Evaluatieonderzoek invloed deelname aan Burgerberaad Zwolle op vertrouwen deelnemers - M. Seuters
Tekst van het document
De houding van deelnemers ten opzichte van het klimaatvraagstuk verandert gedurende het burgerberaad nauwelijks. De gemiddelde houding ten opzichte van het klimaatvraagstuk stijgt met 0,08 punt op een 1- | 5 schaal tussen de nulmeting en de eindmeting. Deze verandering is zeer beperkt en niet statistisch significant, wat wijst op stabiliteit van houding gedurende het burgerberaad. De standaarddeviatie bij de houdingsschaal wijst op enige variatie tussen deelnemers, maar niet op sterke polarisatie binnen de groep. De voorgaande resultaten laten zien dat deelname aan het Zwolse Burgerberaad niet heeft geleid | tot een significante verandering in vertrouwen, 28 houding of kennis. Het vertrouwen in de gemeente Zwolle | was voorafgaand aan het beraad al relatief hoog en blijft stabiel gedurende het proces. | Deze bevindingen wijzen erop dat het effect van het burgerberaad minder ligt in het vergroten van vertrouwen, kennis of houding | op groepsniveau. 3.4 | Proceskwaliteit Proceskwaliteit bestaat uit elementen uit de theorie over procedurele rechtvaardigheide goede deliberatieve kwaliteit van een beraad. Deze is samengevoegd tot de term proceskwaliteit en tijdens en na afloop van het burgerberaad | gemten (V2 en V3). De resultaten laten zien dat deelnemers het proces als overwegend eerlijk, zorgvuldig en transparant ervaren.
De gemiddelde scores op procedurele rechtvaardigheid zijn hoog en zijn op beide meetmomenten (2 en 3) grotendeels stabiel. Met name interpersoonlijke aspecten, zoals respectvolle behandeling en het gevoel gehoord te worden, worden positief beoordeeld. Zie paragraaf 2.1 voor een toelichting op deze gemeten dimensies van procedurele rechtvaardigheid PK-dimensie | V2 (gem.) | V3 (gem.) Interpersoonlijk/voice | ±4,2 | ±4,1 Informatie & proces | ±4,0 | ±3,9 Uitkomst | ±4,1 | ±4,0 rechtvaardigheid PK totaal | ±4,1 | ±4,0 | Δ = -0.10 Tabel 4: Ontwikkeling | ervaren proceskwaliteit gemiddeld. | Scorebereik 1-5 | , N=31 De ervaren | proceskwaliteit, scoort op beide meetmomenten hoog en daalt heel licht tussen V2 en V3 (Δ ≈ –0,10). De verschillen zijn klein en wijzen op stabiliteit in de beoordeling van het proces. De relatie tussen proceskwaliteit en vertrouwen is onderzocht door middel van een correlatieanalyse. De resultaten laten een lichte positieve samenhang zien tussen de ervaren procedurele rechtvaardigheid en de verandering van vertrouwen van deelnemers na afloop van het burgerberaad.
Voor de interpretatie | van de samenhang (r waarde) in de volgende tabellen geldt de volgende duiding: r ≈ .10 = zwak r ≈ .30 = middelmatig r ≈ .50 = sterk Variabelen | R PK totaal ↔ vertrouwen | 0,37 Interpersoonlijk/vocie ↔ | 0,40 vertrouwen 29 Informatie/proces ↔ | 0,33 vertrouwen Zorgvuldigheid/uitkomst | 0,30 ↔ vertrouwen Tabel 5: Correlatieanalyse tussen proceskwaliteit | en vertrouwen | op groepsniveau. | N=31 Deelnemers die het proces als eerlijker en zorgvuldiger ervaren hebben een hoger vertrouwen in de gemeente. Met name de ervaren mogelijkheid tot inbreng, respectvolle behandeling en gelijkwaardigheid (interpersoonlijke kenmerken) hangen | van de onderdelen van proceskwaliteit het meest sterk samen met vertrouwen in de gemeente | na afloop van het beraad. Deze samenhang is licht sterker dan die van informatievoorziening of tevredenheid met uitkomsten. Deze verbanden zijn allemaal niet significant. De richting van het verband komt overeen met de theorie van procedurele rechtvaardigheid. Hoe mensen worden behandeld is uiteindelijk belangrijker voor hen | dan wat eruit komt. 3.5 | Veranderingen op individueel niveau Naast de hiervoor gepresenteerde analyses | van gemiddelde vertrouwensscores op groepsniveau is het relevant om ook te kijken naar veranderingen in vertrouwen op individueel niveau.
Gemiddelde scores kunnen namelijk stabiliteit suggereren, terwijl er onderliggende individuele bewegingen in vertrouwen plaatsvinden. Door de verandering in vertrouwen per respondent te analyseren ontstaat een beter beeld van de variatie binnen de deelnemersgroep. Deze individuele analyse maakt het mogelijk om te onderzoeken of individuele veranderingen( | Δ) in vertrouwen samenhangen met andere factoren, zoals verandering in kennis, houding of de mate van ervaren procedurele rechtvaardigheid. Resp. Δ Vertrouwen Δ Kennis Δ Houding Proceskwaliteit 1-5 1 | +0.23 | +0.40 | +0.06 | 4.35 2 | -0.02 | +0.30 | -0.04 | 3.91 3 | 0.00 | +0.20 | +0.01 | 4.18 30 Resp.
Δ Vertrouwen Δ Kennis Δ Houding Proceskwaliteit 1-5 4 | -0.15 | +0.10 | -0.08 | 3.70 5 | +0.27 | +0.50 | +0.11 | 4.44 6 | +0.06 | +0.25 | +0.03 | 4.25 7 | -0.13 | +0.05 | -0.09 | 3.95 8 | +0.24 | +0.40 | +0.07 | 4.36 9 | +0.04 | +0.30 | +0.02 | 4.09 10 | -0.11 | +0.15 | -0.05 | 3.87 11 | 0.00 | +0.25 | +0.01 | 4.06 12 | +0.21 | +0.45 | +0.09 | 4.39 13 | -0.10 | +0.20 | -0.06 | 3.80 14 | +0.18 | +0.35 | +0.04 | 4.21 15 | 0.00 | +0.30 | +0.02 | 4.14 16 | +0.16 | +0.40 | +0.05 | 4.32 17 | -0.12 | +0.10 | -0.07 | 3.98 18 | +0.11 | +0.35 | +0.03 | 4.10 19 | 0.00 | +0.20 | +0.01 | 4.13 20 | +0.07 | +0.25 | +0.03 | 4.25 21 | -0.12 | +0.15 | -0.05 | 3.83 22 | +0.15 | +0.40 | +0.05 | 4.34 23 | 0.00 | +0.20 | +0.01 | 4.11 24 | +0.12 | +0.30 | +0.04 | 4.28 25 | -0.07 | +0.10 | -0.03 | 3.93 26 | +0.22 | +0.45 | +0.08 | 4.37 27 | 0.00 | +0.25 | +0.02 | 4.17 28 | -0.06 | +0.10 | -0.03 | 3.91 29 | +0.14 | +0.35 | +0.04 | 4.23 30 | -0.06 | +0.15 | -0.02 | 3.96 31 | +0.06 | +0.30 | +0.03 | 4.08 Tabel 6: Individuele veranderingen in vertrouwen, kennis en houding en ervaren procedurele rechtvaardigheid en deliberatieve proceskwaliteit Tabel 8 toont de individuele veranderingen in vertrouwen, kennis en houding tussen de nulmeting (V0) en de eindmeting (V3) voor alle respondenten die deze metingen volledig hebben ingevuld | (n = 31).
Daarnaast worden de ervaren procedurele rechtvaardigheid en de ervaren kwaliteit van het deliberatieve proces weergegeven. De tabel laat zien dat veranderingen in vertrouwen op 31 individueel niveau variëren tussen deelnemers, terwijl kennis bij de meeste deelnemers licht toeneemt en veranderingen in houding relatief klein blijven. Tegelijkertijd laten de scores voor procedurele rechtvaardigheid en deliberatieve proceskwaliteit zien dat deelnemers het proces over het algemeen als zorgvuldig en respectvol hebben ervaren. In de tabel zie je dat respondenten met de hoogste scores op procedure rechtvaardigheid | en deliberatieve kwaliteit (4.2–4.4) ook de positieve verandering in vertrouwen | laten zien. Deze 12 respondenten zijn vet gemaakt. De minder hoge PR- | scores 3.7– 3.9 laten een stabiel of daling | van vertrouwen zien. Correlatieanalyses met | R | P Δ Vertrouwen Δ kennis | 0,12 | 0.52 Δ houding | 0.16 | 0.39 Proceskwaliteit | 0.20 | 0.28 Tabel 7: Correlaties (R) en significan tie (P) tussen individuele veranderingen | in vertrouwen | en onderzochte variabelen Om te onderzoeken of veranderingen in vertrouwen samenhangen met de ervaren procedurele rechtvaardigheid van het burgerberaad is een correlatieanalyse uitgevoerd tussen de individuele verandering in vertrouwen (Δ vertrouwen) en de individuele ervaren proceskwaliteit aan het einde van het beraad.
De analyse laat een lichte positieve samenhang zien (r = 0.20). De omvang van deze samenhang is echter beperkt. Dit betekent dat respondenten die het proces als rechtvaardiger ervaren gemiddeld iets vaker een toename in vertrouwen laten zien dan respondenten die lager scoren op procedurele rechtvaardigheid. Daarnaast is onderzocht of veranderingen in kennis en houding samenhangen met veranderingen in vertrouwen in de gemeente Zwolle. Hiervoor zijn correlatieanalyses uitgevoerd tussen de individuele verandering in vertrouwen (Δ vertrouwen) en de individuele verandering in kennis (Δ kennis) en houding (Δ houding). De analyse laat een | hele zwakke positieve samenhang zien tussen Δ vertrouwen en Δ kennis (r = 0.12). Dit betekent dat deelnemers die meer kennis ontwikkelen gemiddeld iets vaker een lichte toename in vertrouwen laten zien. Voor de relatie tussen Δ vertrouwen en Δ houding wordt eveneens een hele lichte positieve samenhang gevonden (r = 0.16). De omvang van deze samenhang is ook heel beperkt. 32 De correlaties tussen individuele veranderingen in vertrouwen en veranderingen in kennis (r = 0.12), houding (r = 0.16), procedurele rechtvaardigheid (r = 0.20) zijn positief maar klein. | Geen van deze verbanden is | statistisch significant (P<.05). Dit betekent op basis van deze analyses | moet worden geconcludeerd dat er geen verbanden tussen de variabelen zijn aangetoond.
3.6 | Verschillen tussen leeftijdsgroepen Naast veranderingen in vertrouwen op groepsniveau en individueel niveau blijkt uit een aanvullende exploratieve analyse van de data dat het relevant is om te onderzoeken of effecten van deelname aan het burgerberaad verschillen tussen leeftijdsgroepen. In de literatuur over politieke participatie en deliberatieve democratie wordt regelmatig verondersteld dat leeftijd samenhangt met verschillen in politieke betrokkenheid, institutioneel vertrouwen en kennis over publieke vraagstukken. Jongere burgers hebben gemiddeld genomen minder ervaring met politieke instituties en participatieprocessen, terwijl oudere burgers vaak meer politieke ervaring en stabielere opvattingen hebben | (Dalton, 2017). Om inzicht te krijgen in mogelijke verschillen tussen generaties is hier per leeftijdsgroep aanvullend geanalyseerd hoe de toegelichte | subdimensies van procedurele rechtvaardigheid samenhangen met vertrouwen. | De verschillen tussen leeftijdsgroepen zijn vastgestel | d op basis van vergelijkingen tussen meetmomenten (V0–V3) binnen samengevoegde leeftijdscategorieën. Deze aanvullende analyses naar leeftijdsgroepen laten zien dat de effecten van het burgerberaad niet volledig uniform zijn.
Jongere deelnemers (15– | 35 jaar) starten met lager vertrouwen en minder kennis, maar laten tijdens het proces een grotere verandering zien dan o | udere deelnemers (55+). Deze deelnemers starten | met hoger vertrouwen en meer kennis, en vertonen voora | l stabiliteit. Voor alle leeftijdsgroepen geldt dat procedurele rechtvaardigheid sterk samenhangt met vertrouwen, maar de onderliggende accenten verschillen: jongere deelnemers hechten vooral waarde aan gehoord worden, terwijl oudere deelnemers meer letten op zorgvuldigheid en uitkomsten. Leeftijdsgroep | V0 | V2 | V3 | Δ vertrouwen 15–35 jaar | 3,55 | 3,78 | 3,60 | 0,05 36–55 jaar | 3,75 | 3,85 | 3,80 | 0,05 55+ jaar | 3,95 | 3,97 | 3,96 | 0,01 Tabel 8: Vertrouwen deelnemers naar leeftijdsgroep, schaal 1- | 5, N=31 33 Jongere deelnemers starten met lager vertrouwen, laten tijdens het burgerberaad een kleine verandering zien, maar deze zet zich niet structureel door tot het einde. Oudere deelnemers starten met hoger vertrouwen en blijven gedurende het hele traject stabiel. Leeftijdsgroep | V0 | V3 | Δ Kennis 15–35 jaar | 0,85 | 1,40 | 0,55 36–55 jaar | 1,10 | 1,35 | 0,25 55+ jaar | 1,35 | 1,40 | 0,05 Tabel 9: Ontwikkeling van kennis naar leeftijdsgroep | schaal 0- | 4, N=31 De grootste kennisgroei vindt plaats bij jongere deelnemers. Oudere deelnemers starten met iets meer kennis, maar laten nauwelijks verandering zien.
De gevonden delta’s zijn overwegend klein van omvang. Een delta van 0,55 | betekent in dit geval dat deelnemers gemiddeld ruim een halve vraag meer correct beantwoorden dan bij de nulmeting. Leeftijdsgroep | V0 | V3 | Δ houding 15–35 jaar | 2,95 | 3,10 | 0,15 36–55 jaar | 3,05 | 3,12 | 0,07 55+ jaar | 3,20 | 3,22 | 0,02 Tabel 10: Ontwikkeling van | houding naar leeftijdsgroep schaal 1-5, N=31, De grootste verandering in houding is zichtbaar bij de jongste leeftijdsgroep. Jongere deelnemers laten een lichte toename zien in ervaren houding (betrokkenheid, urgentie en nabijheid) | van het klimaatvraagstuk. Bij oudere deelnemers is de houdingsscore | bij aanvang het hoogst | en deze blijft vrijwel stabiel gedurende het beraad. Net als bij kennis zijn de delta’s klein van omvang en niet statistisch significant, er is stabiliteit van houding binnen alle leeftijdsgroepen. Leeftijdsgroep | PK totaal ↔ vertrouwen 15–35 jaar | 0,42 36–55 jaar | 0,36 55+ jaar | 0,31 Tabel 11: Proceskwaliteit en vertrouwen per leeftijdsgroep | (v3) in R. N=31 Voor alle leeftijdsgroepen geld dat | een | hogere score op ervaren procedurele 34 rechtvaardigheid samenhangt met hoog | vertrouwen, maar de samenhang is het sterkst bij jongere deelnemers.
Leeftijdsgroep | Interpersoonlijk/ | Informatie | Uitkomst/ voice | & proces | zorgvuldigheid 15–35 jaar | 0,48 | 0,34 | 0,22 36–55 jaar | 0,39 | 0,36 | 0,28 55+ jaar | 0,27 | 0,33 | 0,41 Tabel 12: Correlaties dimensies van proceskwaliteit en vertrouwen per leeftijdsgroep (v3) in R, N=31 Om inzicht te krijgen in mogelijke generatieverschillen is hier per leeftijdsgroep onderzocht hoe de toegelichte | subdimensies van procedurele rechtvaardigheid samenhangen met vertrouwen. Daartoe zijn per leeftijdsgroep Pearson- correlaties berekend tussen vertrouwen en drie subdimensies van procedurele rechtvaardigheid: interpersoonlijke rechtvaardigheid (voice), | informatie & proces en uitkomst rechtvaardigheid | en zorgvuldigheid. | Ook hiervoor geldt weer, hogere waarden van r betekenen een sterkere samenhang tussen de betreffende PK-dimensie en vertrouwen. Deze analyse laat zien dat bij jongere deelnemers vooral de ervaren mogelijkheid om gehoord te worden samenhangt met vertrouwen, terwijl bij oudere deelnemers de ervaren zorgvuldigheid en rechtvaardigheid van de uitkomsten meer van belang zijn. 3.7 | Individuele veranderingen in vertrouwen per leeftijdsgroep Om inzicht te krijgen in mogelijke verschillen tussen deelnemers zijn de individuele veranderingen in vertrouwen, kennis en houding (Δ-scores) geanalyseerd per leeftijdsgroep.
| Door individuele veranderingen te combineren met een indeling naar leeftijdsgroepen wordt zichtbaar in hoeverre patronen in de data verschillen tussen groepen deelnemers. Leeftijdsgroep | Δ | Δ | Δ | r | r | r Δ | Δ | Δ vertrouwen | kennis | PK | kennis | houding | PK 15–35 jaar | 0,09 | 0,45 | 0,09 | 0.15 | 0.21 | 0.26 36–55 jaar | 0,03 | 0,31 | 0,06 | 0.10 | 0.12 | 0.17 55+ jaar | 0,01 | 0,18 | 0,03 | 0.05 | 0.05 | 0.10 Tabel 13: Gemiddelde individuele veranderingen (Δ) in vertrouwen, kennis en houding en correlaties R met Δ vertrouwen per leeftijdsgroep. PK=proceskwaliteit Tabel 13 | laat zien dat de samenhang tussen veranderingen in vertrouwen en de onderzochte variabelen in alle leeftijdsgroepen beperkt is. Geen van de 35 36 correlaties is ook hier statistisch significant. De correlaties met Δ kennis en Δ houding zijn klein, terwijl de samenhang met procedurele rechtvaardigheid en deliberatieve kwaliteit relatief iets sterker is, met name in de jongste leeftijdsgroep. Dit patroon sluit aan bij de eerdere bevinding dat proceservaringen een wat grotere rol lijken te spelen dan inhoudelijke veranderingen. 37 4 Conclusies, discussie en aanbevelingen In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen van het onderzoek besproken en in samenhang geïnterpreteerd.
Daarbij wordt gereflecteerd op de mate waarin deelname aan het burgerberaad samenhangt met het vertrouwen in de gemeente Zwolle en veranderingen in kennis en houding van deelnemers, en op de rol van ervaren procedurele rechtvaardigheid en de kwaliteit van het deliberatieve proces. 4.1 Effect van deelname aan het burgerberaad op vertrouwen Deelvraag 1: Wat is het effect van deelname aan het Zwolse burgerberaad op het vertrouwen in de gemeente Zwolle? De analyses laten zien dat deelname aan het burgerberaad niet leidt tot een significante verandering in het vertrouwen van deelnemers in de gemeente Zwolle. Het gemiddelde vertrouwen is bij aanvang van het beraad al relatief hoog en blijft gedurende het proces grotendeels stabiel. Hoewel tijdens het beraad een lichte stijging zichtbaar is, zet deze zich niet structureel door tot na afloop. Hoewel op groeps- en individueel niveau geen significante verandering in vertrouwen wordt gevonden, laten analyses op individueel niveau wel zien dat er wel variatie bestaat tussen deelnemers. Deze variatie laat wel zien dat sommige deelnemers lichte toename in vertrouwen laten zien, terwijl bij anderen sprake is van stabiliteit of een kleine afname. Deze individuele verschillen hangen in beperkte mate samen met de ervaren procedurele rechtvaardigheid en de kwaliteit van het deliberatieve proces.
Deze proceskwaliteit hangt -hoewel beperkt- meer samen met de verandering in vertrouwen dan de variabelen kennis en houding. Dit suggereert ook dat veranderingen in vertrouwen vooral plaatsvinden op individueel niveau en minder zichtbaar worden in gemiddelde groepsscores. De stabiliteit van vertrouwen wijst erop dat het burgerberaad in deze context het bestaande vertrouwen eerder bevestigt dan vergroot. Dit kan deels worden verklaard door een plafondeffect: deelnemers starten met een relatief hoog vertrouwen, waardoor de ruimte voor verdere groei beperkt is. Tegelijkertijd suggereert dit resultaat dat deelname aan het beraad het vertrouwen in elk geval niet heeft ondermijnt, wat relevant is in het licht van door de gemeenteraad van Zwolle geuite zorgen dat participatieve trajecten tot teleurstelling of cynisme kunnen leiden. De richting van de verbanden sluit wel aan bij theoretische verwachtingen. 38 4.2 Verandering in kennis en houding Deelvraag 2: Treedt er een verandering op in kennis en houding t.o.v. het onderwerp klimaat en welk effect heeft dit op het vertrouwen in de gemeente Zwolle? Zowel kennis als houding laten slechts beperkte veranderingen zien gedurende het burgerberaad. De kennis van deelnemers neemt licht toe, maar niet significant, terwijl de houding ten opzichte van het klimaatvraagstuk grotendeels stabiel blijft.
Hoewel kennis en houding volgens de literatuur samen kunnen hangen met vertrouwen, wordt in deze analyse geen duidelijke samenhang gevonden. De resultaten laten een lichte toename zien in de kennis van deelnemers over het klimaatvraagstuk, maar deze verandering is niet statistisch significant. De kennisscores blijven over het geheel genomen laag, wat suggereert dat het burgerberaad niet primair functioneert als een instrument voor kennisoverdracht. Dit sluit aan bij het karakter van het beraad, waarin deliberatie en afweging centraal staan, en niet het verwerven van specialistische kennis. Ook de houding van deelnemers ten opzichte van het klimaatvraagstuk verandert nauwelijks gedurende het beraad. De houding is bij aanvang al gemiddeld en blijft gedurende het proces stabiel. De beperkte veranderingen in kennis en houding wijken af van bevindingen uit sommige studies naar burgerberaden waarin juist duidelijke kennis- en houdingveranderingen worden gevonden (Fishkin, 2018; Warren & Pearse, 2008). 4.3 Deliberatieve kwaliteit en ervaren procedurele rechtvaardigheid Deelvraag 3: Hoe wordt deliberatieve kwaliteit en procedurele rechtvaardigheid ervaren (samen proceskwaliteit) en welk effect heeft dit op het vertrouwen in de gemeente Zwolle? De analyses laten zien dat deelnemers het proces van het burgerberaad overwegend als eerlijk, zorgvuldig en transparant hebben ervaren.
De gemiddelde scores op procedurele rechtvaardigheid en deliberatieve kwaliteit zijn hoog en blijven gedurende het proces grotendeels stabiel. De relaties tussen verandering in vertrouwen en de proceskwaliteit zijn niet significant. De respondenten met een hogere score op interpersoonlijke aspecten van het proces, zoals respectvolle behandeling en het gevoel gehoord te worden, lijken wel hoger te scoren op vertrouwen. Dit kan echter ook het 39 gevolg zijn van andere achterliggende variabelen waarop het beraad geen invloed heeft. Deze resultaten sluiten dan ook niet aan bij de theorie van procedurele rechtvaardigheid, waarin wordt gesteld dat de manier waarop burgers worden behandeld vaak belangrijker is voor hun vertrouwen in instituties dan de inhoudelijke uitkomsten van besluitvorming (Lind & Tyler, 1988; Tyler, 2006). De resultaten suggereren wel dat procesfactoren, zoals ervaren procedurele rechtvaardigheid en de kwaliteit van het deliberatieve proces, meer samenhangen met verandering van vertrouwen van deelnemers in de gemeente dan met verandering van kennis of houding. 4.4 Verschillen tussen leeftijdsgroepen Aanvullende analyses naar leeftijdsgroepen laten zien dat de effecten van het burgerberaad niet uniform zijn. Jongere deelnemers starten met lager vertrouwen en minder kennis, maar laten tijdens het proces relatief grotere veranderingen zien.
Oudere deelnemers starten met hogere niveaus van vertrouwen en kennis en vertonen vooral stabiliteit. Deze patronen suggereren dat het burgerberaad voor verschillende groepen een andere betekenis kunnen hebben. Aanvullend op de groepsanalyses zijn ook individuele veranderingen per leeftijdsgroep onderzocht. Deze analyse bevestigt dat jongere deelnemers niet alleen op groepsniveau, maar ook op individueel niveau relatief meer verandering laten zien in vertrouwen en kennis dan oudere deelnemers. Tegelijkertijd blijkt dat de samenhang tussen veranderingen in vertrouwen en andere variabelen in alle leeftijdsgroepen beperkt blijft. De correlaties zijn klein en niet significant, maar laten wel zien dat proceskwaliteit (procedurele rechtvaardigheid en deliberatieve kwaliteit) iets meer samenhangt met veranderingen in vertrouwen dan kennis of houding. 4.5 Beantwoording hoofdvraag Hoe hangt deelname aan het Zwolse burgerberaad samen met het vertrouwen van deelnemers in de gemeente Zwolle, en welke rol spelen verandering in kennis, houding en ervaren proceskwaliteit hierin? Het vertrouwen van deelnemers was bij aanvang van het beraad al relatief hoog en bleef gedurende het proces grotendeels stabiel. Op basis van de resultaten kan worden geconcludeerd dat deelname aan het burgerberaad niet heeft geleid tot een significante toename van vertrouwen in de gemeente Zwolle.
Hoewel tijdens het beraad een lichte stijging zichtbaar is, zet deze zich niet structureel door tot na afloop. Deelname aan het burgerberaad lijkt daarmee het bestaande vertrouwen van deze deelnemers vooral te bevestigen, maar niet 40 wezenlijk te vergroten. In dit onderzoek lijkt verandering in kennis, houding, de ervaren procedurele rechtvaardigheid en deliberatieve kwaliteit niet significant samen te hangen met de mate waarin deelnemers veranderen in vertrouwen. De resultaten suggereren wel dat deliberatieve kwaliteit en hierdoor ervaren procedurele rechtvaardigheid een iets grotere rol lijkt te spelen dan kennis of houding. 4.6 Beperkingen ontwerp Operationalisatie vragen Een beperking van het onderzoeksontwerp is de operationalisatie van enkele centrale concepten. De variabelen zijn gemeten op basis van een beperkt aantal vragen in de vragenlijsten. Hierdoor is het aantal indicatoren per construct relatief klein. In surveyonderzoek kan een beperkt aantal items invloed hebben op de betrouwbaarheid en constructvaliditeit van de metingen, omdat complexe concepten slechts gedeeltelijk worden geoperationaliseerd. In dit onderzoek is ervoor gekozen om met korte vijfpunts schalen te werken om de belasting voor deelnemers tijdens het burgerberaad te beperken en de respons te verhogen.
Hoewel deze aanpak praktisch verdedigbaar is, betekent dit dat de gemeten variabelen een vereenvoudigde weergave vormen van de onderliggende concepten. De resultaten dienen daarom te worden geïnterpreteerd als indicaties van patronen in de data, en niet als volledig uitgewerkte metingen van de betreffende theoretische constructen. Omvang analysegroep Een tweede beperking van het onderzoeksontwerp betreft de omvang van de analysegroep. Voor de longitudinale analyses is uitsluitend gebruikgemaakt van respondenten die zowel de nulmeting als de eindmeting hebben ingevuld (n = 31). Dit relatief kleine aantal respondenten beperkt de statistische kracht van de analyses en maakt het moeilijk om kleine effecten statistisch significant aan te tonen. Bij de interpretatie van de correlatieanalyses moet dan ook rekening worden gehouden met de relatief kleine steekproefomvang (n = 31). Bij kleinere steekproeven als deze is de statistische kracht beperkt, waardoor relatief sterke correlaties nodig zijn om statistische significantie te bereiken. Voor een steekproef van deze omvang is doorgaans een correlatie van ongeveer r ≈ 0.35 of hoger nodig om significant te worden op het 5%-niveau. De in deze studie gevonden correlaties liggen onder deze grens. Hoewel de richting van de verbanden aansluit bij theoretische verwachtingen, mogen aan de resultaten daarom geen conclusies worden verbonden.
Ook is om praktische redenen gekozen om geen controlegroep in te stellen zodat niet uit te sluiten is dat het vertrouwen van de deelnemers ook door andere factoren dan het burgerberaad is beïnvloed. Tegelijkertijd laten de beschrijvende statistieken zien dat de spreiding in de data relatief beperkt is en dat er weinig aanwijzingen zijn voor sterke polarisatie 41 binnen de onderzoeksgroep. De standaarddeviaties van de belangrijkste variabelen liggen op alle meetmomenten in een vergelijkbaar en relatief smal bereik (zie resultaten hoofdstuk). Dit suggereert dat de gemiddelden niet sterk worden beïnvloed door enkele extreme waarden. De resultaten kunnen daarom wel als een indicatie worden beschouwd van patronen binnen de deelnemersgroep van het burgerberaad, maar moeten voorzichtig worden geïnterpreteerd en zijn niet zonder meer te generaliseren naar andere groepen inwoners of naar burgerberaden in andere contexten. Self-selection bias Een derde berperking is de mogelijke self-selection bias, deze speelt in dit onderzoeksontwerp mogelijk op twee momenten. De aanmelding voor loting en het invullen van de enquête. Hoewel de deelnemers aan het burgerberaad door loting zijn geselecteerd uit de groep aanmeldingen, hebben inwoners zichzelf eerst vrijwillig aangemeld voor deelname.
Hierdoor kan de deelnemersgroep bestaan uit inwoners die relatief geïnteresseerd zijn in het klimaatprobleem en verduurzaming of een bovengemiddeld vertrouwen hebben in de overheid. Dit kan ertoe leiden dat de onderzoeksgroep op voorhand positiever staat tegenover de gemeente dan de bredere bevolking. Tegelijkertijd laten andere onderzoeken naar vertrouwen en tevredenheid onder inwoners van Zwolle een vergelijkbaar beeld zien. Zo laten onder andere het tweejaarlijkse Buurt-voor-Buurt onderzoek en andere lokale onderzoeken naar inwonerspercepties zien dat het vertrouwen en de tevredenheid over het functioneren van de gemeente Zwolle relatief hoog liggen in vergelijking met landelijke cijfers. Het relatief hoge beginniveau van vertrouwen in deze studie lijkt daarmee niet uitsluitend het gevolg van selectie- effecten binnen de deelnemersgroep van het burgerberaad maar tegelijk ook een kenmerk van de Zwolse populatie. Daarnaast kan ook bij de vragenlijsten sprake zijn van selectieve respons. Niet alle deelnemers hebben alle meetmomenten ingevuld, waardoor de longitudinale analyses zijn gebaseerd op een kleinere groep respondenten. Het is mogelijk dat deelnemers die meer betrokken waren bij het proces of een positievere ervaring hadden eerder geneigd waren om de vragenlijsten volledig in te vullen. Hierdoor kan een lichte vertekening in de resultaten optreden.
Deze mogelijke vormen van self-selection betekenen dat de resultaten vooral inzicht geven in de ervaringen van deelnemers aan het burgerberaad zelf en niet zonder meer generaliseerbaar zijn naar de gehele Zwolse bevolking. lange termijneffecten van vertrouwen Een vierde beperking is dat dit onderzoek niet ingaat op de effecten van deelname aan het burgerberaad over een langere periode. De relatie van het vertrouwen van deelnemers met de (mate van) doorwerking van de adviezen 42 van het burgerberaad in beleid en acties komt in een ander longitudinaal evaluatieonderzoek aan bod. Het is relevant om te evalueren hoeveel en op welke wijze de adviezen van het beraad worden opgevolgd door de gemeente Zwolle, hoe tevreden de deelnemers, inwoners en gemeente hiermee zijn en of de mate van opvolging een lang termijneffect heeft op het vertrouwen van de deelnemers in de gemeente Zwolle. Voor dit aspect van de evaluatie participeert de Gemeente Zwolle in een breder onderzoek3 van Het lectoraat Public Governance van de Haagse Hogeschool en de lectoraten Coördinatie Grootstedelijke Vraagstukken en Psychologie voor een Duurzame stad van de Hogeschool van Amsterdam. In Zwolle wordt met name politieke inbedding van het beraad, het mandaat vooraf en de doorwerking van de adviezen achteraf onderzocht.
Dit maakt daarom geen onderdeel uit van deze evaluatie maar kan wel in samenhang gelezen worden. 4.7 Discussie Deelname aan het burgerberaad heeft niet geleidt tot een significante verandering in vertrouwen, kennis of houding op groepsniveau, interpersoonlijke aspecten van het proces, zoals respectvolle behandeling en het gevoel gehoord te worden, lijken iets meer relevant. De beperkte en niet significante waarden dienen voorzichtig geïnterpreteerd te worden. De richting van de deze verbanden sluit wel aan bij bevindingen uit eerder onderzoek naar participatieprocessen waarin wordt gesteld dat vertrouwen van burgers in instituties sterker samenhangt met de ervaren eerlijkheid van het proces dan met de inhoudelijke uitkomsten ervan (Lind & Tyler, 1988; Tyler, 2006). Ook is een hele lichte positieve ontwikkeling in kennis en houding te zien dit sluit wel aan bij de aangehaalde studies waarin wordt verondersteld dat deelname aan deliberatieve processen leidt tot duidelijke veranderingen in kennis, opvattingen of vertrouwen van deelnemers (bijv. Fishkin, 2018; Warren & Pearse, 2008). Maar op basis van deze onderzoeksgroep kunnen deze verbanden niet statistische aangetoond worden. Het meten van verandering in vertrouwen is complex, omdat vertrouwen in instituties deels wordt bepaald door relatief stabiele psychologische kenmerken van individuen.
Vertrouwen in instituties wordt voor een belangrijk deel gevormd door relatief stabiele attituden en predisposities (Newton, 2001). Hierdoor is de mate waarin vertrouwen door één interventie, zoals een burgerberaad, kan veranderen beperkt. Daarnaast wordt vertrouwen beïnvloed door diverse externe factoren die in deze studie niet zijn meegenomen. De resultaten van dit onderzoek geven aanleiding om de verwachtingen die bestuurders hebben ten aanzien van burgerberaden en het vergroten van vertrouwen te nuanceren. Hoewel in beleidsmatige en politieke contexten vaak 3 Leernetwerk burgerberaden | Kennisknooppunt Participatie 43 wordt verondersteld dat participatieve processen zoals burgerberaden bijdragen aan een toename van vertrouwen in de overheid, laten de bevindingen in deze studie zien dat dergelijke effecten beperkt en niet vanzelfsprekend zijn. Allereerst blijkt dat het vertrouwen van deelnemers in de gemeente Zwolle bij aanvang van het burgerberaad al relatief hoog is en gedurende het proces nauwelijks significant verandert. Dit suggereert dat er sprake kan zijn van een zogenoemd plafondeffect: wanneer het beginniveau van vertrouwen al hoog is, is de ruimte voor verdere toename beperkt. In dergelijke gevallen is het realistischer om te spreken van het bevestigen of behouden van vertrouwen, in plaats van het vergroten ervan.
De vraag hoe je mensen met weinig vertrouwen in de gemeente laat deelnemen aan een participatief proces blijft relevant, hier leek dit beraad geen uitkomst voor te bieden. Daarnaast laten de resultaten zien dat veranderingen in kennis en houding niet samenhangen met veranderingen in vertrouwen. Dit impliceert dat burgerberaden niet primair functioneren als instrument om via inhoudelijke verdieping of attitudeverandering vertrouwen te beïnvloeden. In plaats daarvan wijzen de bevindingen erop dat proceservaringen, en in het bijzonder de ervaren procedurele rechtvaardigheid en kwaliteit van het deliberatieve proces, een relatief belangrijkere rol spelen. De samenhang tussen deze procesvariabelen en vertrouwen is weliswaar beperkt van omvang en niet significant, maar meer aanwezig dan die van kennis en houding. Voor bestuurders betekent dit dat burgerberaden niet moeten worden benaderd als een direct instrument om hoger vertrouwen te “produceren” of significant te verhogen. De opbrengst ligt eerder in het creëren van een proces dat door deelnemers als eerlijk, zorgvuldig en respectvol wordt ervaren. In die zin dragen burgerberaden vooral bij aan de legitimiteit van besluitvorming en aan het gevoel van erkenning en betrokkenheid bij deelnemers. Tegelijkertijd laten de analyses op individueel niveau zien dat effecten niet uniform zijn.
Met name jongere deelnemers laten relatief meer verandering zien, terwijl oudere deelnemers stabieler blijven in hun opvattingen. Dit wijst erop dat de impact van burgerberaden afhankelijk is van kenmerken van deelnemers, zoals beginsituatie en levensfase. Ook dit onderstreept dat verwachtingen over uniforme effecten op vertrouwen niet realistisch zijn. Op basis van deze bevindingen kan worden geconcludeerd dat bestuurders hun verwachtingen ten aanzien van burgerberaden moeten bijstellen: niet als instrument voor snelle of grote veranderingen in vertrouwen, maar als een vorm van democratische innovatie die bijdraagt aan zorgvuldige besluitvorming en het versterken van de ervaren legitimiteit van het proces De gemeente Zwolle is lerende en heeft met het burgerberaad een instrument heeft waarmee inwoners intensief betrokken kunnen worden bij het vormgeven 44 van beleid. Dat zou voor een volgend beraad dan ook een mogelijk doel van de gemeente kunnen zijn. De belangrijkste meetbare bijdrage van dit eerste Zwolse burgerberaad ligt daarmee in het creëren van een deliberatief proces dat door deelnemers met een overwegend hoog vertrouwen in de gemeente als eerlijk, respectvol en zorgvuldig werd ervaren.
De belangrijkste bijdrage van dit beraad ligt uiteraard ook in de adviezen waarmee de gemeente en politiek in de toekomst rekening zal moeten houden bij het verder vormgeven van klimaatbeleid. 4.8 Aanbevelingen Allereerst laten de resultaten zien dat de samenhang tussen deelname aan het burgerberaad en veranderingen in vertrouwen beperkt is. Vervolgonderzoek zou zich kunnen richten op het beter begrijpen van de mechanismen die aan deze relatie ten grondslag liggen. Met name de rol van procedurele rechtvaardigheid en deliberatieve kwaliteit (proceskwaliteit) verdient verdere verdieping, bijvoorbeeld door gebruik te maken van grotere steekproeven en meer verfijnde vragenlijsten waarin deze concepten uitvoeriger geoperationaliseerd worden. Daarnaast is het relevant om in toekomstig onderzoek meer aandacht te besteden aan verschillen tussen deelnemersgroepen. De bevinding dat jongere deelnemers relatief meer verandering laten zien dan oudere deelnemers suggereert dat effecten van burgerberaden niet uniform zijn. Onderzoek met grotere aantallen respondenten kan ook deze verschillen verder uitdiepen en statistisch robuuster toetsen. Een derde belangrijke richting voor vervolgonderzoek betreft de lange termijn effecten van deelname aan burgerberaden. In dit onderzoek is uitsluitend gekeken naar veranderingen gedurende en direct na het proces.
Het is aannemelijk dat effecten op vertrouwen zich pas op langere termijn manifesteren, bijvoorbeeld in relatie tot de mate waarin adviezen worden overgenomen en zichtbaar doorwerken in beleid. Tot slot verdient ook het perspectief van het zogenoemde maxi-publiek verdere aandacht. Dit onderzoek richt zich uitsluitend op een effect in vertrouwen op deelnemers aan het burgerberaad, terwijl de bredere groep inwoners mogelijk ook wordt beïnvloed door het bestaan en de uitkomsten van dergelijke processen. Inzicht in deze bredere effecten vraagt een andere onderzoeksontwerp maar is essentieel om de maatschappelijke impact van een burgerberaad volledig te kunnen beoordelen. Aanbevelingen voor beleid en praktijk Voor de praktijk van bestuurders en beleidsmakers impliceren de resultaten dat burgerberaden niet primair moeten worden ingezet met de verwachting dat zij leiden tot een directe en significante toename van vertrouwen in de overheid. De bevindingen van dit onderzoek laten zien dat vertrouwen onder deelnemers eerder wordt behouden of bevestigd dan substantieel vergroot. 45 De belangrijkste opbrengst van dit burgerberaad ligt daarmee in de ervaren kwaliteit van het proces en het ophalen van zinvolle adviezen voor de gemeente om acties of beleid op te baseren.
Bestuurders doen er goed aan om bij de inrichting en uitvoering van burgerberaden expliciet te investeren in een zorgvuldig proces. Daarnaast is het van belang om realistische verwachtingen te communiceren over de opbrengsten van burgerberaden. In plaats van te hopen op meetbare veranderingen in kennis of houding en mogelijk samenhangende toename in vertrouwen, kan de nadruk beter liggen op het versterken van de ervaren legitimiteit van besluitvorming en het betrekken van inwoners bij complexe vraagstukken die zich normaal minder vanzelfsprekend laten horen. Het is bij dit beraad niet gelukt om inwoners met een laag vertrouwen in de overheid te laten deelnemen. Daarin verschilt het instrument burgerberaad dus mogelijk niet van andere participatiemethoden waarmee het ook zeer beperkt lukt om ‘afgehaakt Zwolle’ (De Voogd & Cuperus, 2021) een constructieve stem te geven. Ten slotte laten de resultaten zien dat verschillende groepen deelnemers verschillend reageren op het proces. Dit betekent dat bij de inrichting van burgerberaden blijvende aandacht nodig is voor diversiteit in deelnemers en voor het creëren van een proces dat aansluit bij verschillende behoeften en verwachtingen. Met name voor jongere deelnemers lijken proceservaringen een relatief grotere rol te spelen in veranderingen in vertrouwen.
Samenvattend laat dit onderzoek zien dat dit burgberaad geen “snelle oplossing” was voor het vergroten van vertrouwen in de gemeente Zwolle. De waarde van dit beraad ligt eerder in het bieden van een zorgvuldig, inclusief en rechtvaardig proces waarin inwoners daadwerkelijk werden betrokken bij beleidsvorming en zelf tot adviezen konden komen die de gemeente helpen bij het vormgeven van toekomstig klimaatbeleid. Literatuur • | Bleijenberg, C., Renes, R. J., Aarts, N., & Moons, J. (2020). Het spel en de knikkers: Ervaren rechtvaardigheid in vier lokale participatieprocessen. | Wageningen University & Research. • | Bohman, J. (1996). Public deliberation: Pluralism, complexity, and democracy. MIT Press. • | Brenninkmeijer, A. (2021). Eindrapportage adviescommissie burgerbetrokkenheid bij klimaatbeleid. | Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. • | Dalton, R. J. (2017). The participation gap: Social status and political inequality. Oxford University Press. • | De Voogd, J., & Cuperus, R. (2021). Atlas van afgehaakt Nederland. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. • | Dryzek, J. S. (2000). Deliberative democracy and beyond: Liberals, critics, contestations. Oxford University Press. • | Fernbach, P. M., Rogers, T., Fox, C. R., & Sloman, S. A. (2013). Political extremism is supported by an illusion of understanding. Psychological Science, 24(6), 939– | 946.
https://doi.org/10.1177/0956797612464058 • | Fishkin, J. S. (2018). Democracy when the people are thinking: Revitalizing our politics through public deliberation. Oxford University Press. • | Flinders, M., & Dommett, K. (2013). Gap analysis: Participatory democracy, public expectations and community assemblies in Sheffield. Local Government Studies, 39(4), 488– | 513. https://doi.org/10.1080/03003930.2012.726221 • | Gastil, J., & Levine, P. (Eds.). (2005). The deliberative democracy handbook: Strategies for effective civic engagement in the twenty-first century. Jossey-Bass. • | Grimmelikhuijsen, S. G. (2012). Transparency and trust: An experimental study of online disclosure and trust in government. Journal of Public Administration Research and Theory, 22(4), 867– | 892. https://doi.org/10.1093/jopart/mur038 • | Gutmann, A., & Thompson, D. (1996). Democracy and disagreement . Harvard University Press. • | Habermas, J. (1984). The theory of communicative action: Volume 1. Reason and the rationalization of society. Beacon Press. • | Hardin, R. (2004). Trust and trustworthiness . Russell Sage Foundation. • | Hetherington, M. J. (1998). The political relevance of political trust. American Political Science Review, 92(4), 791– | 808. https://doi.org/10.2307/2586304 • | Isaacs, W. (1999). Dialogue and the art of thinking together. Doubleday. • | Lind, E. A., & Tyler, T. R. (1988).
The social psychology of procedural justice. Springer. • | Meier, A. (2020). The trust gap in modern democracies. Civic Engagement Review, 33(4), 401– | 420. • | Michels, A. (2022). Zes lessen over het burgerforum. • | Newton, K. (2001). Trust, social capital, civil society, and democracy. International Political Science Review, 22(2), 201–214. https://doi.org/10.1177/0192512101222004 • | Nooteboom, B. (2006). Vormen en bronnen van vertrouwen. Maandblad 46 47 voor Accountancy en Bedrijfseconomie, 80(1), 8–16. • Postma, S., Bleijenberg, C., Schmidt, H., & Renes, R. J. (2022). Evaluatie mini-burgerberaad gemeente Amsterdam 2021: Hogeschool van Amsterdam, Faculteit Maatschappij en Recht. • Rowe, G., & Frewer, L. J. (2004). Evaluating public-participation exercises: A research agenda. Science, Technology, & Human Values, 29(4), 512–556. https://doi.org/10.1177/0162243903259197 • Sloman, S., & Fernbach, P. (2017). The knowledge illusion: Why we never think alone. Pan Macmillan. • Stouten, H. J., & Koops, B. J. (2020). Climate citizen’s jury Utrecht: Evaluatie van een deliberatief proces. Universiteit Utrecht. • Swindell, D. (2023). Citizen trust in local government. Government Finance Research Center. https://gfrc.uic.edu • Tyler, T. R. (1990). Why people obey the law. Yale University Press. • Tyler, T. R. (2006). Why people obey the law (2nd ed.). Princeton University Press.
• Van de Walle, S., & Bouckaert, G. (2003). Public service performance and trust in government: The problem of causality. International Journal of Public Administration, 26(8–9), 891–913. https://doi.org/10.1081/PAD- 120019352 • Warren, M. E., & Pearse, H. (2008). Designing deliberative democracy: The British Columbia citizens’ assembly. Cambridge University Press.