Natuurplatform - Reactie Toekomst Grondbeleid.pdf

NatuurPlatformZwolle Secretariaat: p/a Milieuraad Zwolle, Campherbeeklaan 82A 8024 BZ Zwolle 3377342 e: natuurplatformzwolle@milieuraadzwolle.nl

Tel: 038-

Aan gemeente Zwolle College van B & W, en Gemeenteraad. Onderwerp: Toekomst Grondbeleid- vergroening pacht - reactie van Milieuraad en Natuurplatform Zwolle (NPZ) Zwolle, 21 oktober 2021 Geacht college, geachte raad, Op maandag 25 oktober wordt de toekomst van het grondbeleid besproken in het raadsplein. We verrichten al geruime tijd onderzoek naar het thema vergroeningsmogelijkheden in het pachtbeleid. We willen u op dit moment enkele overwegingen meegeven. De gemeentegronden worden verpacht of verhuurD. Dit kan 1,2,3,5 of 15, 25 jaar zijn. De gemeente kan eisen stellen aan de toekomstige verpachter. Ook op groen- en milieugebied. In de praktijk wordt nu als enige eis gesteld, dat er geen glyfoscaat gespoten mag worden. De gemeente zou echter ook voorwaarden op kunnen nemen als: – rond beplanten en beheer van akkerranden (bijv. bloemen), met korting op pachtprijs. - geen intensieve teelten (bijv. niet elk jaar mais, dat de grond uitput) - korting op de pachtprijs bij bescherming weidevogels (door niet te maaien voor 1 juli) - landschapselementen versterken tegen korting op de pachtprijs. (keverbanken, plasdras etc.) Naast de maatschappelijke voordelen is er een financiele kant, waarover besluitvorming nodig is. Bijgaand een eigen document met onderzoek naar deze materie.

"Pachtbeleid Roadmap 2025 Zwolle" Verder daaraan toegevoegd: – "Assen wil alleen duurzame pachters" - RTV Drenthe 25 juni 2020 - "Aan de slag met duurzame Gronduitgifte". Provincie Noord Brabant oktober 2020 - "Brabantse grondeigenaren en glyfoscaat". Trouw artikel 2021. We geven u ter overweging om dit mee te nemen bij de behandeling van het agendapunt. Met vriendelijke groet, Namens Natuurplatform Zwolle, Milieuraad Zwolle Hans de Graad (voorzitter) Informant: Hans IJzerman

Aan het Natuurplatform Zwolle nemen deel: Zwolle Groenstad • IVN afd Zwolle • KNNV afd Zwolle • Bijenvereniging Zwolle • Avifauna Zwolle • Milieuraad Zwolle

Pachtbeleid – de weg naar 2025 Juni 2021

Index 1.

Huidig pachtbeleid Gemeente Zwolle

2.

Verpachte grond Gemeente Zwolle

3.

Probleem?

4.

Ideeën van andere (lokale) overheden

5.

Voorstel roadmap 2025

Huidig pachtbeleid Gemeente Zwolle Zie email 21-022021:

Verpachte grond gemeente Zwolle Categorie grondgebruik 50% van grond bestaat uit landbouwgrond (5.300 hectare) 80% grasland, 19% landbouw, 1% tuinbouw 200 landbouwbedrijven: 168 graasdierbedrijven 6 akkerbouwbedrijven 13 tuinbouwbedrijven 7 hokdieren (intensieve veehouderij; 6 varkens, 1 kippen) 6 gemengde bedrijven Maar de helft van de oppervlakte van de Gemeente Zwolle Bezit 1700 ha (20% van 5.300) Kaart

Probleem? Doorbreek de cirkel -

Overgang naar duurzame landbouw wordt (deels) belemmerd omdat duurzame boeren grote moeite hebben om landbouwgrond te verwerven op de dure Nederlandse grondmarkt

-

Gemeente stellen hoge ambities in verduurzaming van beheerde en onbeheerde gronden -

Dit terwijl een hoop Gemeenten het faciliteren van landbouw niet als onderdeel van hun maatschappelijke functie beschouwen (!?)

-

Korte duur van contracten speelt Gemeente in de hand; ze kunnen snel schakelen van land naar bijvoorbeeld stadsuitbreiding

-

Resultaat; cirkel waar de boer en gemeente niet uit komt. Gemeente wil flexibiliteit, boer stabiliteit door investering in vitale grond en duurzame opbrengst

https://www.wur.nl/nl/show/Boeren-zonder-land-hoe-is-dat-mogelijk-1.htm

Ideeen van andere lokale overheden Assen wil alleen duurzame pachters op gemeentlijke landbouwgrond Maatregelen: Onkruid mechanisch verwijderen Bemesting: ruw of compost ipv drijfmest Adviesbureau CLM gevraagd voor ondersteuning: Pachters kiezen elk jaar zelf hun pakket aan maatregelen Minimaal 3 maatregelen om te blijven pachten Prijs gaat naar beneden adhv aantal geimplementeerde maatregelen -

https://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/161041/Assen-wil-alleen-duurzame-pachters-op-gemeentelijke-landbouwgrond

Ideeen van andere lokale overheden Aan de slag met duurzame gronduitgifte, lessen uit Brabant Uitgangspunten: Pachters worden partners Geen óf landbouw óf natuur; samenhangend: Een goede bodemkwaliteit, meer biodiversiteit en waterkwaliteit is goed voor boer, burger en natuur. creëer wisselgeld; initiatief voor langer pachtcontract Maatregelen/voorbeelden: 1. Harde voorwaarden (bijvoorbeeld verbod: Glysofaat, intensieve teelten, ploegen, kunstmest/ langs sloten drijfmest ) 2. Belonen: €150,00 korting voor; vast mest, mestvrije zone en/of combi bloemrijke rand €50,00 korting voor blijvend grasland ter bescherming weidevogels €75,00 voor certificaat ‘PlanetProef’ en of SKAL (biologisch keurmerk) Aanleg landschapselementen, 6m akkerranden, maaien binnen periode, stimulatie weidegang, keverbanken, plasdras, 3. Combinatie van selectie prijs en bewezen bedrijfsvoering (op basis van aantoning – certificering - stimulering biodiversiteit/waterbeheer/bodemvruchtbaarheid) http://www.duurzamegronduitgifte.nl/wp-content/uploads/2020/10/handreiking-duurzame-gronduitgifte.pdf

Voorstel roadmap 2025 Aan de slag met duurzame gronduitgifte, lessen uit Brabant Proces: 1. Inventariseren grond portefeuille 2. Ga in gesprek met pachters/gebruikers en belanghebbende (WDODelta) 3. Neem een besluit (doelen: natuur, circulaire landbouw, visie buitengebied, stikstof, water) 4. Bepaal de wijze van gunning (beloning, eisen, combinatie

http://www.duurzamegronduitgifte.nl/wp-content/uploads/2020/10/handreiking-duurzame-gronduitgifte.pdf https://www.lto.nl/lto-meer-landbouwgrond-nodig-voor-maatschappelijke-wensen/

AAN DE SLAG MET DUURZAME GRONDUITGIFTE! LESSEN UIT BRABANT

Voorwoord Noblesse oblige Praten over het grondbeleid van de provincie is ook praten over verantwoordelijkheden. De provincie heeft veel grond in bezit, net als veel andere overheden. Wij zijn dus ook verantwoordelijk voor de kwaliteit van de grond. En juist die kwaliteit mag een impuls krijgen. Onze gronden moeten weer robuust worden, de kwaliteit van voorheen terugkrijgen. Wat we gaan doen is eigenlijk een moderne versie van de eenderde maatregel van Karel de Grote. Hij zag dat de opbrengsten van gronden minder en minder werden. Maar hij zag ook dat als een stuk grond een jaar braak lag de opbrengt weer beter werd. De Grote besloot toen dat ieder landbouwer ieder jaar een derde van zijn grond niet mocht verbouwen. Ondanks alle technologische innovaties is de gedachte daarachter is nog steeds hetzelfde: als je goed bent voor de bodem is de bodem goed voor jou. Met één verschil: naast economisch rendement hechten we nu ook waarde aan het maatschappelijk rendement. We moeten zuinig zijn met de gronden die we hebben. Grond is belangrijk in het kader van de waterhuishouding. Met de juiste begroeiing kan grond langer water vasthouden. En dat is slechts een van de onderdelen waarom een goed grondbeleid nodig is. Pachters worden partners Maar dat kunnen, en willen, we als provincie niet alleen doen. Gebruikers van de gronden (veelal boeren) hebben daar een belangrijke rol in.

Wij vragen ze goed voor de bodemkwaliteit te zorgen, maar ze moeten wel kunnen blijven ondernemen. Daarom moet dit in goed overleg: pachters worden partners. Waar er in het verleden vaak gedacht werd in termen van landbouw 󠄖óf natuur, willen wij die samenhang tussen beide juist verstevigen. Er zijn ook veel gemeenschappelijke belangen: zowel landbouw als natuur is gebaat bij goede bodemkwaliteit. Dan ligt het ook voor de hand dat beide sectoren goed zorgen voor de grond waarop we leven. Dat vraagt van ons, maar ook van andere landbezitters, een andere, toekomstgerichte, manier van denken. Niet alleen maar sturen op de hoogte prijs voor pacht. Maar ook bijvoorbeeld korting geven als ondernemers zelf met minder opbrengst genoegen nemen omdat zij ook investeren in een vitale bodem, meer biodiversiteit en een goede waterkwaliteit Juist voor nu en in de toekomst die kwaliteit van de bodem hoog te houden is een plicht van ons allen. Meer dan ooit geldt noblesse oblige.

Elies Lemkes-Straver Gedeputeerde Landbouw, Voedsel en Natuur

1/32

Peter Smit Gedeputeerde Water en Bodem

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Voorwoord

Inhoud Voorwoord1 1.

Inleiding

3

2.

Waarom duurzame gronduitgifte?

5

3. 3.1 3.2 3.3 3.4

Pachtvormen en -mogelijkheden Reguliere pacht  Geliberaliseerde pacht < 6 jaar Erfpacht Grond in bruikleen

7 7 8 9 9

4. 4.1 4.2 4.3 4.4 4.4.1

Aanpak duurzame gronduitgifte 11 Inventariseer de grondportefeuille 11 Ga in gesprek met pachters/gebruikers en andere belanghebbenden  11 Neem een besluit 13 Bepaal de wijze van gunning 13 Vaste duurzame voorwaarden op perceelsniveau en daarna gunning op basis van de hoogste prijs 13 Vaste prijs, in combinatie met het belonen van optionele maatregelen op perceelsniveau14 Een combinatie van selectie op basis van prijs en een bewezen duurzame bedrijfsvoering15

4.4.2 4.4.3

5. 5.1

Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond Maatregelen en gebruiksvoorwaarden

17 17

6.

Handhaving, monitoring en evaluatie

25

7.

Ook aan de slag?

28

Colofon31

2/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Inhoud

1.

Inleiding

In 2017 spraken negen Brabantse organisaties (Groen Ontwikkelfonds Brabant, Provincie NoordBrabant, Staatsbosbeheer, Brabants Landschap, Natuurmonumenten, waterschap Aa en Maas, waterschap Brabantse Delta, waterschap de Dommel en waterschap Rivierenland) af dat zij voortaan voorwaarden verbinden aan de verpachting of het gebruik van hun gronden. Het ging -en gaat nog steeds- specifiek om percelen die zij tijdelijk dan wel voor meerdere jaren verpachten en die veelal voor agrarische doeleinden worden gebruikt. De afspraken zijn vastgelegd in een ambitiestatement. Alle negen organisaties hebben niet alleen de verklaring ondertekend, maar zijn ook daadwerkelijk aan de slag gegaan. Ze volgen daarbij niet allemaal dezelfde aanpak – daarvoor zijn de organisaties, hun grondposities en de afspraken die zij met hun grondgebruikers hebben gemaakt té divers –, maar geven elk hun eigen invulling geven aan het idee van duurzame gronduitgifte. Het voordeel daarvan is dat de organisaties niet alleen een voorbeeld voor anderen vormen, maar ook voor elkaar. Verduurzaming betekent voor deze partijen dat zij inspanningen doen om • de bodemgesteldheid te verbeteren; • de biodiversiteit te vergroten; • de waterkwaliteit te verbeteren.

De ervaring van de afgelopen drie jaar heeft geleerd dat, door samen met agrarisch ondernemers te werken aan duurzaam grondbeheer, snel en relatief eenvoudig oplossingen worden gevonden voor soms lastige maatschappelijke opgaven (biodiversiteit, waterkwaliteit, klimaat, stikstofproblematiek, etcetera). Deze handreiking laat dat aan de hand van concrete voorbeelden ook zien. Voorbeeld voor anderen Veel meer grondeigenaren in Brabant zijn op zoek naar mogelijkheden om de pachtvoorwaarden te verduurzamen. Onder hen ook veel gemeenten. De ondertekenaars van het ambitiestatement hebben in de afgelopen jaren veel gedaan om anderen te enthousiasmeren ook mee te doen en zo samen ervaring op te doen met wat juridisch en regeltechnisch mogelijk is - en wat soms (nog) niet. Inmiddels doen veel meer organisaties mee en begint er een steeds completer beeld te ontstaan van wat in de praktijk werkt en wat niet.

3/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Inleiding

De opgedane kennis en ervaring is eerder al breed gedeeld. Tijdens drukbezochte bijeenkomsten in 2017, 2018 en webinar in 2020, maar ook via het ambtelijk leernetwerk “Duurzame gronduitgifte in de praktijk”1. Inspirerende voorbeelden van duurzame gronduitgifte uit de praktijk kun je vinden op de website www.duurzamegronduitgifte.nl. Handreiking Op initiatief van Groen Ontwikkelfonds Brabant en Provincie Noord-Brabant zijn de ideeën en ervaringen van afgelopen jaren gebundeld in deze handreiking. Interessant én relevant voor onder meer bestuurders en medewerkers van overheidsorganisaties (Rijk, provincie, gemeenten en waterschappen), terreinbeherende organisaties, particuliere grondbezitters, stichtingen, rentmeesterkantoren en bedrijven die grond bezitten. De handreiking wil informeren (inzichtelijk maken wat mogelijkheden zijn van duurzame gronduitgifte) én inspireren (concrete tips en succesvolle voorbeelden).

1 Wilt u deelnemen aan of informatie ontvangen over het leernetwerk? Neem contact op met Andrea Almasi via aalmasi@brabant.nl

4/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Inleiding

2.

Waarom duurzame gronduitgifte?

Een vitale bodem is van levensbelang Een vitale bodem is vruchtbaar, geeft ruimte aan biodiversiteit, weert ziektes, bergt water en houdt voedingsstoffen vast en geeft ze gedoseerd weer af. Een vitale bodem is nodig om klimaatverandering het hoofd te kunnen bieden, de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater te verbeteren en wateroverlast en verdroging tegen te gaan. Een vitale bodem draagt bovendien bij aan de klimaatdoelstellingen, omdat het CO2 opslaat. Een té intensief agrarisch grondgebruik leidt ertoe dat de bodem verdicht en minder vruchtbaar wordt. Daarom is werken aan een gezonde vitale bodem voor zowel de grondeigenaar als de pachter, vaak agrarisch ondernemers, van levensbelang.

Ecosysteemdiensten die geleverd worden door een vitale bodem. Effectief en efficiënt doelen realiseren Voorwaarden stellen aan het gebruik van grond kan helpen om doelstellingen op het gebied van duurzaamheid te realiseren. Een grondeigenaar kan, uiteraard binnen de mogelijkheden van wet- en regelgeving, duidelijke kaders stellen: ‘dit willen wij wél en dit willen wij níet’.

5/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Waarom duurzame gronduitgifte?

De praktijk laat zien dat voorwaarden en maatregelen, zoals voorgesteld in deze handreiking, zeer effectief zijn. In tegenstelling tot bijvoorbeeld het aanbieden van subsidies, waarbij het nog maar de vraag is of grondgebruikers er gebruik van maken en het ook conform de regeling wordt uitgevoerd. Het kan wel betekenen dat de opbrengsten van de pacht/canon lager zijn of worden dan voorheen. Daar kunnen allerlei, soms historische, redenen voor zijn. Zo zijn er voorbeelden bekend van overheden die de pachtprijzen al jaren niet meer hebben geïndexeerd, waardoor die prijzen niet meer marktconform zijn. Het is dus belangrijk om dit goed in kaart te brengen, zodat je weet wat de eventuele financiële gevolgen zijn. Overheden: practice what you preach In Nederland bezitten overheden samen bijna een derde van alle grond2. Een deel van de grond wordt gebruikt voor water, natuur, infrastructuur, defensie, recreatie en voorzieningen. De overige gronden zijn meestal bij agrarische ondernemers in gebruik. Soms is de grond in tijdelijk gebruik (bijvoorbeeld als ruilgrond voor natuur, infrastructuur of bouwlocaties), soms gaat het over landbouwpercelen die langjarig in eigendom zijn en in pacht worden uitgegeven. De ervaring leert dat er voor alle gronden kansen zijn voor duurzame gronduitgifte. Zeker overheden kunnen met een duurzame gronduitgifte meerdere maatschappelijke doelen realiseren.

Een vitale bodem

2 Maatschappelijke kansen van grondbezit van overheden 2017 Wim Nieuwenhuizen, Jeroen Kruit & Dana Kamphorst Wageningen Environmental Research-11-021-002 Maatschappelijk verantwoord besturen

6/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Waarom duurzame gronduitgifte?

3.

Pachtvormen en -mogelijkheden

In dit hoofdstuk beschrijven we de mogelijkheden die 4 pachtvormen bieden om met duurzame gronduitgifte aan de slag te gaan3: 1. reguliere pacht 2. liberale pacht < 6 jaar 3. erfpacht 4. grond in bruikleen Vooraf Pachtrecht is een bijzondere vorm van het huurrecht. Om van pacht te kunnen spreken moet er sprake zijn van een bedrijfsmatige uitvoering van landbouw. Onder landbouw verstaan we • akkerbouw; • weidebouw; • pluimveehouderij; • veehouderij; • tuinbouw (inclusief fruitteelt en het kweken van bomen, bloemen en bloembollen); • de teelt van griendhout en riet; • elke andere vorm van bodemcultuur. Bosbouw valt hier niet onder. 3.1 Reguliere pacht Een reguliere pachtovereenkomst bestaat grotendeels uit dwingend-rechtelijke bepalingen, die meestal in het voordeel van de pachter zijn. De overeenkomst wordt aangegaan voor een periode van zes jaar, waarna de overeenkomst steeds van rechtswege met zes jaar wordt verlengd. De pachter kan één of meer van zijn bloed- of aanverwanten in de rechte lijn, pleegkinderen of medepachters voor hem in de plaats laten stellen. Een reguliere pachtovereenkomst kan daardoor generaties lang voortduren. De pachter heeft een eerste recht van koop. Daar kan onder voorwaarden van worden afgeweken. Jaarlijks publiceert de verantwoordelijk minister de pachtnormen, waarin voor iedere regio een veranderpercentage en een regionorm4 wordt vastgesteld.

De regionorm +10% is het maximale bedrag per hectare waarvoor een pachtovereenkomst mag worden aangegaan. Het veranderpercentage is het percentage waarmee de pachtsom over het betreffende jaar wijzigt. De regionorm (uitwerking Pachtprijzenbesluit)5, die jaarlijks wordt vastgesteld door de Rijksoverheid, ligt een stuk lager dan de pachtprijzen die worden geboden bij geliberaliseerde pacht (zie ook de paragraaf hierna).

3 Bron en meer informatie: https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/grond/pachten-en-verpachten 4 https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/grond/pachten-en-verpachten/ pachtnormen-en-pachtprijzen-berekenen 5 https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2020-33523.html

7/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Pachtvormen en -mogelijkheden

Het is mogelijk om gronden regulier te verpachten tegen een prijs die lager is dan de regionorm. Als er voorwaarden in de pachtovereenkomst zijn opgenomen die de agrarische gebruiksmogelijkheden van het gepachte beperken, kan de pachter zich tot de Grondkamer6 wenden om de pachtprijs te herzien, waarbij mogelijk een lagere pacht wordt vastgesteld. Nieuwe reguliere pachtovereenkomsten moeten ter goedkeuring worden ingediend bij de Grondkamer. De Grondkamer kan om diverse redenen de pachtovereenkomst niet goedkeuren, bijvoorbeeld als door de overeenkomst algemene belangen van de landbouw zouden worden geschaad, of als de verplichtingen voortvloeiende uit de pachtovereenkomst als ‘buitensporig’ worden beschouwd. Reguliere pacht beëindigen kan bijvoorbeeld wanneer • de percelen kleiner zijn dan 1 hectare; • er geen of onvoldoende sprake is van bedrijfsmatige exploitatie/eigen gebruik; • indien afspraken niet nageleefd worden. • Er zijn meer opzeggingsgronden7, die minder vaak voorkomen. In de praktijk blijkt het lastig om reguliere pachtovereenkomsten te beëindigen. Uiteraard is het wel mogelijk als beide partijen akkoord gaan. Mogelijkheden voor duurzame gronduitgifte Reguliere pacht is in Nederland het meest voorkomend.

Deze pachtvorm -die veel zekerheid biedt voor de pachter maar de verpachter beperkt in prijsstelling, contractduur en flexibiliteit- wordt door veel verpachters niet meer als een aantrekkelijke optie beschouwd. Tegenwoordig worden nauwelijks nieuwe reguliere pachtovereenkomsten gesloten. Bij lopende reguliere overeenkomsten kunnen de pachtvoorwaarden wel worden verduurzaamd, maar dat is alleen mogelijk na overeenstemming met de pachter én op voorwaarde dat de Grondkamer die verplichting niet als buitensporig aanmerkt. 3.2 Geliberaliseerde pacht < 6 jaar Een geliberaliseerde pachtovereenkomst is een pachtovereenkomst, waarin een aantal dwingendrechtelijke bepalingen is uitgesloten. Wanneer de overeenkomst zes jaar of korter duurt zijn indeplaatsstelling (de pachter kan familieleden in de plaats laten stellen als pachter) en het voorkeursrecht (eerste recht van koop door de pachter) uitgesloten. De overeenkomst wordt aangegaan voor maximaal zes jaar. De prijs is vrij overeen te komen tussen pachter en verpachter. De pachtnormen (regionormen) zijn niet van toepassing op de overeenkomst. De pachter kan de Grondkamer niet verzoeken om de pachtprijs te herzien.

6 De Grondkamers zijn instellingen onder verantwoordelijkheid en beheer van het Ministerie van Economische zaken. De Grondkamers toetsen pachtovereenkomsten, onder meer wat betreft prijs. De toets wordt vastgelegd in een beschikking. Tegen een beschikking staat beroep open bij de Centrale Grondkamer. De leden van de Centrale Grondkamer zijn tevens lid van de pachtkamer van het gerechtshof. 7 Er zijn meer opzeggingsgronden, zoals: • duurzaam dringend eigen gebruik; • redelijke afweging belangen verpachter/pachter • eedelijk aanbod aangaan nieuwe pachtovereenkomst • bestemming niet-agrarische doeleinden (minder relevant voor duurzame gronduitgifte)

8/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Pachtvormen en -mogelijkheden

Geliberaliseerde pacht kan ook voor een periode van langer dan 6 jaar. Voor pachtovereenkomsten langer dan zes jaar geldt geen vrije pachtprijs, de pachtnormen zijn van toepassing. Mogelijkheden voor duurzame gronduitgifte Deze pachtvorm geeft de grondeigenaar veel vrijheid, maar biedt de pachter minder zekerheden. Belangrijk is dat de Grondkamer de pachtovereenkomst toetst. Het is soms lastig voorspelbaar of de Grondkamer bepalingen, waarin voorwaarden voor duurzame gronduitgifte zijn opgenomen, accepteert. De voorwaarden, zoals opgenomen in hoofdstuk 4, zijn door partijen opgenomen in de pachtcontracten en door de Grondkamer geaccepteerd. Agrarisch ondernemers geven aan dat bij kortdurende contracten (bijvoorbeeld van 1 jaar) investeringen in bodemkwaliteit niet renderen. De kans is tenslotte aanwezig dat er het volgende jaar een andere pachter het perceel gegund krijgt. Langjarige zekerheid biedt meer kansen om, ook ten bate van eigen bedrijfsvoering, de bodemkwaliteit duurzaam te verbeteren. Omdat pachtovereenkomsten na afloop van de pachtduur van maximaal 6 jaar opnieuw worden afgesloten zal de ondernemer zijn best blijven doen om bij een gunning weer kans te maken. In een nieuw pachtcontract kunnen dan nieuwe afspraken worden gemaakt en aanvullende voorwaarden worden opgenomen. 3.3 Erfpacht Erfpacht is een zakelijk recht en valt niet onder de Pachtwet.

Erfpacht betekent dat iemand het recht heeft om een stuk grond te houden of te gebruiken, dat eigendom is van een ander. Een recht van erfpacht is na eigendom het meest omvattende recht dat iemand op een zaak kan hebben. De duur van een erfpachtovereenkomst is minimaal 26 jaar of langer, om te voorkomen dat de erfpachtovereenkomst als pachtovereenkomst aangemerkt kan worden. De gebruikersvergoeding (canon) is binnen een erfpachtovereenkomst volledig vrij overeen te komen. Omdat erfpacht een zakelijk recht is dat kan worden overgedragen, heeft het recht van erfpacht een waarde, die afhankelijk is van de gekozen constructie. Het feit dat het erfpachtrecht een waarde vertegenwoordigt heeft voordelen. Zo kan de erfpachter het erfpachtrecht met een hypotheek verzwaren. Een erfpachtovereenkomst kent een grote mate van vormvrijheid. Er kunnen duidelijke afspraken worden gemaakt over de wijze waarop de in erfpacht uitgegeven zaak moet worden beheerd. Ook de consequenties van het niet nakomen van die afspraken kunnen worden vastgelegd. Mogelijkheden duurzame gronduitgifte Erfpacht is een zakelijk recht. De voorwaarden worden daarom niet getoetst door de Grondkamer.

Pachter en verpachter zijn vrij in het maken van afspraken over verboden, het beheer en de wijze van gebruik van de onroerende zaak en over eventuele sancties, zoals een boete of ontbinding, bij het niet nakomen van afspraken. Erfpacht ga je minimaal aan voor 26 jaar, maar kan ook voor nog langere termijn worden aangegaan. Het erfpachtrecht kan voor zeer lange termijn worden aangegaan. 3.4 Grond in bruikleen Naast het verpachten van grond bestaat ook de mogelijkheid om grond in bruikleen te geven aan partijen, die de grond op een duurzame wijze willen gebruiken of beheren. Vaak gaat het om groene burgerinitiatieven zoals:

9/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Pachtvormen en -mogelijkheden

• onderhoud en beheer van het groen in de buurt; • een moestuin die levert aan de voedselbank; • tiny forests; • voedselbossen. Maar ook zijn er voorbeelden van agrariërs die gemeentegrond om niet in gebruik hebben, in ruil voor bijvoorbeeld het beheer en onderhoud van het gebied en de aanwezige landschapselementen. Als er geen tegenprestatie wordt verlangd is geen sprake van pacht en zijn de dwingend-rechtelijke bepalingen niet van toepassing.

10/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Pachtvormen en -mogelijkheden

4.

Aanpak duurzame gronduitgifte

Welke stappen zijn nodig om te komen tot duurzame(re) gronduitgifte? In dit hoofdstuk bespreken we er vier: 1. inventariseer de grondportefeuille; 2. ga in gesprek met pachters en andere belanghebbenden; 3. neem een besluit; 4. ga over tot gunning. 4.1 Inventariseer de grondportefeuille Het is van belang om eerst een goed overzicht te krijgen van het grondeigendom: welke gronden zijn in gebruik, welke zijn in huur of pacht gegeven en onder welke voorwaarden of welke (pacht) vorm is dat gedaan? Checklist Stel jezelf de volgende vragen: ✓ Hoeveel grond is er in eigendom? ✓ Waarom is deze grond aangekocht? Is dat oorspronkelijke doel nog steeds actueel? Als grond is aangekocht in afwachting van bijvoorbeeld woningbouw of de aanleg van een industrieterrein: wanneer worden naar verwachting die plannen gerealiseerd? ✓ Hoeveel grond wordt in totaal in gebruik gegeven of verhuurd? ✓ Hoeveel grond wordt in totaal verpacht? ✓ Is er een financieel overzicht van de inkomsten uit pacht en huur van grond? ✓ In hoeverre sluit het beleid van de verpachter aan bij de actuele wet- en regelgeving? Soms hebben pachtovereenkomsten een lange historie, terwijl de pachtregels in ontwikkeling zijn.

Is er aanleiding om zaken anders in te richten of pachtovereenkomsten aan te passen?8 ✓ Is er binnen de grondportefeuille sprake van meerdere vormen van pacht? Of is er sprake van erfpacht of bruikleen? Wat is de looptijd van de (pacht)overeenkomsten? ✓ Zijn er eventueel mogelijkheden om reguliere pachtovereenkomsten te beëindigen (percelen kleiner dan 1 ha; onvoldoende bedrijfsmatig gebruik, niet naleven afspraken)? ✓ Tip voor de inventarisatie van het bedrijfsmatig gebruik: check op agrarische bedrijfsmatigheid. Dat kan zowel deels digitaal als met een opname. Bij twijfel kun je bij de Kamer van Koophandel gecombineerde opgaven en jaarrekeningen van de laatste drie jaar opvragen. Op basis van deze gegevens kan een deskundige eenvoudig bepalen of er sprake is van bedrijfsmatigheid. ✓ Welke voorwaarden voor gebruik worden gehanteerd? 4.2 Ga in gesprek met pachters/gebruikers en andere belanghebbenden Grond is voor de gebruikers, veelal agrarische ondernemers, uiteraard essentieel. De gebruikers willen graag zo veel mogelijk zelf bepalen hoe zij de gronden gebruiken. Wanneer je van plan bent om nieuwe voorwaarden te verbinden aan het gebruik van de gronden, is het verstandig om dat van tevoren goed door te spreken met de huidige en/of potentiële nieuwe pachters. Sommige pachters pachten al generaties lang dezelfde percelen.

Het verbinden van (nieuwe) gebruiksvoorwaarden voor pachtgronden kan op weerstand stuiten. Aan de andere kant kan duurzame gronduitgifte

8 Zie ook https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/grond/pachten-en-verpachten voor actuele wet- en regelgeving.

11/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Aanpak duurzame gronduitgifte

ook voordelen bieden voor huidige of nieuwe pachters. Voor agrariërs die vanuit hun visie op bedrijfsvoering willen bijdragen aan verduurzaming kan aanpassing van de voorwaarden juist een kans zijn. Naast het betrekken van de huidige pachters kan het relevant zijn om ook met andere partijen in gesprek te gaan zoals de ZLTO, betrokken bewoners, natuur- en milieuorganisaties, recreatieondernemers en de Vogelbescherming. Daarnaast kan worden verkend of er agrarische ondernemers zijn die, meer dan de huidige pachters, affiniteit hebben met duurzame gronduitgifte en/of die potentieel (beter) in staat zijn om jouw beleidsdoelstellingen te realiseren. De ervaring leert dat het opleggen van nieuwe gebruiksvoorwaarden aan de pacht zónder het betrekken van de huidige en nieuwe pachters leidt tot ‘hakken in het zand’, terwijl een goede dialoog juist vaak leidt tot meer begrip. Pachters geven vaak ook aan dat ze het waarderen als er een vorm van partnerschap ontstaat. Het gesprek over welke doelen behaald kunnen worden en wat de meerwaarde is van de grond levert soms zelfs op dat er (nog) meer mogelijk is dan gedacht. De pachter heeft vaak ook wensen. Denk bijvoorbeeld aan een langjarig pachtcontract in plaats van eenjarige contracten, zodat hij meer zekerheid heeft en investering in een goede bodemkwaliteit ook rendeert voor de eigen bedrijfsvoering.

De vormgeving van het proces om (huidige en nieuwe) pachters te betrekken hangt af van de lokale situatie, maar wat in de praktijk veel gebeurt: • persoonlijk contact pachters; • brief met voornemens voor duurzame gronduitgifte, met een begrijpelijke uitleg van de bedoelingen. Biedt ook de mogelijkheid om vragen te stellen en te reageren (telefonisch); • enquête of gesprekken: welke duurzame maatregelen voeren pachters zelf uit en welke ambities hebben ze?; • informatieavonden; • pachters laten meedenken in een werkgroep; • inschakelen van deskundigen, zoals het Louis Bolk Instituut, HAS Den Bosch en Wageningen Universiteit; • een prijsvraag; • Waarderen.

12/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Aanpak duurzame gronduitgifte

4.3 Neem een besluit Voor een particuliere grondeigenaar is de interne besluitvorming anders dan voor een overheid. In deze paragraaf concentreren we ons op de gemeente als grondeigenaar/verpachter. Voor een gemeente zijn de volgende vragen van belang: • hoe ziet de huidige grondportefeuille eruit en wat zijn de mogelijkheden voor duurzame gronduitgifte? Zie ook de inventarisatievragen in 4.1. • welke doelstellingen en ambities heeft de gemeente? Is er actueel beleid en/of een collegeakkoord waar rekening mee moet worden gehouden? Zo ja, wat is daarin afgesproken over natuur, biodiversiteit, buitengebied, stimuleren transitie in de landbouw, de vitaliteit van de bodem, waterkwaliteit, stikstof, klimaatadaptatie en/of klimaatmitigatie? • welke inhoudelijke maatregelen en voorwaarden dragen bij aan de beleidsdoelen? Zie ook hoofdstuk 5. • wat is de ambitie van de verantwoordelijke wethouder en het bestuur op dit gebied? • is er een vastgelegd grondbeleid en moet dit nu worden aangepast? • wat is het sentiment in de gemeenteraad over duurzame gronduitgifte? Is er onrust over mogelijke veranderingen of staat de raad -in meerderheid- juist achter het idee van duurzame gronduitgifte? Afhankelijk van de antwoorden op bovenstaande vragen kan worden bepaald hoe het traject van de interne besluitvorming er uit gaat zien.

4.4 Bepaal de wijze van gunning Bij de uitgifte van nieuwe overeenkomsten in zien we in de praktijk verschillende modellen om pachters te selecteren en de grond te gunnen: 1. vaste duurzame voorwaarden op perceelsniveau en daarna gunning op basis van de hoogste prijs; 2. vaste prijs, in combinatie met het belonen van optionele maatregelen op perceelsniveau; 3. een combinatie van selectie op basis van prijs en een bewezen duurzame bedrijfsvoering. In veel situaties is er sprake van een combinatie van bovenstaande varianten. 4.4.1

Vaste duurzame voorwaarden op perceelsniveau en daarna gunning op basis van de hoogste prijs In veel pachtcontracten staan voorwaarden opgenomen waar een pachter ten minste aan moet voldoen. Deze voorwaarden gelden op perceelsniveau. Denk aan bijvoorbeeld het uitsluiten van intensieve teelten, geen gebruik van glyfosaat of afspraken over het beheer en onderhoud van landschapselementen. In hoofdstuk 5 staan meer voorbeelden van mogelijke voorwaarden én de argumenten waarom het verstandig kan zijn ze in het pachtcontract op te nemen.

13/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Aanpak duurzame gronduitgifte

Casus: verbod glyfosaat Een voorbeeld van één voorwaarde die veel Brabantse partijen afgelopen jaar hebben opgenomen is het verbod op (het veld breed) toepassen van glyfosaat. De motivatie voor het verbod is dat het gebruik van glyfosaat negatieve impact heeft op de kwaliteit van de bodem, waterkwaliteit en de biodiversiteit. Dit staat in de pachtvoorwaarden van onder meer de volgende Brabantse organisaties: • Provincie Noord-Brabant; • Brabant Water (verbod op chemische bestrijdingsmiddelen, niet specifiek glyfosaat); • gemeente Bernheze; • gemeente Boxtel; • gemeente Breda; • gemeente Eersel (verwoord als ‘ontmoediging’); • gemeente Geertruidenberg; • gemeente Gilze Rijen; • gemeente ’s-Hertogenbosch; • gemeente Heusden; • gemeente Landerd; • gemeente Oisterwijk; • gemeente Sint Anthonis; • gemeente Vught; • waterschap Aa en Maas; • waterschap De Dommel; • waterschap Brabantse Delta; • Staatsbosbeheer. 4.4.2 Vaste prijs, in combinatie met het belonen van optionele maatregelen op perceelsniveau De pachter mag het perceel pachten voor een vaste prijs. Neemt de pachter echter bijzondere of extra maatregelen die bijdragen aan de gewenste verduurzaming, dan krijgt hij korting op de pachtprijs. Het voordeel van dit systeem is dat de ondernemer zelf kan bepalen welke maatregelen het beste passen bij zijn bedrijfsvoering.

De ervaring leert dat agrarisch ondernemers graag maatregelen nemen en zo hun pachtprijs verlagen. Brabant Water past het aanbieden van kortingen op de pachtprijs in de praktijk toe.

Akkerrand met bloemen en granen

14/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Aanpak duurzame gronduitgifte

Casus: Drinkwaterbedrijf Brabant Water beloont pachters Brabant Water is verantwoordelijk voor de continuïteit en de kwaliteit van de drinkwatervoorziening. Duurzame gronduitgifte leidt tot een betere kwaliteit van het grondwater en daarmee tot schoon en betrouwbaar drinkwater in Brabant. De pachtprijs is vastgesteld en de minimale basisvoorwaarden zijn geen kunstmest en geen bestrijdingsmiddelen”. Naast de verplichte basisvoorwaarden zijn aan de pachters ook aanvullende maatregelen voorgesteld. Maatregelen met veel impact op de bedrijfsvoering en een grote bijdrage aan de continuïteit en kwaliteit van de drinkwatervoorziening, maar ook aanpassingen die minder invloed hebben op de bedrijfsvoering en daarmee ook minder voordeel hebben voor het milieu en de drinkwatervoorziening. Hoe meer maatregelen de pachter treft en hoe ingrijpender die maatregelen zijn, hoe lager de pachtprijs wordt (tot de vastgestelde ondergrens). Alleen bemesten met vaste mest, een mestvrije zone in combinatie met een bloemenrijke rand en waterberging zijn voorbeelden van maatregelen met een grote impact. Een ondernemer krijgt hiervoor een korting van € 150 op de pachtprijs. Tot de categorie van ‘lichte maatregelen’ behoren onder meer de bescherming van nesten van weidevogels, blijvend grasland en extra organisch materiaal aanvoeren, zoals bijvoorbeeld extra maaisel of compost.

Deze maatregelen geven een korting van € 50. Brabant Water gaat ook graag in gesprek met pachters als zij aanvullende maatregelen treffen die niet op de lijst staan maar wel bijdragen aan de doelen van Brabant Water. In dat geval wordt de korting in overleg bepaald. Tot slot beloont Brabant Water ook ondernemers die beschikken over de certificaten SKAL en PlanetProof. Zij ontvangen een extra korting van € 75. 4.4.3 Een combinatie van selectie op basis van prijs en een bewezen duurzame bedrijfsvoering Deze aanpak gaat ervan uit dat ondernemers op hun bedrijf duurzaamheidsmaatregelen nemen. Bij de gunning van een perceel wordt dan niet alleen gekeken naar de prijs, maar ook naar hóe duurzaam een potentiële pachter met de grond omgaat. Wie aantoonbaar zorgt voor een goed waterbeheer, verbetering van de bodemvruchtbaarheid en versterking van de biodiversiteit -en daarvoor eerder certificaten heeft ontvangen-, maakt meer kans op gunning van percelen dan andere pachters. Deze werkwijze is zeer geschikt voor kortdurende pachtuitgifte. Het voordeel van het systeem is drieledig: ✓ het is eenvoudig voor de ondernemers. Zij voegen bij hun inschrijving hun duurzaamheidscertificaten (digitaal) bij. Meer hoeven ze niet te doen; ✓ de certificaten zijn verbonden aan de bedrijfsvoering.

Dus niet alleen op het betreffende perceel wordt een bijdrage geleverd aan de beleidsdoelen, maar op álle andere percelen van de onderneming; ✓ niet alleen de verpachter gaat na of afspraken worden nagekomen, ook aan de certificaten hangen voorwaarden die regelmatig worden gecontroleerd.

15/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Aanpak duurzame gronduitgifte

Casus: Duurzaamheidsscore Groen Ontwikkelfonds Brabant Groen Ontwikkelfonds Brabant en provincie Noord-Brabant vinden het belangrijk dat de in pacht uitgegeven gronden duurzaam worden beheerd. Om die reden is, naast een aantal verplichte voorwaarden, de duurzaamheidsscore geïntroduceerd en is bij de uitgifte van pachtgronden niet alleen de geboden prijs bepalend. Bij de beoordeling van een inschrijving wordt meegewogen of en in welke mate de bedrijfsvoering van potentiële pachters voldoet aan de gestelde eisen van duurzaamheid. Het laatste wordt bepaald aan de hand van certificaten. Ondernemers met certificaten maken daardoor meer kans op gunning van pachtgronden. Er zijn certificaten in vele soorten en maten. Belangrijk is dat • de criteria en beoordelingswijze van de certificaten openbaar en transparant zijn; • de controle plaatsvindt door een onafhankelijke partij, met een duidelijk sanctiebeleid; • certificatenbetrekking hebben op het individuele bedrijf.

Voor de verpachting van de gronden in 2021 tellen de volgende certificaten mee: SKAL biologisch (zowel plantaardig als dierlijk), On-the-way-to Planetproof (zowel voor de plantaardige als de dierlijke, ei en melk varianten), Beter Leven (een ster zuivel en twee en drie sterren intensief, een, twee en drie sterren vleesrunderen), MDV (Maatlat Duurzame Veehouderij), MSE (Maatlat Schoon Erf), Weidemelk en zeldzame huisdierrassen. Het gaat om bestaande certificaten, die de bedrijven eerder al hebben ontvangen en op het moment van inschrijving geldig zijn. De certificaten zijn op basis van een deskundigenoordeel gewaardeerd, met een score van 0 tot 10, afhankelijk van de bijdrage die zij leveren aan waterbeheer, bodemkwaliteit en biodiversiteit. De optelsom van alle waarderingen levert een rapportcijfer op. De boer met de hoogste virtuele duurzaamheidsbieding = de geboden pachtprijs + (geboden pachtprijs x duurzaamheidsscore, gedeeld door 10) krijgt het perceel gegund. Dit hoeft dus niet de inschrijver met de hoogste pachtprijs te zijn. Voor meer informatie zie Groenontwikkelfonds Brabant Een aantal Brabantse organisaties heeft het gebruik van de duurzaamheidsscore bij de gunning van de pacht overgenomen.

16/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Aanpak duurzame gronduitgifte

5.

Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

Veel Brabantse gemeenten, Groen Ontwikkelfonds Brabant/Provincie Noord-Brabant, waterschappen, Brabant Water en andere organisaties hebben in de afgelopen jaren de uitgifte van hun gronden verduurzaamd. Dit hoofdstuk biedt een overzicht van de maatregelen en de voorwaarden waar deze partijen ervaring mee hebben opgedaan. Voor welke maatregel je kiest is van diverse factoren afhankelijk: • waar liggen de ambities van jouw organisatie? • waar liggen de gronden? • wat is het bodemtype? • wat is de grondwaterstand? • wat is de huidige wijze van pachtuitgifte? • voor welke pachtvormen is nu gekozen? • welke wensen hebben pachters én welke kansen zien zij? Het is bijvoorbeeld logisch dat binnen het Natuurnetwerk en in grond- of drinkwaterbeschermingsgebieden meer voorwaarden worden gesteld aan de duurzaamheid, waar op andere plekken juist wordt gekozen voor meer stimulerende maatregelen. In dit hoofdstuk presenteren we al in de praktijk gebruikte maatregelen en voorwaarden, telkens met een korte beschrijving (wat), het doel van de maatregel (waarom) en wie er uitvoering aan geeft (wie). 5.1

Maatregelen en gebruiksvoorwaarden

Verbod intensieve teelten Wat? Verbod op teelt van gewassen met een grote, negatieve impact op de bodem- en waterkwaliteit. Genoemd worden bijvoorbeeld: aardappels, aardbeien, asperges, bloembollen, bomen, lelies en/ of prei. Waarom? Het gaat om gewassen: • waarvoor veel gewasbeschermingsmiddelen of kunstmest benodigd zijn • die een negatief effect hebben op de bodemstructuur (organische stof, weinig wortels, bodemverdichting door zware machines, bodembiodiversiteit). De bodemstructuur bepaalt in belangrijke mate de bodemkwaliteit. De bodemkwaliteit bepaalt op zijn beurt welke bijdrage de grond kan leveren aan maatschappelijke doelen en de landbouwkundige waarde van deze gronden op lange termijn. Op milieumeetlat staat een door het CLM ontwikkelde rekentool die laat zien hoeveel milieubelastingpunten de teelt van een gewas kost. Wie? Voorbeelden van organisaties die een verbod op intensieve teelten hebben ingesteld zijn de gemeenten Eersel, Heusden en Vught, de waterschappen Aa en Maas en De Dommel en Provincie Noord-Brabant /Groen Ontwikkelfonds Brabant.

17/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

Grasland mag niet worden gescheurd of vernietigd worden Wat? Verbod op het scheuren (omploegen) of vernietigen van grasland. Waarom? De bodem onder blijvend grasland heeft een hoger gehalte aan organische stoffen dan bouwland. De bodem legt ook, door de opbouw van koolstof, CO2 vast uit de atmosfeer. Organische stof draagt onder meer bij aan het vasthouden van water, het voorkomen van uitspoeling van nutriënten en de structuur van de bodem. Daarnaast worden voor blijvend grasland weinig bestrijdingsmiddelen gebruikt en heeft grasland minder last van hogere grondwaterstanden dan veel andere teelten. Grasland levert daarmee een bijdrage aan een klimaatrobuust landschap. Daarnaast is vooral kruidenrijk grasland ook belangrijk voor de ecologische waarden van een gebied. Wie? BrabantWater biedt korting voor het behoud van grasland. Ook in de gemeenten Vught, Heusden en Bernheze (in de beekdalen) stellen deze voorwaarde. Beperking bemesting en verbod op kunstmest Wat? Verbod op kunstmest, verbod op drijfmest en alleen beperkt vaste mest toegestaan. Soms gaat het alleen om bemestingsvrije stroken lang sloten.

Grutto vraagt om vitale bodem

18/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

Waarom? Het heeft een positief effect op de kwaliteit van oppervlakte- en drinkwater (Kader Richtlijn Water). Het gaat overbemesting, uitspoeling in grondwater en eutrofiëring tegen en het levert een bijdrage aan de stikstofproblematiek. Soms wordt wel vaste mest toegestaan, zeker als het goed is voor de bodemstructuur en het bodemleven. Dat, op zijn beurt, is weer goed voor weidevogels. Wie? Deze voorwaarden worden onder meer toegepast door de gemeenten Bernheze en Vught, door BrabantWater (geen kunstmest op alle percelen), de waterschappen Aa en Maas en De Dommel en Provincie Noord-Brabant/Groen Ontwikkelfonds Brabant (geen kunstmest binnen het Natuurnetwerk). Beperking gebruik gewasbeschermingsmiddelen Wat? Het gaat om een verbod of beperking op het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. Sommige partijen verbieden alle chemische bestrijdingsmiddelen, andere partijen alleen glyfosaathoudende middelen zoals Roundup. Vaak wordt pleksgewijze behandeling, in overleg, wel toegestaan. Waarom? Volgens onderzoek van de WUR9 heeft het gebruik van glyfosaat nadelige gevolgen voor de bodemkwaliteit (microbiële biomassa), voor de kwaliteit van grondwater en oppervlaktewater en, via drinkwater, ook voor de gezondheid van de mens (immuunsysteem, mogelijk kankerverwekkend).

Enkele partijen verbieden alle chemische gewasbeschermingsmiddelen vanwege een vermeend negatief effect op de stand van insecten, bijen, vlinders en daarmee ook vogels. Wie? Deze voorwaarde wordt onder meer opgelegd door de gemeenten Bernheze, ’s-Hertogenbosch, Heusden, Landerd en Vught, BrabantWater, de waterschappen Aa en Maas en De Dommel, Provincie Noord-Brabant en Groen Ontwikkelfonds Brabant. Eén gemeente heeft ook haar reguliere pachters gevraagd op vrijwillige basis geen glyfosaat meer te gebruiken. Landschapselementen Wat? Landschapselementen zijn sloten, poelen, solitaire bomen en rijen van bomen en/of struiken op of binnen de perceelsgrens. Landschapselementen mogen niet verwijderd of beschadigd worden. Vaak is onderhoud en beheer onderdeel van de pachtverplichting. Daarnaast kan worden gestimuleerd om landschapselementen aan te leggen en het beheer en onderhoud ervan in het pachtcontract te regelen. Waarom? Landschapselementen dragen bij aan de biodiversiteit en zorgen voor een aantrekkelijk landschap met grote recreatieve waarde.

9 Gevolgen van het gebruik van Glyfosaat-bevattende onkruidbestrijdingsmiddelen op landbouwgrond. Prof. Dr. V. Geissen en Prof. Dr. C.J. Ritsema. Wageningen Universiteit, Environmental Sciences Groep. December 2019.

19/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

Wie? Onder andere de gemeenten Eersel, ’s-Hertogenbosch en Vught, de waterschappen Aa en Maas en De Dommel en Provincie Noord-Brabant en Groen Ontwikkelfonds Brabant hanteren deze voorwaarde. Akkerranden Wat? Randen van een akker worden niet gebruikt voor landbouw, maar voor bloemen en granen. De randen van gemiddeld zes meter breed liggen vaak langs fietspaden, wandelpaden en waterkanten. Veel verpachters houden de rand pachtvrij en rekenen voor de oppervlakte dus geen pachtprijs.

Waarom? Om tal van redenen is dit een interessante maatregel: draagt bij aan de waterkwaliteit (Kader Richtlijn Water), biodiversiteit en het vergroot de landschappelijke waarde en je stimuleert de insectenstand. Akkerranden en bloemstroken zijn ook waardevol voor de agrarisch ondernemers ze dragen bij aan natuurlijke plaagbestrijding, bestuiving van gewassen, vergroten van de biodiversiteit en verbetering van de waterkwaliteit. Wie? Deze maatregel wordt onder meer toegepast door de gemeenten Bernheze, Eersel, Haaren, Heusden, Vught, Waalre en Brabant Water (optie).

20/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

Maaien binnen een afgesproken periode Wat? In de pachtvoorwaarden wordt vastgelegd hoe vaak er wordt gemaaid en dat het maaisel wordt afgevoerd. Daarnaast mag er niet worden gemaaid tussen 15 maart/1 april en 15 juni/1 juli (de data verschillen per grondeigenaar). Soms geldt deze maatregel alleen voor bermen en akkerranden, soms ook voor hele graslandpercelen. Waarom? Met deze maatregel wordt de ontwikkeling van kruidenrijk grasland gestimuleerd. Verschralen van grasland draagt bij aan de biodiversiteit. Het verbod op maaien in bepaalde periodes is bedoeld als bescherming van de broedvogels. Wie? Deze maatregel wordt toegepast door onder meer de gemeenten Vught en Waalre, Brabant Water, de waterschappen Aa en Maas en De Dommel en Provincie Noord-Brabant en Groen Ontwikkelfonds Brabant. Stimuleren weidegang Wat? Een aantal organisaties stimuleert weidegang in haar pachtcontracten. Soms gaat het ook over extensiveren en het maximaliseren van de beweidingsdruk b.v. maximaal 2 GVE (grootvee eenheid) per hectare. Waarom? Koeien in de wei in plaats van in de stal zorgt, zorgt vanwege scheiding urine en vast mest, voor minder ammoniakemissie. Koeien in de wei vinden veel mensen bijdragen aan een aantrekkelijk, recreatief waardevol, landschap.

Wie? Brabant Water, de waterschap De Dommel, Provincie Noord-Brabant (ook binnen de erfpacht natuurinclusief) en Groen Ontwikkelfonds Brabant stimuleren weidegang. Onderwerken van gewasresten Wat? Gewasresten, zoals stengels, stoppels, bladeren, wortels en kaf, blijven op het veld achter. De gewasresten worden mechanisch ondergewerkt zonder het vooraf ‘dood te spuiten’. Waarom? Deze aanpak verhoogt het organische stofgehalte in de bodem. In het geval van graan is het ook voedsel voor onder andere vogels. Wie? Gemeenten Eersel en Vught hebben dit in hun pachtvoorwaarden opgenomen.

21/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

Keverbanken Wat? Een verhoogde rug in het perceel wordt ingezaaid met polvormende, overblijvende grassen en meerjarige kruiden. Waarom? Door de verhoogde ligging warmt de keverbank sneller op. De grassen en kruiden zorgen voor beschutting en voedsel. Hierdoor vormen de keverbanken een perfect leefgebied voor insecten en spinnen. De grote hoeveelheid insecten vormt een belangrijke voedselbron voor akkervogels. Wie? Gemeente Eersel heeft ervaring opgedaan met keverbanken. Waterberging en plasdras Wat? De aanleg van ‘plasdras’-gebieden en waterberging. Waarom? ‘Plasdras’ biedt weidevogels voedsel en water. De zone rond een ‘plasdras’ is meer open en insecten zijn beter te vinden door de vochtige bodem. Het is een wijze van water vasthouden, die ten goede komt aan de grondwatervoorraad. Het vasthouden van water in de bodem is belangrijk, maar het extra bergen van oppervlaktewater is dat ook. Het ontwikkelen van alternatieven voor het gebruik van beregeningsputten voor gewassen is een zinvolle investering voor de toekomst. Indien waterberging op een slimme wijze wordt toegepast in het landschap kan dat ook een bijdrage leveren aan natuurontwikkeling en noodzakelijke oplossingen voor het klimaatvraagstuk. Wie? BrabantWater stimuleert deze maatregelen.

Agrarisch perceel met akkerrand aan Brabantse beek

22/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

Casus: ’s-Hertogenbosch Gemeente ’s-Hertogenbosch heeft, zoals andere gemeenten, talrijke hectares grond in voorraad. Deze grond wordt ingezet om grote projecten binnen de gemeente (mede) mogelijk te maken. Denk aan de aanleg van nieuwe wegen, de bouw van woningen en bedrijven, maar ook aan de ontwikkeling van nieuwe natuur. De gemeente beheert een groot deel van haar voorraad door de gronden in geliberaliseerde pacht uit te geven aan agrariërs uit de omgeving. Verbod op glyfosaat

Sinds 2020 geldt er een verbod op het gebruik van glyfosaat voor iedereen die om niet grond van de gemeente mag gebruiken en voor pachters met een geliberaliseerd pachtcontract. Pachters met een regulier pachtcontract (zo’n 100 hectare, bijna 20% van het totaal aan gemeentelijke pachtgronden) kunnen daar niet toe worden verplicht. “Wij hebben een moreel beroep gedaan op deze groep van pachters om het gebruik van glyfosaat achterwege te laten op gronden van de gemeente.” Op dit moreel beroep is best positief gereageerd ondanks dat het geen verplichting is zoals bij de geliberaliseerde pachtgronden is het goed opgepikt door de pachters. Akkerranden

Gemeente ’s-Hertogenbosch gaat nog een stap verder met haar gronduitgiftebeleid. De gemeente wil dat vanaf 2021 akkerranden worden aangelegd op gronden, die in gebruik zijn als bouwland. Concreet betekent dat dat er granen- en bloemenmengsels worden ingezaaid op stroken van 6 meter breed langs wegen, fietspaden en waterlopen. Bloemrijke akkerranden stimuleren de biodiversiteit, zowel boven als onder de grond. Zij voorzien insecten en vogels van voedsel en schuilgelegenheid. Bovendien zorgen akkerranden voor minder af- en uitspoeling van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen. De akkerranden dragen ook bij aan een positievere beleving van het platteland en aan een beter imago van de landbouwsector. Nieuw bos

Gemeente ’s-Hertogenbosch gaat in 2020 circa 5 hectare bos aanleggen. Door bomen te planten wordt ingespeeld op de verandering van het klimaat en wordt de biodiversiteit bevorderd. De gemeente heeft samen met Groen Ontwikkelfonds Brabant en provincie Noord-Brabant een geschikte locatie gevonden voor een voedselbos. Bovendien wordt gekeken of op percelen extra landschapselementen kunnen worden aangeplant.

23/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

Graslandbeheer voor klimaat neutrale stad

Voor 2022 staat ook een verduurzaming van het graslandbeheer op de rol. Grasland is een belangrijke pijler onder het streven van de gemeente om CO2-neutraal te worden. De bodem onder grasland kan namelijk grote hoeveelheden CO2 vastleggen. Op dit moment verkent gemeente ’s-Hertogenbosch welke kansen er zijn om duurzaam graslandbeheer zo te stimuleren dat het invulling geeft aan de klimaatambities van de gemeente.

24/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Maatregelen en voorwaarden voor duurzaam gebruik grond

6.

Handhaving, monitoring en evaluatie

Handhaving Bij het stellen van gebruiksvoorwaarden en het stimuleren van maatregelen moet ook worden nagedacht over hoe je dat kunt en wilt handhaven. Voor sommige maatregelen geldt dat ze lastig visueel gecontroleerd kunnen worden. Dat betekent niet dat deze maatregelen daarom niet genomen zouden moeten worden, maar het is wel goed om er bij de start goed over na te denken. Controle van de naleving van gebruiksvoorwaarden en maatregelen kan op verschillende manieren: • selectie van pachters via bestaande certificaten (zie hoofdstuk 4) heeft als voordeel dat de certificaten ook via andere partijen gecontroleerd wordt; • (agrarische) natuurverenigingen zijn vaak bereid om bijvoorbeeld het inrichten van akkerranden te controleren; • of en hoe gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt kan worden nagegaan via de verplichte registratie op agrarische bedrijven. De pachter beschikt over die gegevens. Je kunt in de overeenkomst de voorwaarde opnemen dat de pachter die gegevens op verzoek van de verpachter moet kunnen overleggen; • door met een openbare inschrijving te werken is voor iedereen duidelijk welke voorwaarden gesteld zijn. Zo kijken meer ogen mee of de gronden ook conform de afspraken gebruikt worden. • via het BRP-bestand van RVO kan het landgebruik worden gecontroleerd. Dat is een openbaar toegankelijk bestand.

De informatie uit het bestand bestaat uit de locatie van landbouwpercelen met daaraan gekoppeld het geteelde gewas. Bij het niet naleven van de voorwaarden en de maatregelen is het raadzaam eerst in gesprek te gaan met de pachter. Vaak zijn onbekendheid met de (nieuwe) maatregel of onoplettendheid de reden voor het verzaken. Afhankelijk van het gesprek kan dan alsnog worden besloten om een waarschuwing uit te delen of tot sancties over te gaan. Mogelijk sancties, uiteraard mits in de overeenkomst opgenomen, zijn: boetes: • Provincie Noord-Brabant en Groen Ontwikkelfonds Brabant geven bijvoorbeeld bij een onomkeerbare overtreding een boete van maximaal € 5.000. • uitsluiting van pachters bij een nieuwe inschrijving: • Provincie Noord-Brabant en Groen Ontwikkelfonds Brabant hanteren bij onomkeerbare overtredingen een uitsluiting van pachters voor 3 jaar. De praktijk laat zien dat ondernemers, die zich inzetten voor verduurzaming en dus hun best doen om de pachtvoorwaarden goed na te leven, het juist waarderen dat er ook daadwerkelijk wordt gehandhaafd. Communicatie over uitgedeelde boetes, zonder dat dat te herleiden is naar personen of bedrijven, kan helpen om te laten zien dat het handhavingsbeleid geen papieren tijger is. Monitoring De monitoring kan in de praktijk op verschillende manieren worden georganiseerd.

Het is aan de verpachter om aan te geven wat hij van het verzamelen van data verwacht. Zowel in kwaliteit als in kwantiteit. Het is dus goed om eerst daarover na te denken voordat je een groot monitoringsprogramma opzet.

25/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Handhaving, monitoring en evaluatie

Natuurverenigingen zijn vaak bereid om effecten op natuur en biodiversiteit te monitoren, zoals soortenontwikkeling in akkerranden Tips: • resultaten van de controles kunnen worden benut en geanalyseerd; • (agrarische) natuurverenigingen zijn vaak bereid om effecten op natuur en biodiversiteit te monitoren, zoals soortenontwikkeling in akkerranden. Evaluatie Het is uiteraard verstandig om, in een bepaalde frequentie, het beleid en de kwaliteit van de uitvoering te evalueren. Enkele vragen die bij de evaluatie gesteld kunnen worden: • is er belangstelling bij pachters voor duurzaam uitgegeven gronden? • hoe worden de gebruiksvoorwaarden nageleefd? • wat vinden de pachters en andere belanghebbenden van de gebruiksvoorwaarden? • zijn effecten merkbaar in relatie tot de gestelde doelen (biodiversiteit, kwaliteit water, bodem, lucht, in standhouden landschapselementen et cetera).

26/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Handhaving, monitoring en evaluatie

Casus: gemeente Bernheze monitoring Op een deel van de pachtgronden van de gemeente Bernheze mogen geen chemische insecticiden en kunstmest meer worden gebruikt. Daarnaast mogen pachters hun vanggewas niet doodspuiten met glyfosaat voordat ze het onderwerken. Het gaat om ongeveer 40 hectare grond die Bernheze voor een periode van een jaar verpacht aan agrariërs. ”Wij willen die grond duurzamer gebruiken”, liet wethouder Rien Wijdeven in mei 2019 in het Brabants Dagblad optekenen. De gemeente Bernheze bezit ongeveer 220 hectare landbouwgrond. Deze worden uitgegeven in reguliere pacht (100 hectare) en in geliberaliseerde pacht (120 hectare). Naast een verbod op chemische insecticiden en kunstmest heeft gemeente Bernheze ook de, in 2018 in gang gezette, pilot met bloemrijke randen op een aantal pachtpercelen verlengd én uitgebreid.

Wageningen Environmental Research en Kenniscentrum EIS monitoren de ontwikkeling van de bloemenranden al sinds 2018. Een interessante uitkomst daarvan is dat het de moeite waard is om een bloemrijke akkerrand niet jaarlijks opnieuw in te zaaien maar juist te laten staan. Deze overjarige randen hebben een aanzienlijk hogere biodiversiteit dan de net ingezaaide randen. Een maatregel die mede werd ingegeven vanuit kostenbesparing voor de pachters, blijkt zo van grote meerwaarde voor de biodiversiteit. Het rapport van Kenniscentrum EIS is te vinden op www.duurzamegronduitgifte.nl Op de website kunt u ook de succesvolle resultaten van de vogelakkers van gemeente Veldhoven vinden.

27/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Handhaving, monitoring en evaluatie

7.

Ook aan de slag?

Steeds meer organisaties sluiten zich aan bij het ambitiestatement dat in 2017 door negen partijen ondertekend is. In 2020 hebben zich 16 nieuwe organisaties, waaronder 14 Brabantse gemeenten zich aangesloten. Meedoen? Inspirerende voorbeelden van hoe anderen dat hebben aangepakt zijn terug te vinden op de website www.duurzamegronduitgifte.nl. Wil je deelnemen aan de ambtelijke leerbijeenkomsten ‘Duurzame gronduitgifte in de praktijk’? Deze bijeenkomsten worden driemaal per jaar gehouden. Je kunt je aanmelden bij aalmasi@brabant.nl,onder vermelding van ‘leernetwerk duurzame gronduitgifte’. Je ontvangt dan de uitnodiging voor de leerbijeenkomsten.

In 2017 zijn 9 partijen aan de slag gegaan met duurzame gronduitgifte

28/32

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Ook aan de slag?

29/32 Wethouder Léon Cox

Wethouder Mario Jacobs & Melkveehouder Kees Fonken

Gemeente Landerd

Wethouder Hans Vereijken

Wethouder Frans Kuppens

Gemeente Boxtel

Wethouder Peter van de Wiel

Wethouder Arno Uijlenhoet

Gemeente Waalre

Gemeente Eersel

Gemeente Tilburg

Gemeente Cranendonck

Gemeente Bergeijk

Wethouder Mathijs Kuijken

Wethouder Rien Wijdeven & melkveehouder Jos van den Hurk

Wethouder Jeroen Rooijakkers

Gemeente Veldhoven

Gemeente Bernheze

Wethouder Mart van der Poel & Jan Coppelmans

Gemeente Heusden

In 2020 doen 16 nieuwe partijen mee en zijn aan de slag gegaan met duurzame gronduitgifte!

Aan de slag met duurzame gronduitgifte! | oktober 2020| Ook aan de slag?

Renate Rijken, Eric van de Lockant en Mark Bartels Wethouders Carine Blom & Martien Vromans samen met agrarisch ondernemers Manon Van Balkom & Jos van Esch