Raadsvoorstel Koers Sociaal Domein 2024-2030

voorstel

Raadsvoorstel Datum

30 mei 2024

Onderwerp

Koers Sociaal Domein 2024-2030

Portefeuillehouder

Dorrit de Jong

Samenvatting De komende jaren werken we met de Koers Sociaal Domein verder aan de beweging die we met de Hervormingsagenda Sociaal Domein sinds 2020 hebben ingezet. Een beweging waarbij de inwoner en de leefwereld centraal staan. De leefwereld is voor inwoners ongedeeld en kent geen schotten of beleidsterreinen. Als we ons naar die leefwereld richten dan betekent dat in beleid en uitvoering: meer bouwen op de kracht van de samenleving, meer menselijke maat, meer samenspraak met inwoners, meer oog voor de brede context van iemands leven, meer preventie en werken aan duurzame, samenhangende oplossingen. Aansluiten bij de leefwereld van inwoners heeft daarom ook betekenis voor hoe we onze rol als gemeente invullen, hoe we ons verhouden tot inwoners en partners, voor hoe we werken en hoe we georganiseerd zijn. Meer samenhangende en duurzame oplossingen vinden we in het herstellen van bestaanszekerheid, het vergroten van kansengelijkheid en het makkelijker maken van gezond leven. En als belangrijke voorwaarde: het versterken van de sociale basis. Met het vaststellen van de Koers Sociaal Domein ligt er een basis om de komende jaren in beleid, uitvoering en organisatie concrete stappen te gaan zetten. Financiële gevolgen Betreft doel Begroting wijzigen Budgetnummer

Programma 1 Samen sterk in Zwolle en Programma 2 Bestaanszekerheid Nee

Bijlagen • Koers Sociaal Domein 2024-2030 • Bijlage: achtergrondinformatie bij Koers Sociaal Domein 2024-2030 • Advies Participatieraad Zwolle bij Koers Sociaal Domein 2024-2030 • Reactie College op advies Participatieraad bij Koers Sociaal Domein 2024-2030 Openbaarheid Openbaar Geheim

1/7

voorstel

Datum

11 april 2024

De raad wordt voorgesteld te besluiten om: De Koers Sociaal Domen 2024-2030 vast te stellen. En op basis van deze koers in te stemmen met de volgende uitgangspunten: We investeren in een sterke en vitale samenleving door: • Een beroep te doen op de inzet van inwoners, en initiatieven uit de samenleving mogelijk te maken • Bij te dragen aan een sterke sociale basis • Prioriteit te geven aan het herstellen van bestaanszekerheid, het vergroten van kansengelijkheid en het makkelijker maken van gezond leven • De synergie en kansen te benutten van de samenwerking tussen het sociale en fysieke domein • Meer wijkgericht te werken en daartoe de voorwaarden te creëren in de eigen organisatie en samen te werken met inwoners, partners, bedrijven en gemeenten in de regio. We sluiten aan bij de leefwereld van inwoners door: • Uit te gaan van vertrouwen • De brede context van het leven van inwoners te beschouwen • De eigen regie van inwoners te versterken • Oplossingen te zoeken in het gewone leven • De menselijke maat te hanteren • Ondersteuning en zorg te bieden als dat nodig is • De verbinding tussen formele en informele vormen van zorg en ondersteuning te versterken en samen met inwoners en partners te leren om dit nog beter te doen.

2/7

voorstel

Datum

11 april 2024

Inleiding Van 2019 tot en met 2023 werkte de gemeente Zwolle aan een Hervormingsagenda Sociaal Domein. De inzet was een veranderbeweging op gang te brengen: “nog meer denken vanuit de inwoner, vanuit wat wel kan. Vanuit de vraag in plaats van het aanbod. Niet zorgen voor, maar zorgen dát het zelf lukt. En ook meer denken vanuit ondernemend partnerschap met de aanbieders.” Het college heeft de afgelopen maanden gewerkt aan een Koers Sociaal Domein als vervolg op de Hervormingagenda. Het Coalitieakkoord 2022-2026 'Samen voor een waardevolle Toekomst’ gaf al aan richting aan die koers: “Wij bouwen vanuit vertrouwen de komende jaren verder aan een inclusieve samenleving waarin iedereen mee kan doen. Met gelijke kansen voor iedereen en bestaanszekerheid voor onze inwoners. Op die manier gaan we een tweedeling in onze samenleving tegen. Dat doen we allereerst door de sociale verbanden en netwerken in onze samenleving. Zo bouwen we aan een sociale basis waar mensen op kunnen terugvallen als ze hulp nodig hebben.” De coalitie gaf ook aan te willen aansluiten bij de landelijke beweging van de Propositie Sociaal domein. Die beweging impliceert de overtuiging dat een investering in bestaanszekerheid, kansengelijkheid en een gezond en actief leven zal werken als een hefboom. Het is een slimme investering die kan zorgen voor maatschappelijke besparingen.

In het proces van totstandkoming van de Koers Sociaal Domein heeft de Raad kaders gesteld en richtinggevende uitspraken gedaan. Dat gebeurde in een debat op 29 januari 2024 op basis van een opinienota en een document met achtergrondinformatie. Daarnaast zijn de Participatieraad Zwolle, inwoners, maatschappelijke partners en een groot aantal leden van de ambtelijke organisatie betrokken. Alle inbreng is verwerkt in de huidige versie van de Koers Sociaal Domein die ter besluitvorming voorligt. Kader De gemeente Zwolle heeft een grote verantwoordelijkheid als het gaat om het welzijn, de gezondheid en de (inkomens) ondersteuning en zorg voor inwoners. Het jaar 2015 was een belangrijk jaar. Toen werd een groot aantal nieuwe taken aan gemeenten opgedragen – de Jeugdwet, de Wet maatschappelijke ondersteuning en de Participatiewet - en vanaf dat moment was er sprake van een ‘sociaal domein’. Naast de drie genoemde wetten zijn ook de Wet op de schuldhulpverlening en de Wet publieke gezondheid relevant en zijn er allerlei relaties met andere gemeentelijke taken en wetgeving, zoals de Omgevingswet, de opdracht van de gemeente op het gebied van openbare orde en veiligheid, de taken op het gebied van onderwijshuisvesting en de regelgeving rond privacy en gegevensoverdracht.

Steeds meer is er het inzicht dat het niet alleen gaat om een goede uitvoering van allerlei losse wetten, maar van een samenhangend stelsel. En vanuit het gezichtspunt van inwoners is het ook erg belangrijk dat de gemeente vormgeeft aan die samenhang. Daarom werken we aan een gezamenlijke koers in het sociaal domein. Beoogd effect Met dit raadsvoorstel en de Koers Sociaal Domein beogen we een beweging in het sociaal voort te zetten met de volgende effecten:

3/7

voorstel

11 april 2024 1. Meer zelfregie, verantwoordelijkheid van inwoners voor hun eigen leven en meer initiatief en inzet ten behoeve van de samenleving 2. Kinderen en jongeren in Zwolle groeien gezond en veilig op, met gelijke kansen 3. Door meer bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid kunnen inwoners meer zelfredzaam zijn en naar vermogen participeren en doen zij minder snel een beroep op aanvullende ondersteuning 4. Als het nodig is ontvangen inwoners aanvullende hulp en/of ondersteuning. Die hulp is zodanig toegesneden op hun leefwereld en situatie dat de beperkingen om zelfredzaam te zijn en te kunnen participeren daarbij duurzaam verminderen of oplossen. 5. De gemeente kan samen met partners de (wettelijke) taken in het sociaal domein uitvoeren binnen de afgesproken budgetten, met de afgesproken kwaliteit.

Datum

Argumenten 1. Met een Koers Sociaal Domein creëren we een gemeenschappelijke en samenhangende basis voor het beleid en de uitvoering in het sociaal domein. Deze koers zal de basis vormen voor het beleid dat de gemeente in het sociaal domein maakt en voor de uitvoering van de gemeentelijke taken op dat terrein. Met de Koers sociaal Domein geven wij een visie op de Zwolse samenleving, de maatschappelijke vraagstukken die daarin spelen, de rol die de gemeente daarin zal oppakken, de manier waarop we daarin wil samenwerken met inwoners en partners en de richtinggevende keuzes die we daarin maken. Door één visie op het sociaal domein te presenteren leggen we de basis voor samenhang en synergie in beleid en uitvoering. En geven we ook duidelijkheid aan inwoners en partners over onze rol en de richting van ons beleid voor de komende jaren. 2. De Koers Sociaal Domein geeft antwoord op een aantal urgente maatschappelijke vraagstukken. Om dat effectief te kunnen doen is het belangrijk ook te werken aan meer vertrouwen van de inwoner in de overheid. Deze koers geeft richting aan de manier waarop we dat gaan doen. Het motto van de Koers Sociaal Domein is: aansluiten bij de leefwereld van inwoners. Dat doen we ten eerste op het niveau van de samenleving. Die is rijk aan talent en divers, inwoners zijn actief, ondernemen van alles in hun eigen leven en voor anderen.

Het is nodig dat we als overheid aansluiten op en bijdragen aan deze sterke en vitale samenleving. Daarvoor bouwen we op en doen een beroep op de inzet van inwoners en maken initiatieven uit de samenleving mogelijk. We dragen bij aan een sterkere sociale basis. We geven prioriteit aan het herstellen van bestaanszekerheid, het vergroten van kansengelijkheid en het makkelijker maken van gezond leven. Aansluiten bij de leefwereld van inwoners doen we ook op individueel niveau, wanneer inwoners een beroep doen op hulp of ondersteuning van de gemeente. We willen dan bouwen op de kracht en mogelijkheden van inwoners en de eigen regie versterken. We willen uitgaan van vertrouwen. Bij het verkennen van de vraag en het zoeken naar oplossingen kijken we steeds naar de brede context van het leven van inwoners en oplossingen zoeken we zo veel mogelijk in het gewone leven. We sluiten de professionele zorg zo veel mogelijk aan op de informele zorg en mantelzorg die vaak al aanwezig is. De beweging die we willen maken lijkt eenvoudig, maar is dat niet. Het is belangrijk dat alle betrokkenen samen daarvoor de voorwaarden creëren:

4/7

voorstel

11 april 2024 Datum Inwoners nemen verantwoordelijkheid voor hun eigen leven, dragen naar vermogen bij aan de samenleving en ondersteunen hun naasten; De systeemwereld - overheid en professionele organisaties - schept ruimte en verplaatst zich in de leefwereld en faciliteert initiatieven van inwoners en heeft oog voor hun draagkracht; De politiek maakt dit alles nog beter mogelijk door besluiten te nemen die de beweging faciliteren en houdt alle partijen scherp. We verwachten dat door deze beweging te maken en langjarig vol te houden de samenleving weerbaarder wordt en dat allerlei uitdagingen meer in en door de samenleving zelf worden opgepakt. De verwachting is ook dat we (ernstiger) problemen hiermee meer weten te voorkomen en specialistische en ook duurdere ondersteuning minder snel en minder vaak nodig is. We verwachten dat we een toename van ondersteuningsvragen ten gevolge van de vergrijzing van de samenleving en andere maatschappelijke problemen beter kunnen opvangen. En dat zorg beschikbaar blijft voor die mensen die het echt nodig hebben. De inzet is er daarmee ook op gericht de taken te kunnen blijven uitvoeren binnen de afgesproken budgetten.

Alternatieve mogelijkheden Na het afronden van de Hervormingsagenda Sociaal Domein hadden wij er eventueel ook voor kunnen kiezen om de verdere beleidsontwikkeling en uitvoering van de taken in het sociaal domein op een andere manier te vervolgen. Bijvoorbeeld door ons te richten op de uitvoering van de afzonderlijke wetten in het sociaal domein of ons te richten op verschillende leeftijdsgroepen in de stad. Maar de goede resultaten van de Hervormingsagenda, de inzichten die we daarbij hebben opgedaan, gecombineerd met de urgente vraagstukken die de komende jaren op ons afkomen, waren ons inziens overtuigende redenen om een samenhangende visie voor de komende jaren te maken. Ook vanuit een inhoudelijk perspectief zijn er alternatieve keuzes te maken. In plaats van de nu voorgestelde proactieve en responsieve aanpak zouden we juist kunnen kiezen voor een meer reactieve houding. We komen dan pas in actie als een inwoner een hulpvraag stelt en beantwoorden die conform wettelijke kaders. Er ligt dan meer accent op regelgeving en de rechten en plichten van inwoners en we hanteren een smalle benadering van ondersteuningsvragen. We zouden dan niet of minder kijken naar de bredere context of de achterliggende oorzaak van ondersteuningsvragen.

We denken echter dat deze alternatieve aanpak wellicht op de korte termijn wat minder inzet zou vergen, maar op de langere duur een toename van problemen, niet-duurzaam opgeloste hulpvragen en een toename van dure en minder effectieve specialistische hulp tot gevolg zouden hebben. Onze ervaringen in de praktijk en ook andere ervaringen zoals in de toeslagenaffaire hebben aangetoond dat dit alternatief weinig effectief is en soms zelfs de grondrechten van inwoners schendt. Maatschappelijk draagvlak & participatie In de aanloop naar deze versie van de Koers Sociaal Domein heeft in de Raad een debat plaatsgevonden aan de hand van een Opinienota over dit onderwerp. In die Opinienota en het debat kwamen vijf stellingen aan de orde waarmee gevraagd werd om richtinggevende uitspraken te doen over de koers. Hieronder per stelling een korte samenvatting van de uitkomst van dat debat: Uitkomst stelling 1: rol van de overheid of rol van de samenleving? We zoeken een goede balans tussen een groter beroep op de samenleving en het bieden van noodzakelijke ondersteuning voor mensen in een kwetsbare positie

5/7

voorstel

11 april 2024 Datum Uitkomst stelling 2: werk of meedoen? Werk is een belangrijk perspectief, maar niet voor iedereen (meteen) bereikbaar. Andere vormen van participatie zijn dan een goede opstap. Begeleiding daarbij wordt effectiever als we aansluiten bij de mogelijkheden en de situatie van inwoners. Uitkomst stelling 3: ongelijk investeren of hulp voor iedereen? Er is een fundamentele ongelijkheid in de samenleving. We zetten ons in voor iedereen, maar investeren extra in mensen met minder kansen. Uitkomst stelling 4: gezond leven faciliteren of meer verplichten? In het gezondheidsbeleid kiezen we voor actief faciliteren. Geen ge- of verboden, maar we pakken een stevige rol en maken van gezond leven de makkelijke keuze. Uitkomst stelling 5: het zorglandschap verandert Een verandering van het zorglandschap is onvermijdelijk, maar moet zorgvuldig worden begeleid. De werelden van welzijn en zorg moeten dichter bij elkaar komen. In de periode na het debat zijn de richtinggevende uitspraken verder uitgewerkt in een concept-Koers Sociaal Domein. Dat concept is voor advies voorgelegd aan de Participatieraad en tegelijkertijd ook besproken met bestuurders en medewerkers van partnerorganisaties en allerlei teams en afdelingen binnen de gemeente.

Input voor de koers kwam bovendien van diverse bijeenkomsten en gesprekken met inwoners, onder andere in de ‘week het inwonersperspectief’ bij de doorontwikkeling van het sociaal wijkteam (2023), het onderzoek naar ‘vertrouwen in de gemeente Zwolle’ (Programma Menselijke Maat, Onderzoek door Purpose, 2023) en de stadsdialoog over bestaanszekerheid (december 2023). Het advies van de Participatieraad, evenals de collegereactie daarop zijn als bijlage bij dit raadsvoorstel gevoegd. De adviezen die we van hen kregen, evenals de feedback die we kregen tijdens alle andere gesprekken over de conceptversie van deze koers zijn zo veel mogelijk verwerkt in deze Koers Sociaal Domein 2024-2030. Communicatie De komende jaren vormt de Koers Sociaal Domein ook de basis voor de communicatiestrategie op dit vlak. Die strategie zal de komende periode worden uitgewerkt. Na vaststellen van de Koers Sociaal Domein worden interne en externe betrokkenen op verschillende geïnformeerd over de inhoud ervan en ook bij het vervolgproces betrokken. Daartoe wordt een communciatiestrategie voor het sociaal Financiën De Koers Sociaal Domein is een visiedocument en er zijn geen directe financiële consequenties aan verbonden.

Wel geeft de koers richting aan de investeringen die we de komende jaren in het sociaal willen doen: prioriteit aan investeren in de sociale basis, bestaanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid en daarmee prioriteit aan preventie. Door de beweging die we maken beogen we een verschuiving van middelen van de ‘achterkant’ (specialistische zorg en ondersteuning) naar de ‘voorkant’ (sociale basis en preventie) te doen. Risico’s Aan dit raadsvoorstel zijn geen directe risico’s verbonden. 6/7

voorstel

11 april 2024 Datum We kiezen met de Kers Sociaal Domein wel voor een bepaalde richting. Op een aantal punten valt in de tekst te lezen dat het werk in het sociaal domein soms een precaire balans gezocht moet worden. Bijvoorbeeld de balans tussen het doen van een groter beroep op de samenleving versus het bieden van noodzakelijke ondersteuning voor mensen in een kwetsbare positie. Of de balans tussen ‘aansluiten bij de leefwereld van inwoners’ versus ‘u vraagt wij draaien’. Je zou kunnen zeggen dat op die balanspunten ook risico’s ontstaan: het risico op overvragen van de samenleving, of juist te hoge kosten voor ondersteuning of het risico op veel klachten en bezwaren. Het steeds zoeken naar de balans vergt ruimte voor de professional én leiderschap én sturing. Daarom hebben we juist aan die aspecten ook aandacht gegeven in deze Koers Sociaal Domein. Een laatste risico is dat de gemeentelijke budgetten de komende jaren krapper worden, bijvoorbeeld ten gevolge van rijksbeleid, en dat de ruimte om te investeren in preventie en de sociale basis minder wordt. Dat kan betekenen dat de beoogde beweging in het sociaal domein minder tot stand komt en dat het beroep op specialistische hulp groot blijft of groeit.

Vervolg Na besluitvorming over deze koers volgt uitwerking in beleid op verschillende deelgebieden van het sociaal domein en in relatie tot andere domeinen (bijvoorbeeld fysiek en dienstverlening), in plannen voor de uitvoering, en in onze gesprekken en afspraken met partners. Ook leggen we steeds meer relaties met collega’s en partners van andere beleidsgebieden en domeinen. We werken ook een sturingsstrategie (zie pagina 19 e.v.) uit om ervoor te zorgen dat de koers de komende jaren daadwerkelijk vorm krijgt. Daarbij hoort ook een vorm van monitoring van de voortgang. Openbaarheid Deze beslisnota en alle bijlagen zijn openbaar.

Burgemeester en wethouders van Zwolle,

burgemeester, Peter Snijders

secretaris, Dick Emmer

7/7