Raadsbrief Eindvaluatie Proeftuin Jeugd 'Samenspel in de wijk'

voorstel

Raadsbrief Datum

14 mei 2024

Onderwerp Versienummer

Eindvaluatie Proeftuin Jeugd 'Samenspel in de wijk' 1

Portefeuillehouder

Michiel van Willigen

Samenvatting Vanaf april 2022 hebben we in het kader van de Proeftuin Jeugd Samenspel in de wijk een intensief veranderproces doorgemaakt in de wijken West en Zuid. Twee jaar lang hebben we samen met een breed palet aan maatschappelijke partners geleerd en ontwikkeld en zijn we gekomen tot een nieuw samenspel in die wijken, waarbij we ondersteuningsvragen van jeugdigen en ouders anders oppakken. In de eindevaluatie van de Proeftuin schetst het Programmateam een totaalbeeld van de geleerde lessen. Nu de Proeftuinfase is afgerond, concluderen we dat de resultaten positief zijn en dat we de gestelde doelen hebben behaald. Met een nieuwe, systemische werkwijze, komen we tot een houdbaar jeugdstelsel waarin maatwerk de standaard wordt en we samen met inwoners steeds vaker duurzame oplossingen dichtbij vinden: thuis, op school en in de wijk. Daardoor is inzet van specialistische jeugdhulp minder vaak nodig. De werkwijze Samenspel in de wijk is van experiment uitgegroeid tot de reguliere werkwijze van de wijkteams in West en Zuid. We beschrijven in de eindevaluatie dat er een stevig fundament ligt onder de nieuwe werkwijze. En wat ervoor nodig is om de nieuwe werkwijze te borgen en gefaseerd uit te breiden naar de andere drie wijken van Zwolle: Noord, Oost en Midden.

Bijlagen Bijlage 1. Samen leren: Eindevaluatie Proeftuin Samenspel in de wijk

Openbaarheid Openbaar Geheim Wij stellen u voor kennis te nemen van: 1. De eindevaluatie van de Proeftuin Samenspel in de wijk. 2. Onderstaande informatie over de resultaten van de eindevaluatie van de Proeftuin en de borging en gefaseerde verspreiding van de werkwijze naar alle wijken van Zwolle.

1/8

voorstel

Datum

14 mei 2024

Inleiding In november 2021 stemde de raad in met het voorstel voor de Proeftuin Samenspel in de wijk, waarmee we hebben ingezet op het ontwikkelen van een nieuw samenspel in de wijken bij de ondersteuning van jeugdigen en gezinnen.1 In de afgelopen twee jaar hebben we een intensief veranderproces doorgemaakt. In de twee wijken West en Zuid hebben we geleerd hoe we komen tot een werkwijze waarin maatwerk de standaard wordt en we samen met gezinnen steeds vaker duurzame oplossingen dichtbij vinden: thuis, op school en in de wijk. In augustus 2023 publiceerden we de tussenevaluatie van de Proeftuin, waarin we verslag deden van de start en de eerste leer- en ontwikkelcycli.2 Nu komen we in deze eindevaluatie, met een totaalbeeld van het geleerde gedurende de hele proeftuinperiode van 1 september 2022 tot en met 31 januari 2024. De nieuwe werkwijze van samenspel in de wijk past binnen de nieuwe Koers Sociaal Domein, waarin de rode draad is: aansluiten bij de leefwereld van inwoners. Meer nabij, meer in samenhang en met oog voor de context van iemands leven opereren en daarmee meer duurzame oplossingen vinden.

Ook sluit de nieuwe werkwijze aan op de (aangescherpte) opdracht van het Sociaal Wijkteam (SWT), waarin het SWT werkt aan drie bewegingen: meer oplossen in de sociale basis, meer eigen inzet en stevige regie door het Sociaal Wijkteam en minder inzet en een andere rol van de specialistische zorg. Kernboodschap De eindevaluatie beschrijft de aanleiding van de Proeftuin Samenspel in de wijk en de werkwijze die in de afgelopen twee jaar in Zwolle is ontwikkeld. We bespreken de kenmerken, patronen en geleerde lessen van de Proeftuincasussen. Ook staan we stil bij de behaalde resultaten op inhoud, hoe geld is bespaard en beschrijven we hoe we erin zijn geslaagd om met een andere werkwijze gezinnen beter te helpen en vaker tot andersoortige oplossingen te komen. Waardoor minder specialistische jeugdhulp nodig is. We concluderen dat er een stevig fundament ligt onder de werkwijze van samenspel in de wijk. Het advies van het programmateam is om nu door te pakken. Op basis van de eindevaluatie van de Proeftuin, borgen we de nieuwe werkwijze in de wijken West en Zuid en breiden we deze fasegewijs uit naar de andere wijken in Zwolle. We belichten de bredere systeemveranderingen die nodig zijn om de nieuwe werkwijze te faciliteren en we gaan in op de risico’s voor de fase van borgen en implementeren.

Toelichting In Zwolle zijn we al enkele jaren bezig met de ambitie om de jeugdhulp te transformeren. Vanaf 2015 hebben we daar hard aan gewerkt. De Hervormingsagenda Sociaal Domein heeft tussen 2020 en 2023 een extra impuls gegeven aan de beoogde verschuiving van zware naar lichtere ondersteuning. Verschillende losse interventies werden uitgevoerd, maar de ambitie bleef: een brede verandering van het hele jeugdhulpsysteem met alle betrokken partners. Daarom hebben in 2022 gekozen voor een Proeftuin op kleinere schaal, op wijkniveau, waar we aan alle onderdelen van de hervorming van het jeugdstelsel werkten. Het aantal betrokken partijen is dan overzichtelijker. Dit leidde tot een fundamentele verandering in het samenspel tussen partners in de wijken, zoals de kinderopvang, onderwijs, welzijn, jeugdhulp en het Sociaal Wijkteam. In de Proeftuin hebben we dit nieuwe samenspel al doende ontwikkeld en hebben we gemonitord wat daarin werkt en niet werkt. Om deze lessen vervolgens weer toe te passen op de grotere schaal van het jeugdstelsel en breder in alle Zwolse wijken. Zo maken we de beweging van een Proeftuin op kleine schaal naar een stadsbrede en 1 Zie de raadsnota ‘Herijking hervormingsmaatregelen jeugdzorg’ (12 oktober 2021) 2 Zie de raadsnota ‘Tussenevaluatie Proeftuin Samenspel in de wijk’ (9 september 2023)

2/8

voorstel

Datum

14 mei 2024

toekomstbestendige werkwijze, waarin maatwerk voor gezinnen en jeugdigen de standaard wordt en we een verschuiving zien van zware naar lichtere vormen van ondersteuning.3 Wat begon als een experiment is nu uitgegroeid tot de reguliere werkwijze (vanaf februari 2024) van de wijkteams in West en Zuid. Ambitie van de Proeftuin Met de ambitie van de Proeftuin zijn we als volgt aan de slag gegaan: • • • • • •

We vormden nieuwe allianties tussen de sociale basis, het Sociaal Wijkteam en jeugdhulpaanbieders om een beter passend aanbod te creëren op ondersteuningsvragen. We bekeken of differentiatie in aanpak nodig is bij enkelvoudige, meervoudige en complexe ondersteuningsvragen van jeugdigen en gezinnen. We verkenden wat nodig is om het Sociaal Wijkteam meer de regierol te laten vervullen en meer zelf te laten ondersteunen (eigen inzet). We bekeken wat nodig is om de administratieve lasten voor alle betrokkenen te verminderen. We identificeerden welke systeemprikkels nu wel/niet helpen om de gewenste beweging te bewerkstelligen. We beïnvloedden de beeldvorming bij Gecertificeerde Instellingen, huisartsen, onderwijs en gesubsidieerde instellingen door hen mee te laten denken in alternatieve oplossingen.

We maakten hierbij gebruik van de methodiek ‘reflexieve monitoring in actie’. Dat betekent dat een actieonderzoeker, oftewel de reflexieve monitor, het veranderproces ondersteunt en monitort door aanwezig te zijn bij de wekelijkse leersessies, de overleggen van het programmateam en de driemaandelijkse partnerbijeenkomsten. De actieonderzoeker vertaalt de knelpunten, dilemma’s en verhalen, die we in de praktijk van de ontwikkeling van de werkwijze tegenkomen, naar leervragen. Daar proberen we vervolgens (nieuwe) oplossingen voor te vinden. Zo houden we focus op onze doelen, blijven we scherp op het veranderproces en op wat er nodig is om te blijven leren. Ook anticiperen we zo op wat helpend is bij het (door)ontwikkelen van de werkwijze.4 Resultaten van de Proeftuin In de eindevaluatie beschrijven we dat we een werkwijze hebben ontwikkeld waarmee we beter aansluiten bij de leefwereld van onze gezinnen en hun ondersteuningsvragen, vaker andersoortige oplossingen vinden en specialistische jeugdhulp minder vaak nodig is. Met een contextgerichte, systemische hulpvraagverheldering, meer eigen inzet van het Sociaal Wijkteam en coaching door de teamleiders komt het Sociaal Wijkteam steeds meer in regie op de inhoudelijke beweging die we willen maken.

Systeemtherapeutisch werkers ondersteunen bij complexe casuïstiek en bij veel enkelvoudige vragen naar diagnostiek en specialistische hulp, komen we zo tot andere, duurzame oplossingen. Waarbij het gezin regie houdt over de vraag en oplossing. We hebben hiervoor nieuwe allianties gevormd in West en Zuid. In plaats van dat we gezinnen en jeugdigen doorschuiven (‘verwijzen’) naar specialistische aanbieders, halen we expertise van partners erbij. We maken daarbij gebruik van een flexibele schil van deskundigen en voorkomen zo ook administratieve lasten voor medewerkers in de uitvoering. We realiseren daarmee een verschuiving van specialistische hulp naar meer ondersteuning

3 Zie de raadsnota ‘Zwolse hervormingen Jeugd in het licht van het AEF rapport’ (14 april 2021) 4 Zie over de geleerde lessen ook vanaf p. 41 in de bijlagen van de Eindevaluatie.

3/8

voorstel

Datum

14 mei 2024

door het Sociaal Wijkteam en in de sociale basis in de wijken en een intensievere samenwerking met o.a. welzijn, onderwijs, jeugdgezondheidszorg en sport. Financiële impact In de Proeftuin hebben we op casusniveau gemonitord welke hulp we voorheen zouden inzetten en dit hebben we vergeleken met de inzet die we in de Proeftuin hebben ingezet. Inclusief alternatieve inzet, zoals bijvoorbeeld extra eigen inzet van het Sociaal Wijkteam.5 Aan de hand van 151 casussen hebben we een financiële analyse gemaakt. In totaal hebben we bij benadering voor € 1.075.000 aan specialistische jeugdhulp niet ingezet of bespaard. Dat is gemiddeld €7.000 per casus (na aftrek van alternatieve inzet, zoals de eigen inzet door het Sociaal Wijkteam). Wat hebben we nog meer gerealiseerd? De werkwijze Samenspel in de wijk is van experiment uitgegroeid tot de reguliere werkwijze van de wijkteams in West en Zuid vanaf februari 2024. De wijkteams, de teammanagers en de intensief betrokken partners in en buiten de wijken West en Zuid kunnen niet meer anders werken. In het samenspel met partners hebben we in de afgelopen twee jaar daadwerkelijk een ontwikkeling doorgemaakt van ‘verwijzen naar’ naar ‘erbij halen’ en ‘samen leren met partners’, die er zelf ook graag bij willen zijn. Dit is een concreet antwoord op een van de hoofdvragen uit 2021, waarmee we de Proeftuin zijn gestart.

In de andere wijkteams zien we al voorlopers onder medewerkers die hun inspiratie opdoen in West en Zuid. Ook hebben we een gezamenlijke taal ontwikkeld binnen de twee wijkteams en met de meeste betrokken partners. De wijkteams in West en Zuid zijn stevig gepositioneerd in de wijken. Er is gewerkt aan het ontwikkelen van een brede blik, meer vakmanschap en professionaliteit. We zien meer eigen inzet van het Sociaal Wijkteam en minder nieuwe verwijzingen voor diagnostiek en behandeling. Belangrijkste adviezen uit de eindevaluatie De wereld van de jeugdhulp is volop in beweging en zal dat de komende jaren blijven. We bewegen met de nieuwe werkwijze Samenspel in de wijk gestaag de goede kant op. In de eindevaluatie staan drie belangrijke adviezen. Het eerste advies is om nú door te pakken om het momentum te behouden. En de nieuwe werkwijze te borgen in West en Zuid en nog in 2024 te starten met het gefaseerd uitbreiden van de werkwijze in de wijken Noord, Oost en Midden. Een tweede belangrijk advies betreft het samen leren van casuïstiek als werkzaam element van de nieuwe werkwijze. Het programmateam adviseert om het samen leren met partners te blijven stimuleren en faciliteren en meer onderdeel te maken van de organisatiecultuur van het Sociaal Wijkteam. Een laatste advies is bestemd voor alle wijken.

Vanuit het perspectief van ouders en jeugdigen is de gelijkwaardigheid en het vertrouwen in hun deskundigheid en ervaring heel waardevol. Het imago en de ervaringen met (jeugd)hulp kan druk geven en drempels opwerpen om advies te vragen. Het is cruciaal om professionals een eerlijke spiegel voor te houden over hoe ouders en jeugdigen ondersteuning ervaren. Faciliteer deze reflectie op de ondersteuning in leersessies met ouders en jeugdigen. Gelet op de behaalde resultaten stemt het college in met deze adviezen, waarbij de twee laatste adviezen onderdeel zijn van het uitvoeren van het eerste advies, namelijk het borgen van de werkwijze in de Proeftuinwijken en verspreiden ervan naar de andere drie wijken. 5 In het landelijke rapport ‘Stelsel in groei’ becijferde AEF in 2020 vanaf p. 157 dat investeren in eigen inzet door

het Sociaal Wijkteam als alternatief voor hulp door specialistische jeugdhulpaanbieders, een besparende maatregel is met kwalitatief positieve effecten. 4/8

voorstel

Datum

14 mei 2024

Bredere systeemvraagstukken In de tussenevaluatie zagen we medio 2023 al de eerste contouren van systeemvraagstukken breder dan de Proeftuin. In de eindevaluatie lezen we over deze vraagstukken en de denkrichtingen om daarmee om te gaan. Het oppakken van deze bredere vraagstukken is randvoorwaardelijk dan wel versnellend voor een succesvolle stadsbrede verspreiding van de werkwijze naar de wijken Noord, Oost en Midden. De bredere systeemvraagstukken reiken verder dan de context van de Proeftuin en raken zowel aan de nieuwe Koers Sociaal Domein als ook aan de (aangescherpte) opdracht van het Sociaal Wijkteam. Deze systeemvraagstukken gaan onder meer over het blijven versterken van de sociale basis, het organiseren van passende en flexibele financiering voor andersoortige oplossingen en de flexibele inzet van partners met expertise, externe verwijzers naar jeugdhulp met een ander paradigma, de rol van onderwijs en het faciliteren van de veranderbeweging door de hele (gemeentelijke) organisatie en het leiderschap dat daarbij past, van bestuurders, managers tot aan de uitvoering. Maatschappelijk draagvlak & participatie Het samenspel met partners is de belangrijkste uitdaging in de Proeftuin. In de tussenevaluatie beschreven we dat we verschillende manieren van samenspel hebben uitgeprobeerd met partners, van het ‘erbij halen’ van partners tot het ‘samen leren’ met partners.

Ook beschreven we wat we van partners verwachten als ze meedoen. We betrekken hen niet alleen bij casuïstiek maar ook bij het leren en (door)ontwikkelen van het samenspel. Het Sociaal Wijkteam en de partners leren zo dezelfde taal te spreken en de veranderbeweging van samenspel in de wijk samen vorm te geven. Tot en met leercyclus 3 waren 80 partners betrokken bij de Proeftuin. Tot en met leercyclus 5 (de laatste leercyclus in de Proeftuin) zijn 115 partnerorganisaties aangesloten en - vanuit deze organisaties - nog meer afzonderlijke professionals. Zij komen onder meer vanuit het primair onderwijs, leerplicht, huisartsen en praktijkondersteuners, jeugd-GGZ en ambulante spoedhulp, politie en partners uit de jeugd- en veiligheidsketen. In bijlage 3 van de eindevaluatie beschrijven we de partners die hebben meegeleerd. De wekelijkse leersessies met casuïstiekbesprekingen vonden steeds vaker plaats mét partners. Daarnaast leren partners steeds vaker mee tijdens de driemaandelijkse partnerbijeenkomsten. Zoals de welzijnspartners uit de sociale basis, die mooie andersoortige oplossingen brengen en helpen met het normaliseren van ondersteuningsvragen. In het samenspel met ouders en jeugdigen willen we een context creëren waarin zij actievere deelnemers worden in het veranderen van hun leven. Zodat we de regie en verantwoordelijkheden niet meer van hen overnemen, maar samen dragen.

Ook willen we eerst beter begrijpen wat maakt dat het gaat zoals het gaat en de patronen van het gezin beter snappen. In het hoofdstuk Resultaten bespreken we vanaf pagina 29 de resultaten in het samenspel met ouders en jeugdigen en de uitkomsten van de focusgroepen met ouders. Communicatie Samenspel in de wijk is een intensief veranderproces. Goede communicatie is belangrijk voor het ondersteunen van het veranderproces in de wijken. We hebben ervaren dat het meenemen in verandering niet altijd vanzelf gaat. Er moet bewust tijd voor worden gemaakt en aandacht voor zijn. Gezinnen, jeugdigen en professionals helpen we niet door louter informatie aan te bieden. Het concreet meemaken van de werkwijze is een essentiële factor om ook daadwerkelijk anders te gaan kijken, denken en doen. Dit nemen we mee in de borging en verspreiding van de werkwijze.

5/8

voorstel

Datum

14 mei 2024

Externe communicatie Naar buiten toe hebben we te maken met ouders en jeugdigen, scholen, jeugdzorgaanbieders en allerlei andere partners in en buiten de wijken. Nieuwe partners én partners waarmee we al samen werken en leren. De wijken Midden, Noord en Oost zullen ook weer door hun eigen leer- en ontwikkelproces gaan. Het uitbreiden naar een uniforme werkwijze in Zwolle biedt kansen in het goed uitleggen en concreet laten meemaken van het nieuwe samenspel: wat kunnen gezinnen, jeugdigen en professionals verwachten? En breder biedt het kansen in het positioneren van het Sociaal Wijkteam als organisatie die het goede voorbeeld kan geven als het gaat over hoe we aansluiten bij de leefomgeving, de meerwaarde van contextgericht werken kan uitdragen en zichtbaar verschil maakt door regie van gezinnen niet over te nemen maar samen te dragen. Deze uniformiteit past ook bij de doorontwikkeling van het Sociaal Wijkteam. Hoe we communiceren over en vanuit het Sociaal Wijkteam, nemen we mee in de organisatieontwikkeling van het Sociaal Wijkteam. Financiën Op basis van de positieve eindevaluatie van de Proeftuin en de lessen die we daaruit leren, borgen we de nieuwe werkwijze in de wijken West en Zuid en starten we nog dit jaar met de stadsbrede uitbreiding naar Midden, Noord en Oost. Hoe we dit doen, staat beschreven in de eindevaluatie (vanaf pagina 31).

De financiële impact van de borging en uitbreiding, bestaat uit drie elementen: 1. Organisatorische kosten borging en uitbreiding: dekking uit Hva en Proeftuin middelen 2. Structurele impact Sociaal Wijkteam: najaarsmoment o.b.v. formatieberekening 3. Versterking Sociaal Wijkteam in 2024: aanvraag in Berap 2024-1 1. De organisatorische kosten voor borging en uitbreiding De organisatorische kosten dekken we uit resterende middelen van de Hervormingsagenda Sociaal Domein (€ 128.000) en de Proeftuin Samenspel in de wijk (€ 90.000). Daarmee kunnen we het vliegwiel van het stadsbrede veranderproces draaiende houden en uitbreiden naar de overige drie wijken in Zwolle. 2. Structurele impact op het Sociaal Wijkteam Samenspel in de wijk wordt de nieuwe werkwijze binnen het SWT en is onderdeel van de aangescherpte opdracht van het SWT (deze is bestuurlijk vastgesteld). De aangescherpte opdracht heeft consequenties voor de benodigde formatie van het SWT. Deze ontwikkeling wordt meegenomen in de Perspectiefnota 2025-2028 en verder uitgewerkt in de begroting 2025. 3. Versterking van het Sociaal Wijkteam in 2024. De borging van de werkwijze in West en Zuid en uitbreiding ervan naar de wijken Midden, Noord en Oost vraagt om versterking van de capaciteit van het Sociaal Wijkteam.

De medewerkers van het Sociaal Wijkteam besteden in de nieuwe werkwijze immers meer tijd aan de contextgerichteen systemische hulpvraagverheldering, bieden meer eigen inzet, steken meer tijd in de verbindingen in de wijk en ook het structureel samen leren en ontwikkelen kost extra tijd. Voor de dekking hiervan in 2024 doen we een voorstel in de Berap 2024-1.

6/8

voorstel

Datum

14 mei 2024

Risico’s In de eindevaluatie benoemt het programmateam van de Proeftuin op p. 38 de volgende risico’s bij het borgen en implementeren van de werkwijze: • Platslaan van de werkwijze. Invoeren van de nieuwe werkwijze is geen kwestie van even invoeren, maar vraagt om een structurele leercyclus. • Onvoldoende leiderschap en rugdekking. Verandering van de werkwijze leidt tot schuring en ongemak. Management en bestuur zullen rugdekking moeten geven aan de uitvoering, om te waarborgen dat het een brede verandering blijft. • Onvoldoende samenhang en onvoldoende structuren voor brede weging. We zien het niet alleen in deze Proeftuin: de winst van het sociaal domein zit in de ontkokerde, systemische benadering. Dat vraagt ook veranderkracht van onze organisatie en de regelgeving. • Incongruente interventies in de uitvoering. Als op aanpalende beleidsterreinen tegenstrijdig gehandeld wordt, ontstaan verwarring en tegenkracht. • Onvoldoende mee ontwikkelen vanuit beleid. De nieuwe werkwijze is op basis van een beleidsvisie ontwikkeld in een lerende praktijk. Het risico bestaat dat het beleid nog onvoldoende is aangehaakt op wat het nieuwe samenspel in de wijken vraagt van het beleid. We hebben in de Proeftuin geleerd alert te zijn op deze risico’s. Het wegnemen van de risico’s is onderdeel van de borging en implementatie van de werkwijze.

Als lerende organisatie hebben we daarop te acteren. De eerdergenoemde reflexieve monitoring kan ingezet worden om de dilemma’s en leervragen te verzamelen, daarop te reflecteren en de inzichten mee te wegen in de te maken (beleids)keuzes. Vervolg De nieuwe werkwijze borgen we in de wijken West en Zuid. De stadsbrede uitbreiding van de werkwijze in de wijken Midden, Noord en Oost doen we gefaseerd, waarbij we nog vóór de zomer van 2024 starten. Begin 2025 informeren we de raad over de voortgang, ook in relatie tot de nieuwe Koers Sociaal Domein aangezien het aansluiten bij de leefwereld van gezinnen en jeugdigen ook hierin centraal staat. Openbaarheid Deze raadsbrief en de Eindevaluatie van de Proeftuin Samenspel in de wijk zijn openbaar.

Burgemeester en wethouders van Zwolle,

burgemeester, Peter Snijders

secretaris, Dick Emmer 7/8

voorstel

Datum

14 mei 2024

8/8