zijn actief op zoek naar een geschikte kerkruimte voor hun vieringen en overige religieuze activiteiten.

Internationals in Aalsmeer, waaronder arbeidsmigranten, zoeken naar faciliteiten voor o.a. taallessen

De meeste kerkgenootschappen zijn reeds gestart of hebben interesse in verduurzamen van het kerkgebouw.

Het centrum van Aalsmeer mist een bepaalde levendigheid. De Dorpskerk is een schitterend monument en ligt midden in het centrum. Deze kerk staat ook open voor meer (passend) nevengebruik. Hier ligt een kans, zowel om het centrum als de kerk een impuls te geven. Denk bijvoorbeeld aan: concerten, exposities, een beperkte horecafunctie wellicht.

Bij het klooster, achter de Karmelkerk, liggen de oude kloostertuinen, die ooit prachtig waren. Hier ligt een kans voor een buurtinitiatief, sociale ondernemer of een vrijwilligersactiviteit om de kloostertuinen in de oude luister te herstellen en er bijvoorbeeld pluktuinen van te maken. Op deze manier, door de buurt te betrekken, ontstaat de mogelijkheid om tegelijkertijd sociale cohesie te bevorderen, eenzaamheid te bestrijden etc.

Achter de Oosterkerk is een stuk grond met een agrarische bestemming. Er wordt georiënteerd op het plaatsen van tiny houses voor jongeren, mensen die net zijn gescheiden en andere urgente situaties waarin mensen snel tijdelijk een onderkomen nodig hebben. Dit is een interessante gedachte voor de gemeente Aalsmeer.

Aalsmeer zou meer kunnen doen met het vergroten van recreatiemogelijkheden, mogelijk in relatie ook tot nevengebruik van kerkgebouwen. De watergebonden activiteiten zijn nu slecht verbonden aan activiteiten en voorzieningen in het dorp.

34

6. Onderzoeksresultaten: Sterkte - zwakteanalyse

35

Kansen

Kansen

Kansen

Kansen

Achter de H.H. Petrus en Paulus ligt naast de begraafplaats een parkje dat openbaar toegankelijk is, maar dat bijna niemand kent.

Tot 2030 komen er 2000 woningen bij in Aalsmeer. Voor extra woningen zijn extra maatschappelijke voorzieningen nodig en middelen beschikbaar. Wellicht dat hiervoor ook gekeken kan worden naar inpassing in kerkgebouwen

Vanuit het sociaal domein van de gemeente Aalsmeer is de beleidswens naar meer ontmoetingsplekken en een betere clustering van maatschappelijke voorzieningen naar multifunctionele en centraal gelegen maatschappelijke voorzieningen. Ook inventarisatie van zalen en bijgebouwen in kerken naast kerkzalen voor kleinschalige wijkactiviteiten is van grote waarde.

Het is interessant om onder jongeren op scholen te polsen hoe zij naar de kerken kijken. Er zijn allerlei jeugdhonken en andere mogelijkheden wellicht om jongerenactiviteiten in kerken onder te brengen. Ook zijn jongeren de volgende generatie aan wie de kerken doorgegeven kunnen worden.

Kerken zijn ‘third’places (naast thuis en werk of school een plek waar je anderen ontmoet), maar nu wordt die rol meer overgenomen door bijvoorbeeld bibliotheken. Wellicht kunnen die plekken weer samenkomen als zoekrichting naar betekenisvolle invullingen voor kerken die meer ruimte krijgen en daar voor open staan.

De vrijwilligerscentrale ‘Aalsmeer voor Elkaar’ probeert door op vernieuwende manieren vrijwilligers te benaderen en het werk te organiseren, het vrijwilligerstekort in Aalsmeer terug te brengen. Kerken kampen hier ook mee en kunnen zich wellicht hierbij aansluiten.

Aalsmeer heeft een stijgend aantal inwoners met migratieachtergrond. Deze groep heeft behoefte aan ontmoetingsruimten, waar naast de sociale functie ook taalcursussen en andere inburgeringsactiviteiten plaats kunnen vinden.

De stichting Kunst & Cultuur Aalsmeer zoekt inspirerende ruimtes voor exposities, concerten etc.

Het kerkenvisietraject op zich en de gevoerde gesprekken tussen kerkgemeenschappen en de gemeente Aalsmeer is al winst. Het gesprek verder samen voeren, denken in kansen en op zoek gaan naar mogelijkheden om het toekomstperspectief van kerken te verlengen is heel kansrijk.

“Wanneer de activiteiten zouden toenemen in de kerk, of voor groot onderhoud van park en begraafplaats zijn er onvoldoende vrijwilligers. De vrijwilligerscentrale zou wellicht interessant zijn. Ook bestaat er interesse voor stagiaires van een tuinbouwschool, voor het park.”

6. Onderzoeksresultaten: Sterkte - zwakteanalyse

Bedreigingen

Bedreigingen

Door de ontkerkelijkingstrend kampen de meeste kerkgenootschappen met krimp en een hoge gemiddelde leeftijd van de leden. Jonge aanwas is er niet of nauwelijks.

Door corona is het ritme om elke zondag naar de kerk te gaan verstoord en zijn minder mensen op zondag naar de dienst teruggekeerd, dan voor corona.

De hoge huizenprijzen drijven jonge gezinnen weg uit Aalsmeer en dat werkt ongunstig voor ‘verjonging’ van de kerkgemeenschappen.

Er is een tekort aan predikanten, waardoor het steeds lastiger wordt om voor leden een aantrekkelijke dienst te organiseren.

Niet alleen kerkgebouwen zijn bedreigd in hun voortbestaan. Ook andersoortig religieus erfgoed, soms uniek, is hiermee verbonden. Zoals bijvoorbeeld de enige – volledige Oud-Katholieke begraafplaats van Nederland, uit 1855, er is nooit één graf geruimd.

36

“Het is voor de (bestuurs)leden lastig om realiteit en emotie van elkaar los te zien. Binnen een periode van 5 jaar is het gebruik als kerk nog wel te garanderen. Maar daarna neemt de onzekerheidsfactor toe. Wanneer we op huidige basis doorgaan moeten we over 10 jaar zeker de deuren sluiten.”

7. Onderzoeksresultaten: Enquête onder bewoners De enquête over de Kerkenvisie Aalsmeer stond open tussen 6 maart en 17 april 2023. In die periode hebben 133 mensen de enquête ingevuld. Opvallend was dat het grootste deel van alle deelnemers aan de enquête boven de 60 jaar is (48%), 34% van de deelnemers is tussen de 40 en 59 jaar oud, 17% van de deelnemers is tussen de 20 en de 39 jaar oud. Slechts 1 deelnemer van jonger dan 20 jaar heeft de enquête ingevuld. Waarschijnlijk komt dit doordat jongeren minder affiniteit hebben met het onderwerp van de enquête, of de oproep tot deelname aan de enquête hen in mindere mate heeft bereikt.

64

54

45

36 28 23

15 1

Wat is uw leeftijd? Ouder dan 60

Zeer regelmatig

Tussen de 40 en 59 jaar

Af en toe

Tussen de 20 en 39 jaar

Zelden

Jonger dan 20 jaar

Nooit

Op de vraag hoe vaak u gemiddeld in een kerkgebouw komt, heeft de meerderheid ingevuld dat dit zeer regelmatig is (41%). 21% geeft aan af en toe in een kerkgebouw te komen, 27% komt zelden in een kerkgebouw. Slechts 11% van de deelnemers komt nooit in een kerk.

37

Hoe vaak komt u in de kerk?

“Er is minder jonge aanwas dan voorheen, jonge stellen en gezinnen trekken nu weg uit Aalsmeer, als gevolg van het niet beschikbaar zijn van passende woningen.”

7. Onderzoeksresultaten: Enquête onder bewoners

38

Op de vraag waarvoor men in een kerkgebouw komt, geeft 63% van de deelnemers aan (onder andere, meerdere antwoorden waren mogelijk) voor de kerkdienst/het geloof in een kerkgebouw te komen. 65% van de deelnemers geeft aan voor uitvaart, huwelijk en doop in een kerkgebouw te komen. 68% van de deelnemers komt voor cultuur(historie) en geschiedenis in een kerkgebouw, en 26% van de deelnemers komt voor rust, stilte en meditatie in een kerkgebouw.

“De gemeenschap zou graag een bredere maatschappelijke rol vervullen, niet alleen voor de kerkelijke gemeente zelf. Zingeving aan het leven is daarbinnen een belangrijk thema, niet alleen vanuit religieus perspectief.”

84

83 18

86 34

8 63

9

41

15 91 56

Waarvoor komt u in een kerkgebouw?

Hoe belangrijk vindt u dat kerkgebouwen behouden blijven, en dus niet gesloopt mogen worden? Heel belangrijk Belangrijk

Kerkdienst/geloof

Neutraal

Uitvaart/huwelijk/doop

Niet belangrijk

Rust/stilte/meditatie

Helemaal niet belangrijk

Optreden/concert Evenement Cultuur/geschiedenis Anders

Op de vraag ‘Hoe belangrijk vindt u het dat kerkgebouwen behouden blijven, en dus niet gesloopt mogen worden?’ heeft de overgrote meerderheid (62%) geantwoord dat kerkgebouwen niet gesloopt mogen worden. 14% vind dit belangrijk, en 6% staat hier neutraal in. 18% van de deelnemers vindt het behoud van kerkgebouwen niet belangrijk.

Bij de open vraag ‘Wat zou u het meeste missen in Aalsmeer, als er geen kerkgebouwen waren?’ zijn diverse en uiteenlopende antwoorden gegeven. Het meest voorkomende antwoord is een plek voor samenkomst, ontmoeting, bezinning en het woord van God. De religieuze, sociale en maatschappelijke functie van kerken wordt door de meeste deelnemers als belangrijkste waarden genoemd. Daarnaast komen ook de cultuurhistorische waarde en architectonische waarde van kerkgebouwen in Aalsmeer hier sterk naar voren.

7. Onderzoeksresultaten: Enquête onder bewoners

De kerk wordt gezien als belangrijk oriëntatiepunt van het dorp en als onderdeel van de lokale geschiedenis en identiteit. Slechts vier deelnemers hebben geantwoord dat hij/zij niets zouden missen als er geen kerkgebouwen waren in Aalsmeer. Op de vraag ‘Stel dat een kerkgebouw een andere functie krijgt, vindt u het dan belangrijk dat deze toegankelijk blijft voor publiek en als plek voor ontmoetingen?’ is als volgt geantwoord:

67 15 21 13 16

Hoe belangrijk vindt u het dat een kerkgebouw toegankelijk blijft voor publiek en als ontmoetingsplek? Heel belangrijk Belangrijk Neutraal Niet belangrijk Helemaal niet belangrijk

39

Het overgrote deel vindt dit heel belangrijk of belangrijk (62%). 16% is over dit standpunt neutraal en 22% vindt dit niet belangrijk. Deze standpunten komen ook voort uit de volgende vraag, waarin wordt gevraagd naar een passende herbestemming van een kerkgebouw dat de religieuze functie heeft verloren. Het overgrote deel van de deelnemers heeft voorkeur voor een maatschappelijke bestemming, zoals een dorpshuis, of een cultureel gebruik voor orkesten, concerten en lezingen. Commerciële maar publiekelijk toegankelijke bestemmingen zoals horeca en huisartsenposten, worden iets minder vaak genoemd. Een aanzienlijk kleiner deel van de deelnemers pleit voor private bestemmingen, zoals woningen/appartementen of kantoorruimte. Bij het antwoord ‘Anders’ konden door de deelnemers suggesties worden gedaan. Voorbeelden van suggesties zijn: een speelparadijs, ruimte voor jongeren en een Bed & Breakfast. Ook de optie om een klein deel van de kerkgebouwen, naast de herbestemde ruimte, open te houden als bezinningsplek wordt enkele keren geopperd.

“10 jaar geleden moest de kerktoren gerestaureerd worden. Er is toen een actie gevoerd in het dorp, en binnen enkele maanden was het benodigde bedrag binnen. De dorpsbewoners voelen zich zeer verbonden met het gebouw en de kerkelijke gemeenschap, ook al bezoeken zij zelf niet actief de diensten.”

8. Onderzoeksresultaten: Maatwerkadviezen energieduurzaamheid Tijdens de gesprekken met de kerkeigenaren is de behoefte gepeild naar een Energieadvies ten behoeve van verduurzaming van het kerkgebouw. Acht kerken hebben hiervoor interesse getoond. Uiteindelijk is voor zes kerken een Maatwerkadvies Energieduurzaamheid in opdracht van de gemeente opgesteld. Bureau OOM advies heeft onderzoek naar verantwoorde duurzame maatregelen gedaan. Aansluitend is voor elke kerk een pakket samengesteld met maatregelen die verenigbaar zijn met de monumentale waarden (of karakteristieken) en bouwtechnische en bouwfysische condities. Ook sluiten de maatregelen aan bij het gebruik en de gebruiksintensiteit. Voorop staat dat de reductie van de energiekosten een gunstiger exploitatiemodel oplevert zodat de kerken meer toekomstbestendig worden. In navolging van de opgeleverde rapporten heeft de gemeente Aalsmeer, in samenwerking met het Servicepunt Energieadvies, de kerkbesturen uit Amstelveen (waar eerder ook maatwerkadviezen voor kerkgebouwen zijn opgesteld in opdracht van de gemeente Amstelveen) en Aalsmeer uitgenodigd voor een kennisbijeenkomst over verduurzaming

40

van (monumentale) kerkgebouwen, waar bureau OOM advies een presentatie heeft gegeven over de uitkomsten van de rapporten en gegeven adviezen. Ook hebben een aantal kerkeigenaren verteld welke maatregelen als gevolg van het advies zijn uitgevoerd, en wat de resultaten hiervan waren op de energierekening.

Locatie voor de kennisbijeenkomst over verduurzamen: de Lijnbaankerk.

Warmtebeelden van specifieke kerkonderdelen.

De kennisbijeenkomst over verduurzamen was goed bezocht.

9. Onderzoeksresultaten: Beleidskader Beleid gemeente Aalsmeer De gemeente Aalsmeer heeft haar erfgoedbeleid vastgelegd in de Erfgoedverordening gemeente Aalsmeer (vastgesteld in 2017). Daarnaast is in 2012 de cultuurhistorische analyse ‘Gebroken landen, geheelde gronden’, opgesteld door, vastgesteld door de gemeenteraad. Paragraaf 2.7.2. van deze analyse beschrijft de kerken door de tijd heen. Voor gemeentelijke monumenten bestaat de mogelijkheid subsidie aan te vragen voor de instandhouding van de monumentale onderdelen (onderhoud en restauratie). Deze regeling is vastgelegd in bij de Algemene Subsidieverordening behorende bijlage ‘Nadere Regels subsidie voor Instandhouding gemeentelijke monumenten’. Vier kerken in Aalsmeer zijn als gemeentelijk monument aangewezen, en kunnen gebruik maken van deze subsidiemogelijkheid. Voor meer informatie over de subsidie instandhouding gemeentelijk monumenten vanuit de gemeente Aalsmeer, zie: Subsidie gemeentelijke monumenten (aalsmeer.nl)

41

De gemeente vraagt bij omgevingsvergunningaanvragen advies aan de deskundige en onafhankelijke commissie ruimtelijke kwaliteit, die zij inhuurt bij de regionale organisatie Mooi Noord-Holland. Deze commissie heeft expertise op gebied van bouwhistorie, architectuurgeschiedenis en restauratie. Wanneer plannen bestaan voor aanbouwen, verbouwingen, interieurwijzigingen of grootschalige restauraties, kan contact gezocht worden met de gemeente en de ambtelijk secretaris van deze commissie. Het is aan te raden om voorafgaand aan de formele vergunningaanvraag, een vrijblijvend vooroverleg in te plannen met deze commissie om van gedachte te wisselen over de beoogde ontwikkeling en de kans van slagen van een vergunning in te kunnen schatten. Daarnaast heeft de gemeente ook een Lokale Erfgoedcommissie. Een commissie van inwoners met een brede kennis van de lokale historie en het lokale erfgoed, die het college gevraagd en ongevraagd kan adviseren ten aanzien van het lokale erfgoed. Voor beide adviescommissies bestaat een Reglement van Orde.

Instandhouding kerkgebouwen In de Erfgoedwet (2016) is vastgelegd hoe met ons erfgoed wordt omgegaan, wie welke verantwoordelijkheden daarbij heeft en hoe het toezicht daarop wordt uitgeoefend. Ook is in de wet vastgelegd dat eigenaren een plicht hebben om hun monument in stand te houden. Gemeenten zien hierop toe. Ook kan er voor de instandhouding van rijksmonumenten subsidie bij de rijksoverheid worden aangevraagd. Beide rijksmonumentale kerkgebouwen in de gemeente Aalsmeer maken gebruik van de door het Rijk ingestelde Subsidieregeling instandhouding monumenten (Sim). Ondanks het in 2019 verhoogde subsidiepercentage (van 50% naar 60%) blijft het eigen aandeel (40% + eventuele niet-subsidiabele kosten) een knelpunt voor de eigenaren. Voor de onderhoudskosten van rijksmonumenten zijn bij de gemeente Aalsmeer geen middelen aanwezig. Voor de subsidie vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed voor rijksmonumenten, zie: Subsidie instandhouding rijksmonumenten | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

9. Onderzoeksresultaten: Beleidskader

Indien er sprake is van een restauratie kan daarvoor subsidie worden aangevraagd bij de Provincie Noord-Holland. De provinciale regeling kent een subsidiepercentage van maximaal 50% van de te subsidiëren restauratiekosten tot maximaal € 500.000. Voor de provinciale subsidie voor de restauratie van rijksmonumenten, zie: Restauratie Rijksmonumenten Noord-Holland, subsidie - Provincie Noord-Holland Vanuit de provincie Noord-Holland bestaat er ook een subsidie in de vorm van een laagrentedragende lening uit het Noord-Hollands Fonds voor Monumenten, ondergebracht bij het Nationaal Restauratiefonds. Deze subsidie is bedoeld ter stimulering van het behoud van onroerend cultureel erfgoed door middel van herbestemming en/of, restauratie en/of verduurzaming van monumenten Noord-Holland. Voor meer informatie over deze regeling vanuit de Provincie Noord-Holland, zie: Herbestemming, restauratie en verduurzaming monumenten Noord-Holland, subsidie Provincie Noord-Holland

42

Neven- en herbestemming kerkgebouwen Voor zowel rijksmonumentale kerkgebouwen als voor cultuurhistorisch van belang zijnde kerkgebouwen kan een beroep worden gedaan op de subsidieregeling van het Rijk: de stimulering herbestemming monumenten. Op basis van deze regeling kan 70% subsidie worden aangevraagd voor een haalbaarheidsonderzoek voor de bij- en herbestemming van een kerkgebouw (en van andere monumenten). Deze regeling staat ook open voor een subsidie ten behoeve van een duurzaamheidsonderzoek.

Er zijn twee indieningsmogelijkheden. De subsidie is 30% van de projectkosten. Bij indiening van 1, 2 of 3 verduurzamingsmaatregelen zijn de minimale projectkosten € 16.666. De minimale subsidiekosten zijn in dit geval € 5.000 en maximaal € 2,5 miljoen. Bij indiening van een integraal verduurzamingsproject zijn de minimale projectkosten € 83.333. De minimale subsidiekosten zijn hierbij € 25.000 en maximaal € 2,5 miljoen. De regeling zal waarschijnlijk in 2024 worden verlengd, maar het is nog niet duidelijk in welke vorm.

Voor meer informatie over deze herbestemmingssubsidie vanuit de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, zie: Subsidie herbestemming | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed Verduurzaming kerkgebouwen De Subsidieregeling duurzaam maatschappelijk vastgoed (DUMAVA) komt eigenaren van bestaand maatschappelijk vastgoed tegemoet in de kosten om te verduurzamen. In 2023 (mogelijk vervroegd door de grote overtekening voor de eerste ronde in november 2022) of in het voorjaar van 2024 is een nieuwe ronde om hiervoor een aanvraag in te dienen.

Dakisolatie van een historisch gebouw. Bron: RCE

Woonagenda Huisvesting is een eerste levensbehoefte, een grondrecht van iedereen. De vraag overtreft ruimschoots het aanbod, in Nederland, maar ook in Aalsmeer. Zowel de Rijksoverheid als de lokale overheid is daardoor gedwongen om in te grijpen en actie te ondernemen. Binnen de gemeente Aalsmeer zijn er ruim 13.000 woningen. Omdat er een groot tekort is aan woningen zullen er in de periode tot en met 2030 ongeveer 2000 woningen worden toegevoegd. De realisatie van nieuwe woningen en het in stand houden van de bestaande woningvoorraad wordt beleidsmatig vastgelegd via de omgevingsvisie en de woonagenda. De huidige Woonagenda (2020) behoeft aanpassing op de inmiddels ruimere wettelijke mogelijkheden en opname van meer realistische huizenprijzen. Aan een herziene woonagenda wordt momenteel hard gewerkt. Hierin worden onderstaande punten meegenomen (volgens het Raadsprogramma 2022-2026): • De Woonvisie bepaalt dat er altijd een percentage moet worden gebouwd in de lagere prijsklasse. • Voor alle nieuwe koopwoningen gaat tijdelijk een zelfbewoningsplicht gelden. • Het moet mogelijk zijn, wanneer daar

43

op eigen perceel ruimte voor is, tijdelijke woningen voor familieleden of mantelzorgers te plaatsen. Dit kan in de vorm van ‘tiny houses’, aanleunwoningen of ‘kangoeroe woningen’. • Het is van belang om meer appartementen te realiseren in plaats van eengezinswoningen. Hierbij gaat het om een goede mix van woningen voor jongeren, alleenstaanden en ouderen die hiermee een alternatief krijgen voor het wonen in een eengezinswoning. Dit zorgt voor doorstroming op de woningmarkt.

nota in het najaar van 2023 vastgesteld door de gemeenteraad. In de nota staan een aantal constateringen en ambities vanuit de gemeente die in het kader van de Kerkenvisie interessant kunnen zijn.

Nota Sociaal Domein

Behoefte aan ontmoetingsplekken in de buurt of wijk • Er is behoefte aan ontmoeting. Ontmoeten is de sleutel tot een sterke sociale basis. Meer ontmoeting stimuleren betekent dat inwoners gezien worden, het welbevinden toeneemt en eerder signalen opgevangen kunnen worden. Dit draagt ook bij voorkomen van eenzaamheid en betere zelfredzaamheid van inwoners. Ontmoeting kan plaatsvinden in een buurthuis, maar ook in een kerk of bij een sportvereniging. De gemeente wil de ontmoeting organiseren dicht bij de mensen, in wijken en buurten. Ook willen ze inzetten op samenwerking tussen verschillende initiatieven en

De raad wil met de inzet op welzijn niet alleen een goede gezondheid bereiken, maar een algemeen welbevinden van inwoners. Welbevinden wordt niet alleen bereikt door een goede lichamelijke gezondheid. Ook een goede geestelijke gezondheid, het tegengaan van eenzaamheid en het bevorderen van sociale cohesie, zijn aandachtspunten. Op 18 juli 2023 is de nota Sociaal Domein 2023-2026 met de titel ‘Omzien naar elkaar, verbinden en versterken’ in conceptversie vastgesteld door het college, en is uitgestuurd naar de maatschappelijke organisatie voor de consultatieronde, waaronder de kerkbesturen. Volgens planning wordt deze

Gebrek aan woonruimte • (Passende) woonruimte is schaars. Er is een gebrek aan (passende) woningen voor onder meer jongeren (starters), éénoudergezinnen, kwetsbare ouderen, dementerenden, arbeidsmigranten, mensen met GGZ-problematiek en statushouders.

ontmoetingslocaties, zodat er ingespeeld kan worden op tekort aan vrijwilligers. Een betere spreiding van ontmoetingslocaties over de gemeente is van belang. De mogelijkheden van multifunctionele accommodaties worden onderzocht. • Divers vastgoed dat wordt ingezet voor maatschappelijke doelen is verouderd (denk aan buurthuizen, ontmoetingsplaatsen en plekken voor welzijnswerk). De staat van het onderhoud van de verschillende voorzieningen wordt betrokken bij de inventarisatie. • Het aandeel van inwoners met een migratieachtergrond stijgt in Aalsmeer. De zoektocht naar ontmoetingsruimte richt zich ook op voldoende ontmoetingsplekken voor de nieuwe inwoners zoals statushouders en de ‘blijvende’ arbeidsmigranten, zodat zij zich welkom voelen in Aalsmeer. Tekorten aan vrijwilligers • Er zijn te weinig vrijwilligers structureel beschikbaar. Waar voorheen inwoners zich verbonden aan een organisatie, instelling of vereniging als vrijwilliger, zien we dat inwoners steeds meer anders om gaan met ‘anderen willen helpen’. Het aantal vrijwilligers daalt al jaren. Dit is een

44

landelijke trend die door corona is versterkt. • ‘Aalsmeer voor Elkaar’ is de vrijwilligerscentrale van Aalsmeer en helpt namens de gemeente om het potentieel aan vrijwilligers (aanbod) en de behoefte bij inwoners, verenigingen en organisaties (vraag) bij elkaar te brengen. De wens is om de komende periode een pilot te starten met inwoners die zich niet structureel willen inzetten als vrijwilliger, maar het leuk en haalbaar vinden op lossere basis informele ondersteuning te bieden. Ook wordt, in samenwerking met de welzijnsstichting en vrijwilligerscentrale onderzocht of vrijwillige inzet meer binnen de eigen wijk kan worden georganiseerd.

“Sommige vrijwilligersfuncties zijn lastig op te vullen. Mensen staan niet meer in de rij voor dergelijke functies, en de gemiddelde leeftijd van de gemeenschap is relatief hoog.”

10. Conclusies & aanbevelingen 1. Religieus erfgoed Aalsmeer ernstig bedreigd 1a) Over 15 jaar 20% van het religieus erfgoed nog met zekerheid in religieus gebruik

Aanbeveling 1. Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen

De eerstkomende vijf jaar verwachten alle kerken, op één na, in religieus gebruik te blijven. Vanaf 2027 verandert dit beeld. Drie kerkbesturen geven aan niet verder dan 5 jaar vooruit te kunnen kijken en bestempelen de toekomst daarna onzeker qua religieus gebruik van hun kerkgebouw. Nog eens vijf jaar later komen daar vier kerkbesturen bij. Twee kerkbesturen verwachten over vijftien jaar met zekerheid dat hun kerk nog als kerk gebruikt zal worden.

Een duurzaam toekomstperspectief voor leegkomende kerken kan het beste gevonden worden als het kerkgebouw een oplossing kan bieden voor een duurzame behoefte van de buurt of kern waar de kerk staat. Tegelijkertijd is het belangrijk dat de nieuwe (neven)functie als passend wordt ervaren door de betreffende kerkgemeenschap. Bij een verkoop en herbestemming speelt dit in mindere mate. De mogelijkheden om kerkgebouwen van nevenbestemmingen (naast de religieuze functie) te voorzien of om kerkgebouwen te herbestemmen, hangen ook nauw samen met de denominatie van een kerk. Zo is voor de katholieken het kerkgebouw een ‘gewijde’ ruimte, met als functie: de viering van het geloof. Andere functies zijn hier niet toegestaan, behalve bijvoorbeeld een concert van passende muziek of het kerkkoor dat oefent. In de protestantse kerken zijn nevenbestemmingen, mits niet strijdig met de waarden van de kerk, wel toegestaan. Denk hierbij aan: koffieochtenden voor ouderen, taallessen voor vluchtelingen, filmavonden. De Katholieke Kerk is geneigd om, als de religieuze functie voortzetten niet meer haalbaar is, het kerkgebouw te verkopen. Middels een kettingbeding wordt er meestal over gewaakt dat het kerkgebouw geen functie krijgt die echt als niet-passend wordt ervaren, zoals bijvoorbeeld een gokhal.

Bij andere geloofsgemeenschappen, waaronder de Protestantse Kerk Nederland (PKN) vindt ook geregeld verkoop plaats. Maar steeds vaker wordt eerst gekeken naar nevenbestemming en een uiteindelijke herbestemming die van maatschappelijke betekenis is voor het dorp, de stad of wijk.

Deze toekomstverwachting betekent in het worst case scenario bijna een omkering van de huidige situatie. Nu is 1 van de elf kerken herbestemd en de rest in religieus gebruik. Over 15 jaar zouden dat nog 2 kerken in religieus gebruik kunnen zijn en 9 herbestemd als er niks gebeurt. Veel kerkbesturen stellen zich zelf ten doel het gebruik van het gebouw te vergroten, meer jongeren aan zich te binden en een hernieuwde rol voor de samenleving te gaan spelen. Deze ontwikkeling kan een positief effect hebben op het toekomstperspectief. 1b) Monumentale kerken in religieus gebruik zijn bedreigd Ook monumentale kerkgebouwen, op 1 na, zijn op de kortere en middellange termijn bedreigd in het voortbestaan van de religieuze functie. Dit betreft drie gemeentelijke monumenten en twee rijksmonumenten.

45

10. Conclusies & aanbevelingen

Denken in 'kerken als kansen’! De gemeente Aalsmeer kan integraal kijken of er vanuit het sociaal of cultureel domein ruimtevragen zijn, die wellicht een nieuwe invulling kunnen geven aan kerkgebouwen. Zo kunnen gezondheids- en/of welzijnsfuncties een mooie passende functie zijn voor een kerkgebouw, terwijl de kerk wellicht ook nog op zondag voor de religieuze functie beschikbaar kan blijven. De sociaal-maatschappelijke functies worden al gesubsidieerd door de gemeente Aalsmeer, inclusief een huisvestingscomponent. Door deze functies te verplaatsen naar een monumentale kerk, kunnen deze budgetten, die al opgenomen zijn in de gemeentelijke begroting, dubbel renderen. Letterlijk voor hetzelfde geld, kan het religieuze erfgoed beleefbaar blijven, een duurzame toekomst krijgen en doorgegeven worden aan volgende generaties. De oorspronkelijke ontmoetingsfunctie van het kerkgebouw keert terug en krijgt een nieuwe invulling. De gemeente Aalsmeer wil het versnipperde maatschappelijk vastgoed meer concentreren. Kerkgebouwen liggen centraal in buurten en dorpen en hebben van oudsher een ontmoetingsfunctie. Uiteraard vergt zo’n soort ‘gebouwenschuif’ in het sociale domein nadere studie.

In het geval sprake is van een gedateerd en niet heel bijzonder buurthuis bijvoorbeeld, dan kan door het verschuiven van de maatschappelijke functie, op de plek van het oude buurthuis wellicht woningbouw worden gerealiseerd. Dit is ook een belangrijke opgave voor Aalsmeer. Tegelijk is er sprake van een toename met 2000 woningen tot 2030. Meer inwoners betekent ook een toename van de behoefte aan maatschappelijke functies. De ruimtebehoefte voor deze toename kan, naast de gebouwenschuif, wellicht een plek krijgen in gunstig gelegen kerkgebouwen.

46

Soms is dit lastiger te overzien, als er een (nieuw) dorpshuis of andere voorziening staat, of als het het bestaande buurthuis ook een monumentaal pand is. Ook kan deze denkwijze gevoelsmatig voor kerkleden/gebruikers een grote stap zijn. Maar zelfs dan is het belangrijk de vraag te stellen of een dorp zonder toegankelijke kerk ook voor volgende generaties wenselijk is. Aanbeveling 2. Onderzoek op provinciaal of regionaal niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio. Op provinciaal of regionaal niveau kunnen zich eveneens kansen voordoen voor subsidiemogelijkheden of neven- of herbestemming van kerkgebouwen. Zo is het orgel van de H.H. Paulus en Petruskerk recent gerestaureerd met subsidie van de Stichting Leefomgeving Schiphol. Maar ook voor bijvoorbeeld recreatieve of toeristische plannen met betrekking tot wandel- en fiets paden, culturele/ archeologische voorzieningen op provinciaal niveau kunnen aantrekkelijk zijn om bij aan te sluiten. Zo is in Katwijk een museum over de Romeinse limes ondergebracht in een kerktoren. Aanbeveling 3. Koester de kerken en stap niet snel af van de maatschappelijke bestemming (Monumentale) kerkgebouwen zorgen voor bezieling van dorpen en wijken.

Mensen genieten in een steeds sneller veranderende wereld van de schoonheid van deze gebouwen en van het gevoel van verbinding met een bijzondere ontstaansgeschiedenis. Dit vertaalt zich niet alleen in emotionele, maar ook in financiële waarde. Woningen en andere gebouwen in een dorp of wijk worden aantrekkelijker gevonden, rondom dit monumentale erfgoed, en worden hoger gewaardeerd. Voor de aantrekkelijkheid van Aalsmeer

2. Kerkgebouwen met een hoge cultuurhistorische waarde zijn beschermd, maar er is meer aandacht gewenst voor de kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed 10. Conclusies & aanbevelingen

in brede zin is het goed om kerkgebouwen te koesteren. Kerken zijn belangrijk cultureel erfgoed van Aalsmeer. Met hun beeldbepalende en karakteristieke aanwezigheid zijn het sterke identiteitsdragers en (buurt)bakens. Het religieus erfgoed is van generatie op generatie doorgegeven. Kerken zijn altijd ontmoetingsplaatsen geweest. Waar eenzaamheid nu een groot maatschappelijk probleem is door voortschrijdende welvaart en individualisatie, en sociale cohesie in een tijd van polarisatie belangrijk is om te stimuleren en vast te houden, wordt gezocht naar het terugbrengen van zogenaamde ‘third places’. Als mensen hebben wij als first place ons huis waar we wonen. Onze second place is onze school of ons werk, waar we een belangrijk deel van onze dag doorbrengen. De kerk is/was vanouds een third place. Een sociale ontmoetingsplek, waar mensen zich ook thuis voelden en een sociaal netwerk en vangnet hebben. Juridisch gezien is de maatschappelijke functie vastgelegd in een maatschappelijke bestemming in het bestemmingsplan. Door in principe vast te houden aan deze bestemming bij het vinden van een nieuwe functie voor kerkgebouwen, als de religieuze functie stopt, wordt gestimuleerd dat deze ontmoetingsplekken dat ook blijven.

Eenmaal onomkeerbaar herbestemd naar bijvoorbeeld woningen, komt de kans om deze ontmoetingsplaatsen opnieuw te creëren in de toekomst nooit meer terug, in onze volgebouwde dorpen en buurten. Weg is weg. Betrek bij het nadenken over gewenste toekomstperspectieven voor kerken alle relevante stakeholders.

47

Aanbeveling 4. Onderzoek samen met kerkbesturen en wellicht Museum Catharijneconvent of en hoe kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed beter beschreven en beschermd kunnen worden Door aanpassingen in de tijd en interne verbouwingen kunnen kerkinterieurs ongemerkt zodanig aangetast worden dat cultuurhistorische waarden verloren gaan. Om dit te voorkomen kan als vervolgactie op het kerkenvisietraject gezamenlijk gekeken worden met kerkbesturen en de gemeente Aalsmeer of het updaten en het laten uitvoeren van goede interieurbeschrijvingen zoals Museum Catharijneconvent heeft geadviseerd wenselijk en mogelijk is.

“Omdat het kerkgebouw relatief nieuw is en modern is ingericht, is het onderhoud op orde en geen punt van zorg.”

3. Krimpende gemeenschappen zijn zoekende 10. Conclusies & aanbevelingen

Voor krimpende kerkgemeenschappen is nadenken over de toekomst vooral een zoekproces, met voor de meeste leden van de kerkgemeenschappen een emotionele lading. Zeker als het einde van de religieuze functie in zicht begint te komen. Immers, zij en hun (groot)ouders en kinderen, zijn veelal in de kerk gedoopt, getrouwd en hebben er afscheid genomen van geliefden. Krimpende kerkgemeenschappen gaan verschillend om met de gestage afname van het aantal dienstbezoekers en activiteiten. Veelal worden geleidelijke veranderingen doorgevoerd. De kerkzaal wordt te groot voor een steeds kleinere groep kerkbezoekers en activiteiten voor de jeugd nemen af. Een steeds kleiner wordend team van vrijwilligers moet meer doen en kan lastig opvolgers vinden. Dit geldt met name voor de bestuursfuncties. Bestuurders voelen de verantwoordelijkheid voor het onderhoud van een (monumentaal) kerkgebouw steeds zwaarder op de schouders drukken. Voor de instandhouding van de gebouwen is steeds meer behoefte aan specifieke expertise op het gebied van bouwkundige zaken, duurzaamheid en financiën. De inkomsten uit collectes worden lager en het gebouw wordt minder gebruikt. Bij krimpende kerkgemeenschappen ontbreekt soms de energie en creativiteit om te komen tot passende nevenbestemmingen. De verschillende geloofsrichtingen gaan ook anders met krimp om.

Veel van de (soms gefuseerde) kerkgemeenschappen beseffen wel dat er in de nabije toekomst keuzes gemaakt moeten worden met betrekking tot het afstoten van gebouwen.

48

Aanbeveling 5. Stimuleer kerken om proactief neven- of herbestemmingsmogelijkheden te onderzoeken en ondersteun deze onderzoeken actief als gemeente Het is goed om proactief, tijdig een onderzoek te starten naar scenario's voor invullingen van (deels) leegkomende kerken en bijbehorende financiële onderleggers. Op die manier kan het kerkgebouw zo lang mogelijk worden gebruikt in de functie waarvoor het is gebouwd (dit is altijd de mooiste functie voor een monument). Ook beleven meer mensen van de huidige en toekomstige generaties, bij invulling met een sociaal-maatschappelijke of culturele functie, het kerkgebouw als bijzonder erfgoed. Dit is een verrijking die Aalsmeer aantrekkelijker maakt om te wonen of om op vakantie te zijn. Door proactief deze kansen voor kerkgebouwen te verkennen, voorkom je ook op tijd dat bijvoorbeeld een maatschappelijke voorziening nieuw wordt gebouwd, terwijl de kerk ernaast leeg staat of komt te staan. Eveneens is het onwenselijk dat een kerkgebouw leeg komt te staan en gaat verloederen. Tenslotte kun je als er tijd genoeg is, alle relevante partijen betrekken en maximaal creativiteit en kansen verkennen. De ervaring leert dat het hele proces om tot een goede herbestemming te komen ongeveer 5 jaar aan voorbereiding vergt.

Kerkbesturen kunnen een subsidie aanvragen om ondersteuning in te schakelen van experts bij het onderzoeken van neven- of herbestemmingsmogelijkheden. Daarnaast zijn er allerlei andere interessante initiatieven die gezamenlijk onderzocht kunnen worden en waarvan kerkbesturen aangaven er enthousiast over te zijn, die de vitaliteit van kerken ondersteunen en die het (mede-) gebruik stimuleren.

10. Conclusies & aanbevelingen

49

Hierbij is ook geput uit goede ideeën voor vervolgacties uit andere gemeenten: • Zet een projectgroep op met gemeente Aalsmeer en kerken en doe onderzoek doen naar de mogelijkheid om maatschappelijke nevenfuncties vanuit de huidige huisvesting die de gemeente huurt of bezit, naast de religieuze functie te verschuiven naar kerkgebouwen d.m.v. ‘gebouwenschuif’ (zie aanbeveling 1) Tot 2030 komen er 2000 woningen bij in Aalsmeer. Voor extra woningen zijn extra maatschappelijke voorzieningen nodig en middelen beschikbaar. Wellicht dat hiervoor ook gekeken kan worden naar inpassing in kerkgebouwen. • Vanuit het sociaal domein van de gemeente Aalsmeer is een beleidswens naar meer ontmoetingsplekken en een betere clustering van maatschappelijke voorzieningen naar multifunctionele en centraal gelegen maatschappelijke voorzieningen in elke wijk. Te denken valt bijvoorbeeld aan een gezondheidscentrum/ huisartsenpraktijk, gezien de grote urgentie van zowel het landelijke probleem van opvolging alsook het vinden van een – geschikt te maken- en betaalbare locatie. Ook inventarisatie van zalen en bijgebouwen in kerken naast kerkzalen voor kleinschalige wijkactiviteiten is van grote waarde. • Werk samen met de Stichting Kunst en Cultuur Aalsmeer om in kerken exposities, voorstellingen en concerten etc.

te organiseren • Werk samen met 'Aalsmeer voor Elkaar' om de inzet van vrijwilligers te optimaliseren. • Onderzoek hoe een gezamenlijke website of een makelpunt ( à la Arnhem) opgezet kan worden om ruimtes te verhuren.

• Betrek scholen en pols de behoeften van jongeren in relatie tot de mogelijkheden van kerkgebouwen. Zo zijn er in veel kerken speciale ‘jeugdhonken’ ingericht die vaak nauwelijks in gebruik zijn. • Organiseer kennisbijeenkomsten over bijv. subsidiemogelijkheden en verduurzaming • Ga samen op excursie naar succesvolle voorbeeldprojecten voor inspiratie en om te ervaren hoe bepaalde oplossingen in de praktijk uitpakken • Nodig de mensen achter “Dorpsklooster Utrecht of Haarlem” uit. Dit zijn samenwerkingsvormen tussen kerken, waarbij nieuwe vormen worden aangeboden voor meditatieve en spirituele beleving van de kerk. Zo is in Haarlem iedere ochtend een kerk open voor een uurtje en zijn mensen welkom om te mediteren. Hier wordt steeds meer gebruik van gemaakt. Zo komen er bijvoorbeeld ook mensen met een depressie op af die structuur zoeken. Er zijn inloopzangavonden, schrijfmeditaties met groepen en allerlei andere activiteiten.

4. H  oge energiekosten vragen om verduurzamingsmaatregelen 10. Conclusies & aanbevelingen

Door de hoge energiekosten is het verduurzamingsvraagstuk actueler dan ooit. Kerkgebouwen worstelen met hoge stookkosten om de kerkzalen voor vaak een relatief kleine groep leden volledig te verwarmen. Er is een groot momentum om dit probleem versneld aan te pakken. Met name de jongere kerkgebouwen beschikken over bouwsystemen die veelal makkelijker te isoleren zijn en de installatietechnische basis is veel geschikter voor verduurzaming. Voor oudere monumentale kerkgebouwen blijft het een vraagstuk wanneer welke investeringen in duurzaamheidsmaatregelen gaan renderen. Wanneer de intensiteit van het gebruik achter blijft, zal er geen aanleiding zijn om investeringen te doen voor het verlagen van de stookkosten. Dit is echter een kip-ei probleem. Als het onbetaalbaar is om het gebouw te verwarmen, zal het gebruik ook niet toenemen.

“We teren in op de liquide middelen. De inkomsten vanuit de kerkelijke bijdragen en van de verhuur zijn onvoldoende. Toch is de gemeenschap niet armlastig. Door een nalatenschap zijn er structurele inkomsten van de verhuur van vastgoed in het dorp.”

50

Aanbeveling 6 Voer duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming Om de cirkelredenering te doorbreken, wel of niet investeren in duurzaamheidsmaatregelen als voorwaarde voor een intensiever gebruik van een kerkgebouw, zullen stappen gezet moeten worden. Inventariserende duurzaamheidsscans kunnen daarin helpen. Voor zes kerken is binnen het kerkenvisie-traject reeds een Maatwerkadvies Energieduurzaamheid uitgevoerd. Bovendien heeft de gemeente Aalsmeer een Servicepunt Energieadvies, waar VvE’s, bewonersinitiatieven, maatschappelijke organisaties (waaronder kerken) en kleine particuliere verhuurders advies over het verduurzamen van gebouwen kunnen inwinnen. Daarnaast bestaat ook een subsidie voor her- en nevenbestemmingsonderzoek waaronder ook verduurzamingsonderzoek valt, die jaarlijks bij de RCE aangevraagd kan worden.

5. M  atching van internationale kerkgemeenschappen die zoekend zijn naar passende huisvesting wellicht kansrijk 10. Conclusies & aanbevelingen

In zowel de Karmel Kerk als de H.H. Paulus en Petrus maken ook andere, internationale, geloofsgemeenschappen gebruik van de kerk. In de omgeving van Aalsmeer (Amsterdam, Amstelveen) is het bekend dat tientallen internationale kerkgemeenschappen zoekend zijn naar passende huisvesting. Ook is bijvoorbeeld de Poolse gemeenschap die kerkt in de Karmelkerk op zoek naar plekken om taallessen en andere gezamenlijke activiteiten te ontwikkelen. Daarnaast zijn er regelmatig andere religieuze gemeenschappen uit Nederland die geen eigen huisvesting hebben, waarvoor eveneens geldt dat ze daarnaar op zoek zijn. Aanbeveling 7. Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen Het actief op zoek gaan naar deze partijen en kerkgemeenschappen die hier interesse in hebben en matchingskansen onderzoeken kan een kansrijke onderneming zijn om het gebruik van kerkgebouwen met een passende functie te verbeteren. Ook kunnen hierdoor meer inkomsten in het laatje komen voor onderhoud van het gebouw. Een andere religieuze gebruiker van een kerk is tenslotte de beste oplossing, omdat het kerkgebouw hiervoor is ontworpen en deze functie de minste aanpassingen vergt.

“Op zondagmiddag wordt de kerk verhuurd aan een Poolse Katholieke gemeenschap.”

51

6. E  en aantal kerken heeft rond de kerk een begraafplaats met parkje, land of oude kloostertuinen die vergaan zijn, waar kansen liggen of waar aandacht voor gewenst is. Aanbeveling 8. Onderzoek voor de verschillende ‘groene kansen’ de verwezenlijkingsopties Zo kan de unieke begraafplaats met parkje bij de H.H. Petrus en Paulus aan de Oosteinderweg wellicht beter worden ingezet voor de buurt of voor vrijwilligersactiviteiten die tegelijkertijd eenzaamheid tegengaan of sociale cohesie bevorderen. Hetzelfde geldt voor de oude kloostertuinen die van oorsprong bij de Karmelker aan de Stommeerweg lagen, waar mogelijkerwijs een transformatie naar bijvoorbeeld pluk- of moestuinen kan plaatsvinden. De Oosterkerk orienteert zich op de mogelijkheden om het stuk land achter de kerk te bestemmen voor tiny houses. Dit is aantrekkelijk om te onderzoeken als (tijdelijke) oplossing voor nijpende huisvestingstekorten voor bepaalde doelgroepen.

“Er bestaat interesse voor het bouwen van woningen (tiny houses) op het terrein achter de kerk. Ofwel voor starters op de woningmarkt ofwel voor noodopvang.”

7. Onderhoud en intensiveer het goede contact tussen burgerlijke gemeente en kerken om kansen voor bedreigde kerken te vergroten 10. Conclusies & aanbevelingen

Tijdens de gesprekken en bijeenkomsten bleek dat korte lijnen tussen kerkeigenaren en de burgerlijke gemeente gewenst zijn. De ervaringen met de onderlinge samenwerking is in het algemeen goed. Dit is een belangrijke voorwaarde voor het succesvol proactief met elkaar optrekken om de kerkenopgave waar Aalsmeer de komende jaren voor staat, effectief op te pakken. Er zijn verschillende mogelijkheden. Een mooie basis kan zijn om jaarlijks een vaste bijeenkomst te organiseren waarbij alle kerkbesturen worden uitgenodigd door de gemeente Aalsmeer, waarbij de wethouder aanwezig is. Tijdens deze bijeenkomst wordt gepolst met de kerkbesturen wat er leeft en waar evt gezamenlijke interesses liggen. In het eerste jaar na de kerkenvisie kunnen dat het opvolgen van de aanbevelingen zijn uit de kerkenvisie en is een intensiever vervolgtraject gewenst. Na een jaar wordt opnieuw gekeken wat wenselijk is. Door het kerkenvisietraject is het gelukt om in een proactieve stand te komen met elkaar. De kerkbesturen hebben aangegeven hoe ze naar de toekomst kijken en als gemeente hou je dan een beetje vinger aan de pols. In eerste instantie wordt de energie van het kerkenvisietraject vastgehouden nu iedereen elkaar heeft leren kennen en enthousiast is geworden om gezamenlijk vervolgstappen te zetten.

52

Aanbeveling 9. Stel een contactpersoon voor kerken en collega’s aan bij de gemeente Aalsmeer Het opstellen van een kerkenvisie is een eerste stap. Nu de kerkenopgave in beeld is en kerkbesturen zich gesteund voelen om noodzakelijke vervolgstappen te zetten, is het belangrijk om binnen de gemeente Aalsmeer een contactpersoon, tevens structurele aanjager, beschikbaar te hebben. Op dit moment is hiervoor onvoldoende capaciteit beschikbaar. Kerkeigenaren zijn aan zet, maar uit voorliggend onderzoek blijkt dat het bundelen van krachten tussen de gemeente Aalsmeer en kerkbesturen van bedreigde kerken, de kansen voor deze kerken aanzienlijk groter maakt om passende functies te vinden.

“Er is in Aalsmeer geen structureel overleg tussen de kerkbesturen en de gemeente. Dat is jammer, daar is wel behoefte aan.”

10. Conclusies & aanbevelingen

Aanbeveling 10. Bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente Aalsmeer Oplossingsrichtingen om een duurzaam toekomstperspectief te vinden voor dit waardevolle erfgoed, vragen om samen op te trekken met kerkeigenaren, gemeente, en eventuele andere partijen. Kansen kunnen liggen in ‘domeinoverstijgend denken’ met de verschillende beleidsafdelingen van de burgerlijke gemeente of in combinatie met initiatieven van partijen van buiten de gemeente. Het is hiervoor wenselijk dat de gemeente Aalsmeer de contacten met de kerkbesturen goed onderhoudt en op gewenste vragen en acties acteert. Hiervoor is een aanjager onmisbaar (zie aanbeveling 8). Vervolgens is een afwegingskader (hoe om te gaan met het religieus erfgoed vanuit gemeenteperspectief) en afgestemde werkwijze binnen de gemeente Aalsmeer, tussen de verschillende betrokken afdelingen, voorwaardelijk. Daarbij is een koppeling van de kerkenvisie met de omgevingsvisie wenselijk. De ‘contactpersoon of loods kerken’ regisseert deze procesketen en zorgt dat het kerkenvraagstuk voldoende bekend is bij relevante gemeentelijke vakgebieden. Tenslotte is het raadzaam om samen met enthousiaste kerkbesturen de aanbevelingen verder uit te werken. Hiervoor is nader denk- en uitzoekwerk vereist en het met elkaar ontdekken waar realistische en wenselijke kansen liggen.

Presenteer over een jaar de uitkomsten in een Uitvoeringsprogramma van de Kerkenvisie Aalsmeer, in overleg met de wethouder, aan het College van B7W en de gemeenteraad van Aalsmeer.

53

Kom in actie! 10. Conclusies & aanbevelingen

De kerkenvisie heeft als belangrijkste inzicht opgeleverd dat veel kerkbesturen aangeven dat hun kerkgemeenschap krimpt en dat de toekomst voor hun kerkgebouwen in meer of mindere mate onzeker is. Ruim 80% van het religieuze erfgoed in Aalsmeer heeft een onzeker toekomstperspectief. In de gevoerde gesprekken en in de kansenverkenning voor kerkgebouwen in Aalsmeer zijn wel kansrijke zoekrichtingen gedetecteerd. Het kost tijd om deze zoekrichtingen te verkennen en uit te werken. Er is urgentie om actie te ondernemen voor het te laat is en (steeds meer) religieus erfgoed verloren gaat. Ofwel omdat de kosten niet meer op te brengen zijn door religieuze gemeenschappen en verloedering en op termijn leegstand en/of sloop dreigt. Ofwel omdat voor de hand liggende matches met kerkgemeenschappen die geen eigen gebouw bezitten, maar dat wel zoeken, niet makkelijk tot stand komen. Ofwel omdat het nadenken over een maatschappelijke her- of nevenbestemming en de realisatie hiervan al gauw 5 jaar kost. Als die tijd niet wordt genomen, dan besluit een kerkgemeenschap vaak om een kerkgebouw te koop te zetten. Het risico is dan dat veel kerkgebouwen zogenaamde ‘onomkeerbare herbestemmingen’ ondergaan. Er komt bijvoorbeeld een woonfunctie in. Dat kan voor sommige kerkgebouwen ook wel een geschikte oplossing zijn, maar daarmee verdwijnt de ontmoetingsfunctie die een kerk van oorsprong heeft.

Die behoefte aan elkaar ontmoeten en het genieten van de rijke geschiedenis en bijzondere architectuur van het religieus erfgoed verdient een zorgvuldigere afweging. Toekomstige generaties wordt, als dat niet gebeurt, de kans ontnomen om van deze bijzondere gebouwen gebruik te kunnen maken, net zoals generaties voor hen.

54

Nu de toekomstverwachtingen van het Aalsmeers religieus erfgoed in beeld zijn gebracht, biedt dit de kans om proactief te handelen. Uit de gesprekken en uit andere onderzoeken in Nederland blijkt dat zowel leden van kerkgemeenschappen als inwoners het liefst zien dat sociaal-maatschappelijke of culturele functies in leegkomende kerken worden ondergebracht. In hoofdstuk 9 is uitgewerkt hoe de betrokkenen in dit proces met elkaar in actie kunnen komen na vaststelling van de kerkenvisie (Aanbeveling 11).

11. Kerkenvisie in actie! 10. Conclusies & aanbevelingen

Hoe kom je met elkaar in actie na vaststelling van de kerkenvisie? De urgentie om proactief in actie te komen is hoog. Het met elkaar nadenken over neven- of herbestemmingen van kerkgebouwen kan een uitdaging zijn. Door het ondernemerschap en de vindingrijkheid die Aalsmeer karakteriseren breed in te zetten, maximaliseert de kans om het waardevolle religieuze erfgoed van Aalsmeer goed door te geven aan volgende generaties. Voorstel is dat de gemeente Aalsmeer de rol pakt van initiator en inspirator en alle kerkbesturen uitnodigt die actief over de toekomst van hun kerkgebouw willen nadenken. Tijdens de afsluitende bijeenkomst met de eigenaren van de kerken, bleek hier veel enthousiasme voor te bestaan. In een gezamenlijke projectgroep “Toekomst kerken Aalsmeer" of “Kerkenvisie in actie” (of een andere nader te bepalen naam) vindt een verkenning plaats naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten (niet alles kan en hoeft tegelijkertijd), met als uitgangspunt de aanbevelingen uit de kerkenvisie.

55

De projectgroep stelt vervolgens een uitvoeringsprogramma op en legt dit voor als volgende stap aan het college en de gemeenteraad. Parallel hieraan kunnen kerkeigenaren zelf met de gemeente Aalsmeer actie ondernemen. In hiernaast staande overzicht zijn de aanbevolen acties in beeld gebracht.

Aanbevolen acties voor eigenaren van kerken en andere gebedshuizen en de gemeente Aalsmeer in de volgende fase van het kerkenvisietraject:

Kerkbesturen

Vertegenwoordigers beleidsafdelingen

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente Aalsmeer

Overleg kerkenvisie in actie

Acties

10. Conclusies & aanbevelingen

56

Kerkbesturen

Vertegenwoordigers beleidsafdelingen

Kerkbesturen

Vertegenwoordigers beleidsafdelingen

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente Aalsmeer

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente Aalsmeer

Overleg kerkenvisie in actie

Overleg kerkenvisie in actie

Acties

Acties

Kerkgenootschappen Aalsmeer

Gemeente Aalsmeer

• Doe mee aan het platform Toekomst kerken Aalsmeer. • Kerken met een onzeker toekomstperspectief: vraag subsidie aan om neven- of herbestemmingsmogelijkheden tijdig te onderzoeken en werk hierin samen met het platform en de gemeente Aalsmeer (aanbeveling 5) en voer (voor zover nog niet gedaan) duurzaamheidsscans uit i.c.m. onderzoek naar neven- of herbestemming (aanbeveling 6) • Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen (aanbeveling 7) • Stap in bij gezamenlijke vervolgprojecten • Grijp het momentum van de kerkenvisie (nu is er aandacht van de gemeente Aalsmeer en andere kerken) • Gebruik de contacten die zijn opgebouwd, onderling en via de gemeente Aalsmeer

• Wees initiërend en inspirerend • Stimuleer bedreigde kerken om proactief neven- of herbestemmingsmogelijkheden te onderzoeken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen en ondersteun deze onderzoeken actief als gemeente (aanbeveling 1). Betrek hierbij de gedachte van de ‘gebouwenschuif’ (het verplaatsen van maatschappelijke functies naar kerkgebouwen). • Onderzoek, samen met de kerkeigenaren, of er met meer aandacht gekeken kan worden naar de interieurs en het roerende religieus erfgoed (aanbeveling 4). • Stel een contactambtenaar aan bij de gemeente Aalsmeer als aanspreekpunt voor kerken, geloofsgemeenschappen zonder gebouw en collega’s, die als projectleider fungeert vanuit de gemeente voor het platform Toekomst kerken Aalsmeer (aanbeveling 9) . Betrek hierbij inspiratie en kennis reeds opgedaan door andere gemeenten en kerkgemeenschappen.

• Bepaal een integrale werkwijze met betrekking tot het koesteren van religieus erfgoed binnen de gemeente Aalsmeer en kom tot een uitvoeringsprogramma behorend bij de Kerkenvisie Aalsmeer (aanbeveling 10).

10. Conclusies & aanbevelingen

57

Kerkbesturen

Vertegenwoordigers beleidsafdelingen

Projectleider en/of klankbordgroep

Projectleider gemeente Aalsmeer

Overleg kerkenvisie in actie

Acties

Platform Toekomst kerken Aalsmeer • Leer elkaar beter kennen en bespreek uitdagingen samen. • Doe inspiratie op van elkaar en anderen, ook buiten Aalsmeer. Organiseer bijvoorbeeld een excursie naar succesvolle voorbeeldprojecten voor inspiratie en om te ervaren hoe bepaalde oplossingen in de praktijk uitpakken • Bepaal welke projecten het meest kansrijk en urgent zijn om samen op te pakken in groepjes. • Onderzoek kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van kernen en of de gemeente Aalsmeer sociaal-maatschappelijke functies kan onderbrengen in geheel of gedeeltelijk leegkomende kerkgebouwen (met vaste langjarige huur) (aanbeveling 1). • Onderzoek op provinciaal of regionaal niveau kansen voor kerken in relatie tot de toekomst en leefbaarheid van de provincie of regio (aanbeveling 2).

• Koester de kerken en bedenk hoe, anderen, die hier belang bij hebben, te betrekken bij de toekomst van religieus erfgoed: buurtbewoners, ondernemers, historische verenigingen, dorpsraden (aanbeveling 3). • Kijk met elkaar naar de kerkinterieurs (aanbeveling 4). • Onderzoek losse ideeën als (aanbeveling 5): •S  amenwerkingsmogelijkheden voor kerken met de SKA voor de organisatie van concerten, exposities en dergelijke •  Hoe een gezamenlijke website of een makelpunt ( à la Arnhem) opgezet kan worden om ruimtes te verhuren • Betrek scholen en pols de behoeften van jongeren in relatie tot de mogelijkheden van kerkgebouwen. Zo zijn er in veel kerken speciale ‘jeugdhonken’ ingericht die vaak nauwelijks in gebruik zijn.

• Nodig de mensen achter “Dorpsklooster Utrecht of Haarlem” uit. Dit zijn samenwerkingsvormen tussen kerken, waarbij nieuwe vormen worden aangeboden voor meditatieve en spirituele beleving van de kerk. Zo is in Haarlem iedere ochtend een kerk open voor een uurtje en zijn mensen welkom om te mediteren. Hier wordt steeds meer gebruik van gemaakt. Zo komen er bijvoorbeeld ook mensen met een depressie op af die structuur zoeken. Er zijn inloopzangavonden, schrijfmeditaties met groepen en allerlei andere activiteiten. • Organiseer kennisbijeenkomsten over verduurzamings- en subsidiemogelijkheden (o.a. aanbeveling 6). • Ga met kerkgemeenschappen op zoek naar matchingskansen (aanbeveling 7). • Onderzoek voor de verschillende ‘groene kansen’ verwezenlijkingsopties (aanbeveling 8). • Kom tot een gezamenlijk uitvoeringsprogramma (aanbeveling 10).

58

Bijlage 2

Kerkenpaspoorten

59

1

Kerkenpaspoort

Gereformeerde Gemeente in Nederland

Kerkenpaspoort

Geen monumentenstatus

Adres

Chrysantenstraat 1a Aalsmeer

S

93m2

Bouwjaar

1956

†

Christelijk gebruik

Architect

Architectenbureau M.E. Hartman

Bouwstijl

60

Gereformeerde Gemeenten in Nederland

Gebruik

Religieus

Historie In 1955 wordt door de Gereformeerde Gemeente Aalsmeer de aanvraag gedaan voor het oprichten van een ‘hulpkerkje’ aan de Chrysantenstraat 1a in Aalsmeer. In 1956 wordt hiervoor de vergunning verleend. Het kerkje is ontworpen door architectenbureau M.E. Hartman uit Hilversum, en zou voor 1956 reeds in een andere gemeente hebben gestaan. Het is daar afgebroken en opnieuw opgebouwd in Aalsmeer. De houten klokkentoren boven de entree, welke nog te zien is op de bouwtekeningen en ook op oude foto’s, is waarschijnlijk in de jaren ‘80 verwijderd.

KaartViewer print

Copyright 2022 - Aan deze print kunnen geen rechten worden ontleend -

Denominatie

Afdrukdatum: 14-06-2022

Schaal: 1:1000

Exterieur Het kerkgebouw van gering oppervlakte bestaat uit een rechthoekige plattegrond met een zadeldak. Het staat, iets terugliggend in de rooilijn, aan de het einde van de straat, en valt nauwelijks op. De nok van het dak ligt dwars op de straat, het entreeportaal in de voorgevel aan de straat, steekt iets naar voren. Daarboven is een staand raam aangebracht. Het achterste gedeelte van de kerk, is iets verlaagd ten opzichte van de kerkzaal. De van oorsprong houten kerk is enkele jaren geleden voorzien van witte, kunststof rabatdelen. De kap is gedekt met grijze pannen. Aan beide zijden van de kerk zijn drie dakkapellen in de kap aangebracht, waaronder staande vensters doorsteken in de zijgevels. Het exterieur van het, van oorsprong als hulp- of noodkerk gerealiseerde, gebouw, oogt bescheiden en ingetogen.

1 Kerkenpaspoort Interieur Het interieur van de kerk is, net als het exterieur, zeer eenvoudig en sober. Aan weerszijden van het middenpad staan rijen met losse stoelen. Het kansel staat tegen de oostelijke gevel, met daarop een met hout betimmerde preekstoel met luifel. Tegen de westgevel is een trap met balkon gerealiseerd waarop de organist plaatsneemt. Hier staat een eenvoudig, elektronisch orgel. De houtconstructie van de kap is in het zicht gelaten.

61

Waarde Architectonisch en stedenbouwkundig heeft het zeer sobere en weinig opvallende kerkgebouw weinig waarde. Vanwege de relatief jonge (her)bouwtijd en kleine gemeenschap met een regionaal karakter heeft het gebouw ook historisch een geringe lokale cultuurhistorische betekenis.