Bijlage I - Klimaatadaptatie: Zo doen we dat in West-Overijssel

Klimaatadaptatie:

ZO DOEN WE DAT IN WEST-OVERIJSSEL Kompas voor de aanpak van hitte, droogte, wateroverlast en overstromingen in West-Overijssel

Inhoud 1. Uitvoering DPRA in West-Overijssel

3

2. Leefomgeving en mensen in steden, dorpen en platteland

5

weerbaar maken voor klimaatverandering 3. We beginnen niet op nul

6

4. De opgave in West-Overijssel

7

5. Leidende principes

9

6. Stimulering & Monitoring

12

2

1. Uitvoering DPRA in West-Overijssel Het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie (DPRA) is een gezamenlijk plan van gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk om Nederland voor 2050 klimaatbestendig en waterrobuust in te richten. Het Deltaplan versnelt en intensiveert de aanpak van de gevolgen van klimaatverandering, zoals wateroverlast, hittestress, droogte en overstromingen. In hoeverre we last krijgen van de effecten van klimaatverandering in West-Overijssel, hangt onder meer af van de inrichting van onze omgeving en het natuurlijke systeem. Onze omgeving is heel divers, denk maar aan de verschillen tussen stad en buitengebied, hoge en lage delen en ook klei-, veenof zandgrond. Bovendien zijn bepaalde groepen of infrastructuren en gebouwen veel kwetsbaarder dan andere. De effecten van klimaatverandering en daarmee de opgaven zijn daarom niet overal hetzelfde. Aan de slag Volgend op het DPRA moeten alle gemeenten, waterschappen en provincies samen aan de slag om de gevolgen van klimaatverandering te voorkomen of te beperken. Veel gemeenten zijn al volop bezig in de openbare ruimte. Ook zijn zij in gesprek met en stimuleren zij hun inwoners en ondernemers om op hun eigen terrein maatregelen te nemen, bijvoorbeeld door subsidieverlening, informatieverstrekking of praktische ondersteuning.

3

RIVUS Door gemeenten, waterschap en provincie wordt ook samengewerkt op regionaal niveau. In WestOverijssel werken de gemeenten Deventer, Olst-Wijhe, Raalte, Dalfsen, Zwolle, Staphorst, Zwartewaterland, Kampen en Waterschap Drents Overijsselse Delta en de provincie Overijssel samen in de Werkregio RIVUS. Er wordt kennis gedeeld, samen onderzoek gedaan en soms ook samengewerkt aan (gezamenlijke) projecten. Zo zijn in de afgelopen periode de kwetsbaarheden in de gemeenten en de regio in kaart gebracht. Ook zijn lokaal en regionaal Risicodialogen gevoerd met partnerorganisaties, die onderdeel zijn van de oplossingen. Kompas Gemeenten, waterschap en provincie in WestOverijssel doen veel zelf. Daarbij zijn er grote overeenkomsten in aanpak, proces en uitvoering. Daarom is in dit document vastgelegd wat we als opgave zien, hoe we willen samenwerken en wat bij de aanpak van klimaatadaptatie in WestOverijssel onze leidende principes zijn. In die zin kan dit document dan ook worden gezien als een gezamenlijk ontwikkeld Kompas voor de aanpak van hitte, droogte, wateroverlast en overstromingen. Klimaatadaptatie: zo doen we dat in West-Overijssel.

De naam RIVUS De Romeinen hadden vanaf het Forum Romanum een riool lopen naar de Tiber, die de Cloaca Maxima genoemd werd. De woorden riool en riolering stammen ook uit die tijd: rivulus. In het Latijn het verkleinwoord van rivus. Dit betekent beek/kanaal voor irrigatie of afvoer.

4

2. Leefomgeving en mensen in steden, dorpen en platteland weerbaar maken voor klimaatverandering West-Overijssel bestaat uit oude en nieuwe

dat mensen dieren hittestress ervaren. Of dat

grond. Door de eeuwen heen mede ontstaan door

in onze dorpen en steden inwoners langdurige

weersextremen en veranderingen in het klimaat.

overlast, schade of stress ervaren en dat de natuur

Van hoge droge zandgronden tot rivierlandschappen

onomkeerbare schade ondervindt. Om dit soort

met dijken. En van veenweidegebieden tot polders.

scenario’s te voorkomen werken gemeenten,

Al honderden jaren wordt hier geleefd met water als

waterschap, provincie en samenleving stevig door

VRIEND én VIJAND. Menige storm en overstroming

om kwetsbaarheden om te zetten in weerbaarheid

heeft veel verdriet en schade gebracht, maar

en toekomstperspectief. We willen de nadelige

handel via de IJssel en de Zuiderzee, bouwen op de

gevolgen van klimaatverandering beperken en

hoge zandruggen en landbouw op de vruchtbare

onze steden, dorpen en platteland zo inrichten

rivierklei, zorgden ook voor welvaart en voorspoed.

dat de mensen die er wonen, werken en recreëren weerbaar zijn voor de klimaateffecten.

“Leven met water” wordt “Leven met klimaatverandering”

Kansen

Met deze ervaring uit het verleden kunnen

Klimaatverandering zorgt echter niet alleen

de inwoners, ondernemers, overheden en

voor nadelige opgaves en problemen, maar

organisaties in West-Overijssel een stootje

brengt ook kansen met zich mee. Kansen voor

hebben. “Leven met water” zou vanzelfsprekend

creatieve oplossingen, meer gevarieerde (en

“leven met klimaatverandering” moeten worden.

vaak ook groenere) inrichting van het landschap,

Toch gaat dat niet vanzelf. Het urgentiebesef

dorpen en steden. Maar ook economische groei,

is groot bij gemeenten, waterschap, provincie

innovatie en nieuwe vormen van samenwerking.

en partnerorganisaties. Niet alleen vanwege

Door deze kansen te benutten zorgen we voor

leefbaarheid en vitaliteit, maar ook omdat de

klimaatbestendigheid voor toekomstige generaties

economische impact groot is als we niets doen.

en geven we invulling aan de ambities en meerwaarde van het NOVI-gebied “Regio Zwolle

Niemand wil…

laat Nederland klimaatbestendig groeien”.

Want niemand wil het risico lopen dat bedrijfsprocessen vastlopen, evenementen niet door

Leidende principes

kunnen gaan en dat nieuwbouw op de verkeerde plek

De leidende principes in dit document zijn voor ons

staat. Of dat we in de toekomst onze ziekenhuizen

uitgangspunt. Als we als gemeenten, waterschap

niet goed kunnen bereiken, tunnels steeds af moeten

en provincie met eigen projecten, programma’s

sluiten of een groeiend aantal storingen krijgen in

en initiatieven bezig zijn, maar ook als we de

de energievoorziening. Niemand wil ook dat onze

samenwerking zoeken met onze partners binnen

boeren hun land niet goed kunnen bewerken en

de Werkregio RIVUS.

5

3. We beginnen niet op nul De regio West-Overijssel kent al een eeuwenoude

Speelplein in Genemuiden, de routekaart klimaat

traditie als het gaat om de spanning tussen water

in Olst-Wijhe, de pilot Onderwaterdrainage van 10

als vriend en vijand. Het landschap van terpen,

Staphorster boeren, vergroening Stationsstraat

uiterwaarden, dijken en weteringen is daar een

Raalte, de aanpak van de vooroorlogse wijk Brunepe

zichtbaar resultaat van. Anticiperen op (klimaat)

in Kampen, de Wadi-Rotonde, het stationsgebied en

verandering is voor ons dus niet nieuw. Al zijn

de Pannenkoekendijk in Zwolle, Groene Schoolpleinen

droogte en hittestress wel meer recente opgaven,

enz. Deze lokale projecten dragen ook bij aan het

die de komende jaren om extra aandacht vragen.

realiseren van de regionale doelen.

In afgelopen jaren is er door gemeenten, waterschap

Regioprogramma’s

en provincie al heel wat in gang gezet. Grote

Daarnaast lopen er in West-Overijssel grotere

programma’s als Ruimte voor de Rivier en Ruimte

programma’s, waarin partijen uit het veld en

voor de Vecht hebben bijgedragen aan forse

overheden samenwerken. Voorbeelden daarvan zijn:

verbetering van de waterveiligheid, in combinatie

Zoetwatervoorziening Oost-Nederland (o.a. m.b.t.

met versterking van natuur en landschap. Het meer

droogteproblematiek), het programma Agrarisch

recente Hoogwaterbeschermingsprogramma en

Waterbeheer van WDODelta en de LTO, de nieuwe

het Integraal Rivier Management gaan daarmee

normering voor de Sallandse Weteringen, de

door. In de regio IJssel-Vechtdelta is met een

initiatieven rondom Regio Zwolle met NOVI-status

aantal projecten ook volop geëxperimenteerd

(“De Regio Zwolle laat Nederland Klimaatbestendig

met innovatieve oplossingsrichtingen voor

groeien”) en alle activiteiten, die worden

klimaatadaptatie, waarvan de opgedane kennis is

ondernomen binnen de uitvoering van het Regionaal

geborgd en gedeeld.

Adaptatieplan Overijssel.

Gemeentelijke praktijkvoorbeelden

Zelfstandig en samen

Mooie gemeentelijke projectvoorbeelden zijn

Gemeenten, waterschap en provincie kiezen er

ook: Waterfront Dalfsen, het Groene Daken

in West-Overijssel voor om boven op de eigen

Hanzekwartier in Deventer, het Klimaat Actief

programma’s mee te bewegen in deze lopende regionale projecten, processen en initiatieven. We voelen ons verantwoordelijk om mee te sturen, impulsen te geven en bij te dragen. Daar waar dat van toegevoegde waarde is, pakt RIVUS als samenwerkingsverband de handschoen op bij samenwerkingsprojecten en kennisuitwisseling. Binnen de samenwerkingspartners, maar ook met maatschappelijke organisaties, bewoners en ondernemers. Met deze tweesporen-aanpak op lokaal en regionaal niveau, gaat het lukken om in West-Overijssel in 2050 Klimaatbestendig en Waterrobuust te zijn.

6

4. De opgave in West-Overijssel Met als aanleiding het Deltaplan Ruimtelijke

Kampen. Met kennis van deze opgaven is in de

Klimaatkaart RIVUS provincie een Klimaatatlas ontwikkeld van West-

afgelopen periode bepaald welke thema’s voor West-

Overijssel. Een tool, waarin de klimaateffecten op

verkend en besproken tijdens een aantal regionale

Adaptatie hebben gemeenten, waterschap en

Overijssel om nadere uitwerking vragen. Deze zijn

Waterpeil het gebied van droogte, hitte, wateroverlast en Zwarte Water

klimaatdialogen. De uitkomsten van die gesprekken

overstromingen zichtbaar zijn gemaakt in het gebied

hebben een plek gekregen in het maatregelenpakket

Staphorst

van de gemeenten Deventer, Olst-Wijhe, Raalte,

dat is vastgelegd in het Uitvoeringsprogramma. De

Zwartewaterland Dalfsen, Zwolle, Staphorst, Zwartewaterland, Kampen

opgave voor West-Overijssel ziet er in beeld zo uit:

Klimaatkaart RIVUS Zwolle

Waterpeil IJsselmeer

Dalfsen

Waterpeil Zwarte Water Staphorst Kampen

Zwartewaterland Raalte

Zwolle Dalfsen

Olst-Wijhe

Waterpeil IJsselmeer

Deventer

= Kanaal = Rivier

= Dorpen = Steden

Waterpeil IJssel

= Kans op hittestress en wateroverlast op straat in dorpen en steden = Veenweide gebied = Zand = Klei = Gemeentegrens = Overstromingslijn

= Dorpen = Steden

Olst-Wijhe

Deventer

= Kanaal = Rivier

Raalte

Waterpeil IJssel

= Kans op hittestress en wateroverlast

Globaleop schets straat in dorpen en steden = Veenweide gebied = Zand = Klei

7

Droogte Waterpeil IJsselmeer

Wateroverlast op straat

Waterpeil Zwarte Water Staphorst Zwartewaterland

Staphorst

Zwartewaterland

Kampen

Zwolle

Kampen

Zwolle

Dalfsen

= Zand = Veenweide gebied = Klei

Dalfsen

= Kans op wateroverlast op straat in dorpen & steden

Raalte

= Dorpen = Steden

Bodemdaling door uitdroging Waterpeil daalt door droogte

Raalte

Olst-Wijhe

= Kanaal

Olst-Wijhe

= Rivier

Deventer

Waterpeil IJssel

Deventer

Vasthouden

Besparen

Bergen

Vasthouden

Aanpassen

Bergen

Afvoeren

Afvoeren

Hitte

Overstroming Staphorst Kampen

Waterpeil IJsselmeer

Zwartewaterland

Waterpeil Zwarte Water Staphorst Kampen

Zwolle

Zwartewaterland

= Dorpen = Steden

Dalfsen

Zwolle Dalfsen

= overstroomde gebieden bij overstroming regionaal watersysteem

= Kans op hittestress in bebouwd gebied dorpen & steden

Raalte

= Dorpen = Steden

= Waterpeil stijgt

Olst-Wijhe

= Kanaal

C

Raalte

= overstroomde gebieden bij overstroming hoofdwatersysteem.

Olst-Wijhe

= Rivier

Deventer

Deventer

33.3

Waterpeil IJssel

32.8 32.2 31.7 31.1 30.6 30.0 29.4

Landelijk gebied

Bedrijventerrein Dorpen /woonwijken

Stedelijk woongebied

Parken

Versteend centrum/ binnenstad

8

5. Leidende principes Een aantal gemeenten in West-Overijssel heeft

B. Van preventie naar adaptatie

op onderdelen al een eigen adaptatiestrategie of

We verleggen de focus van “preventie, vooral de

is daarmee bezig. Een deel heeft ook al een eigen

strijd tegen het water” nadrukkelijker naar “leven

uitvoeringsplan met gemeentelijke keuzes. Het

met water, droogte en hitte”. De huidige infrastructuur,

maakt duidelijk dat de afzonderlijke overheden

inrichting en bebouwing zijn namelijk nog teveel

binnen de Werkregio RIVUS in de eerste plaats

afgestemd op “het oude klimaat” en onvoldoende

zelf verantwoordelijk (willen) zijn voor een groen-

adaptief. Sterker: vergroenen, adaptief bouwen,

blauwe aanpak in de eigen gemeente of binnen het

inrichten en aanleggen van (nuts)infrastructuur zien

eigen werkgebied. Tegelijkertijd werken we soms

we als de norm om daarmee de kwetsbaarheid voor

samen aan een waterrobuust en klimaatbestendig

klimaatverandering te beperken. Klimaatadaptatie

West-Overijssel. Dat doen we met gezamenlijke

wordt, naast biodiversiteit, circulaire economie en

programma’s en projecten met toegevoegde

energietransitie, één van de belangrijkste leidende

waarde, boven op de lokale aanpak. Soms als

principes bij de voorbereiding en uitvoering van

partners in de Werkregio RIVUS en soms binnen

gemeentelijke en private bouw- en infraprojecten

andere (bestaande) samenwerkingen. Alle inzet

in stad en land. We maken daarbij gebruik van de

om onze eigen gemeente, ons eigen werkgebied

lagenbenadering als uitgangspunt.

(waterschap/provincie) en West-Overijssel als geheel waterrobuust en klimaatbestendig te maken, toetsen we aan de volgende leidende principes: A. De basis op orde, behoud het goede Dankzij het feit dat gemeenten, waterschap en provincie in de afgelopen jaren stevig hebben gebouwd aan waterveiligheid en waterbeheer, kunnen we in West-Overijssel veilig wonen, werken en leven. Het huidige (water)systeem verdient dan ook onderhoud, vervanging en innovatie. Daarmee behouden we een robuuste basis, waarvan we alle dagen de vruchten plukken, als het gaat om wonen, werken, ondernemen en leven.

9

C. Samen met bewoners, ondernemers en

E. Klimaatrobuust landelijk gebied: integraal

maatschappelijke partners

verbinden en slim combineren

We zien in West-Overijssel klimaatadaptatie

Het landelijk gebied in West-Overijssel wordt

nadrukkelijk als gezamenlijke opgave: overheden

overspoeld met opgaven: stikstof, natuur, duurzame

én samenleving. Want om het probleem echt op

energie, bodemontwikkeling, biodiversiteit,

te lossen, moeten bewoners, ondernemers en

klimaatopgaven, kringlooplandbouw. Allemaal

maatschappelijke partners ook in actie komen.

ruimtevragers, die nu vaak vanuit verschillende

Immers: zij bezitten de (particuliere) tuinen en

“kokers” worden aangevlogen. In West-Overijssel

terreinen. In totaal zo’n 60-80 procent van alle

gaan we in het landelijk gebied voor het verknopen

grondgebied in onze regio. Hen betrekken en

van opgaven en het benutten van meekoppelkansen.

stimuleren is dus minstens zo belangrijk als onze

Ofwel: integraal verbinden en slim combineren.

eigen opgave als overheden op orde krijgen. We

Een gebiedsgerichte aanpak, waarbij we de

willen daarom een fundamentele verandering in

“gebruikers” van het buitengebied vanaf het begin

denken, organiseren en doen bewerkstelligen door

willen betrekken: agrariërs, buitenlui, landgoederen,

klimaatadaptief handelen te stimuleren. Goede

natuurorganisaties en recreatiebedrijven.

communicatie en participatie zijn daarbij essentieel. Om draagvlak rondom projecten en maatregelen te realiseren, maar ook om mensen in beweging te krijgen en in eigen tuin, op eigen erf of (bedrijven) terrein in actie te laten komen.

D. Versterking sponswerking en verkoeling in steden, dorpen, buurten en straten Het versterken van de sponswerking van en het realiseren van verkoeling binnen onze steden, dorpen, wijken, buurten, straten, pleinen en tuinen heeft prioriteit. Gemeenten spannen zich in om dit vast te leggen in omgevingsvisies en -plannen. We zien het als onze opgave dat het onder alle weersomstandigheden zowel binnen als buiten huizen/gebouwen prettig wonen, werken en leven is. We werken samen aan versterking van de sponswerking en de vergroening, met partners, zoals woningcorporaties, buurt- en wijkorganisaties, zorgsector, onderwijs en bedrijven. En door klimaatmaatregelen mee te koppelen in bestaande programma’s voor groen, wegen en riolering. Waarbij we de voorkeur geven aan maatregelen die ook de biodiversiteit versterken.

10

F. Versnellen door werk-met-werk te maken

Want hoe je het ook wendt of keert: binnen de

Net als de RIVUS-samenwerking in de

Werkregio RIVUS hebben de deelnemende partners

afvalwaterketen, leidt samenwerking op het

verschillende opgaven en ambities. De dynamiek in

gebied van klimaatadaptatie tot versnelling en

de delta vraagt op onderdelen een veel ambitieuzere

betere resultaten. Omdat we kennis en expertise

aanpak, dan de plekken in de regio waar de

beter kunnen bundelen en benutten. Omdat we

klimaatuitdagingen minder acuut zijn. Maar ook:

vergelijkbare opgaven van de verschillende partners

door verschillen in beschikbaar budget en

samen sneller tot uitvoering kunnen brengen.

(ambtelijke) capaciteit willen deelnemende partners

Of omdat we gedeelde meekoppelkansen door

de vrijheid houden om eigen keuzes te maken.

samenwerking beter kunnen benutten.

Daarom kiezen we binnen de Werkregio RIVUS voor een getrapte aanpak, met respect voor ieders

Echter niet alle bovenlokale opgaven hoeven door de Werkregio RIVUS zelf te worden aangepakt. Werken aan gezamenlijke projecten op RIVUS-niveau doen we alleen als ze aantoonbaar meerwaarde opleveren. Als ze iets toevoegen, iets wat er nu nog niet is.

ambitie. Dit doen we door: » Inhoudelijke samenwerkingsprojecten op RIVUS-niveau, waar alle partners aan meedoen. » Keuzemenu-projecten, waar een deel van de RIVUS-partners zich aan verbindt. » Bij te dragen aan reeds lopende projecten en programma’s, waarvan de resultaten bijdragen aan de doelstellingen van de Werkregio RIVUS en dus geheel West-Overijssel. G. Benutten (economische) kansen Klimaatverandering is niet alleen een opgave. Het biedt ook enorme kansen: innovatie, versterken van samenwerking tussen bedrijven, nieuwe soorten werk, andere opleidingen. Gemeenten, waterschap en provincie in West-Overijssel zien de kansen van de NOVI-status van de Regio Zwolle, dat zich profileert als (inter)nationale proeftuin op het gebied van klimaatbestendige groei. Daar is klimaatadaptatie een basis voor samenwerking tussen onderwijs, overheden en bedrijfsleven, in een regio met volop expertise en ervaring. Alle samenwerkingspartners in West-Overijssel willen daar op hun eigen manier aan bijdragen en van profiteren.

11

6. Stimulering & Monitoring In West-Overijssel (Werkregio RIVUS) staat de

Zoals eerder aangegeven: we willen onze inwoners,

komende jaren veel op stapel. Projecten en

ondernemers en maatschappelijke organisaties

programma’s die apart worden uitgevoerd door

stimuleren om in eigen tuin of op eigen terrein ook

gemeenten, waterschap en provincie. Maar ook

in actie te komen. Dat doen we met activiteiten

gezamenlijke activiteiten. We willen resultaten

op het gebied van communicatie, kennisdeling

daarvan monitoren en zichtbaar/beleefbaar

(binnen RIVUS en extern met partners), educatie

maken, zodat ook publiek en politiek de aanpak van

en stimuleringsregelingen.

klimaatadaptatie in West-Overijssel goed kunnen volgen. Hiervoor wordt een monitoringsinstrument opgezet.

Nieuwsgierig naar de aanpak in West-Overijssel? Kijk op www.rivus.net Met o.a. het Uitvoeringsprogramma en een terugkoppeling van de regionale Risicodialogen.

Tekst en ontwerp: In opdracht van: Datum:

24 juni 2021

12