Bijlage 3. Eindrapportage Analysefase

Vastgesteld tijdens stuurgroep 4 november 2020

Verstedelijking en bereikbaarheid Regio Zwolle

Analysefase

Eindrapport Analysefase

VOORAF Regio Zwolle

Regio Zwolle, met als kloppend hart de stad Zwolle, ontwikkelt zich tot een economische en stedelijke topregio van formaat. In de regio wordt tot 2040 een groei verwacht van circa 40.000 woningen. Het klimaat-adaptief accommoderen van de forse stedelijke en economische groei van de regio, mét behoud en ontwikkeling van de kwaliteit van de leefomgeving en bereikbaarheid, is een belangrijke integrale opgave voor de regio (Omgevingsagenda-Oost). In dit kader wordt in de NOVI-brief van 23 april 2020 aan de Tweede Kamer de positie van Zwolle in het Stedelijk Netwerk Nederland expliciet benoemd. Deze vraagt om keuzes in een doordachte langetermijnstrategie, onder meer om de groei niet alleen in aantallen, maar ook met passende kwaliteit te realiseren. Dit geldt zowel voor woningen, mobiliteit en leefomgeving. Tenslotte is in februari 2020 het MIRT Onderzoek A28 Amersfoort – Hoogeveen afgerond. Conclusie van het MIRT Onderzoek was dat de situatie bij Zwolle een eigen benadering vraagt.

Om uitwerking te geven aan bovengenoemde opgaven spraken Rijk en regio in het BO MIRT 2019 af een verstedelijkingsstrategie op te stellen voor Regio Zwolle, in onderlinge wisselwerking met een gebiedsgericht MIRT Onderzoek bereikbaarheid voor Zwolle en omgeving. Deze onderzoeken zijn in één gezamenlijk onderzoekstraject in een integrale aanpak opgepakt.

Het onderzoek is opgedeeld in 4 fasen, respectievelijk de analysefase (1), ontwikkelperspectieven (2), ontwikkelrichting en ontwikkelpad (3) en vervolgafspraken tussen Rijk en Regio (4) in het BO Leefomgeving en het BO-MIRT. Deze worden in de rapportage nader toegelicht.

Eindrapport Analysefase Voor u ligt de eindrapportage van de eerste fase: de analysefase. Dit document beschrijft de opbrengst van deze eerste gezamenlijke fase. Vanuit een feitenrelaas gericht op de kernwaarden en bedreigingen is gekomen tot een viertal integrale doelstellingen en bijbehorende uitgangspunten . Deze leiden tot een aantal ontwikkelperspectieven voor de volgende fase.

De hoofdlijn van het feitenrelaas is weergegeven in een afzonderlijke rapportage. Dit omvat een feitelijke beschrijving van de regio ten aanzien van de thema’s landschap, wonen, economie, bereikbaarheid, water, klimaat en energie. Hierbij is de huidige situatie beschreven inclusief de toekomstige ambities.

Betrokken partijen zijn: provincie Overijssel, gemeente Zwolle, Regio Zwolle, de ministeries van BZK en IenW, RWS - Oost Nederland en het waterschap WDOD. De opbrengst van deze eerste fase is vastgesteld tijdens de Stuurgroep van 4 november 2020.

2

Toelichting

Integrale aanpak Fasering van het onderzoek

Om te komen tot de gedragen gemeenschappelijke integrale opgave is het noodzakelijk om een overzichtsbeeld van gedeelde feiten en ambities te hebben op het gebied van wonen, werken, infrastructuur, mobiliteit, energie, klimaat en water (zie ook Hoofdlijn Feitenrelaas, november 2020).

Hiervoor zijn in verschillende werkgroepen een aantal sessies georganiseerd, waarbij met betrokken van de verschillende partijen de feiten zijn verzameld.

Daarnaast hebben we een drietal integrale werkateliers georganiseerd om gezamenlijk op basis van de feiten de stap naar uitgangspunten en ontwikkelperspectieven te maken. De opbrengst van deze werkateliers is ook gedeeld met regionale vertegenwoordigers vanuit Regio Zwolle om zodoende verschillende (regionale) invalshoeken ook mee te kunnen nemen.

Samenhangende trajecten: • QuickScan Watersysteem en Klimaatadaptatie • Onderzoek stationsomgevingen Zwolle en Nijmegen • NOVI / NOVI-gebied • Afspraken woningbouw (woonimpuls) • Regionale Energie Strategie • Toekomstbeeld OV 2040 • Omgevingsagenda Oost

3

Regio Zwolle Feitenrelaas in vogelvlucht

Toelichting

Leefbarometer:

Alle seinen staan op groen

Veel kwaliteiten aanwezig in de Regio Zwolle Regio Zwolle heeft een aantrekkelijke leefomgeving waar het heel prettig wonen, werken en recreëren is. Een eerste indruk op de Leefbarometer (leefbaarheid van buurten en wijken) geeft een overwegend positief beeld (groen).

Kenmerken van de Regio Zwolle: •

Aantrekkelijke binnensteden (historie, voorzieningen)

•

Ligging in de delta, aan fenomenale landschappen: noordrand van de Veluwe, Weerribben, Vechtdelta

•

Rijk aan karakteristieke dorpen met uiteenlopende woonkwaliteiten.

5

Toelichting

Feitenrelaas:

Regio Zwolle is niet homogeen

6 verschillende landschappen met hun specifieke kenmerken (klimaat en historie) De Regio Zwolle bestaat uit zes verschillende landschapstypen met een eigen vormings- en ontwikkelgeschiedenis, eigen economische dynamiek en eigen opgaven (bijvoorbeeld overstromingsrisico in rivierkleilandschap versus

Hoogveenontginning

Veenweidegebied

Rivierkleilandschap

Zandlandschap

Droogmakerij

Stuwwallandschap

droogteproblematiek in het zandlandschap). Dit zorgt voor een heel divers beeld van de Regio Zwolle, waarbij in de verstedelijkingsstrategie aansluiting moet worden gezocht.

6

Toelichting

Feitenrelaas:

Regio Zwolle is niet homogeen

Verschil in bevolkings- en banengroei en voorzieningenaanbod Kenmerkend voor de regio Zwolle is de sterke oriëntatie op de centrumstad Zwolle.

Aantal inwoners

Bevolkingsgroei 2010-2020

Basisonderwijs <3km

De gemeenten daaromheen kennen - met uitzondering van de kleinere steden zoals Hoogeveen, Meppel, Harderwijk, Dronten en Kampen - een relatief lage dichtheid aan wonen en voorzieningen. De regio kent daardoor in demografie en verstedelijkingsdynamiek grote verschillen die in de toekomst mogelijk nog groter worden.

2 Tegelijkertijd laten de demografische ontwikkelingen een grote vergrijzingsgolf zien in de regio: de jongere generatie trekt weg, vanwege

50

het gebrek aan woningen (die aansluiten bij hun wensen en portemonnee) en voorzieningen – waardoor de regiogemeenten nauwelijks (1-3%)

Banen per 1.000 inwoners

Banengroei 2008-2018

Grote supermarkten <5km

groeien. Naast ruimte voor de (innovatieve) ontwikkelingen en groei van de stad Zwolle, moet er aandacht zijn voor het aantrekkelijker maken van het ommeland door sterkere gemeentelijke kernen te ontwikkelen, die beschikken over voorzieningen die de samenleving verbinden.

2

50

7

Toelichting

Feitenrelaas:

Bereikbaarheid op 3 schaalniveaus

De stad Zwolle ligt op een centrale plek in de Regio, maar ook goed verbonden aan de nationale netwerken van trein en snelwegen Zwolle is de centrale spil in de regio met een goede bereikbaarheid op alle schaalniveaus.

• Nationaal: relatie met ‘Agglomeratie NL’ • Regionaal: verbinding kernen met de centrale stad (Zwolle) voor voorzieningen • Lokaal: onderlinge verbinding met kernen binnen de regio Zwolle

Als gekeken wordt naar verplaatsingen binnen de Regio Zwolle valt op dat veel verplaatsingen vanuit de omliggende gemeenten gericht zijn op de gemeente Zwolle. De stad functioneert als centrale spil, waarbij er veel dagelijkse pendelstromen zijn tussen ommeland en stad.

Er bestaan in het daily urban system van de gemeente Zwolle geen duidelijke vervoersrelaties met andere steden buiten de regio. Het beeld van de herkomsten en bestemmingen laat een diffuus beeld zien,

Zwolle functioneert als de centrale spil Naar Regio Zwolle

Naar gemeente Zwolle

Van Regio naar gemeente Zwolle

Binnen Regio Zwolle

waarbij relatief veel mensen vanuit alle windrichtingen naar de centrale stad komen.

Er is een goed regionaal OV-netwerk aanwezig - vanuit veel plaatsen met een station is naar Zwolle de reistijdverhouding auto/OV nagenoeg gelijk - echter is het netwerk vooral op Zwolle gericht. Als gekeken wordt naar het totale verplaatsingsgedrag van de regio (verplaatsingen van, naar en binnen Regio Zwolle), is te zien dat voor verplaatsingen langer dan 10 km, het OV voor 5% - 10% van de verplaatsingen wordt gebruikt.

8

Toelichting

Feitenrelaas:

Beweging naar regio Oost

Aantrekkelijk alternatief met rust en natuur als aantrekkingskracht

Bron: Naar het oosten, verhuismotieven bij een verhuizing van de Randstad naar Oost-Nederland, Motivaction 2019

Uit de analyse blijkt dat er een trendbreuk is met betrekking tot de ontwikkeling van Zwolle en de Regio Zwolle ten opzichte van een aantal jaar geleden. De stad zit in de lift en prognoses worden stevig naar boven bijgesteld. Volgens de meest recente prognose van Primos (2020) groeit de stad Zwolle met ruim 25.000 mensen tot 2050.

Achter de kwantitatieve prognose schuilen kwalitatieve opvattingen over de groei van Zwolle en de regio. Door de herontdekking

Nieuwe woning vaak groter, liefst ook met tuin (67%) Vaak duurdere woning na verhuizing naar Oost NL 25% behoudt baan in Randstad, men gaat meer met de auto reizen.

van de aantrekkelijkheid van de stad vindt er een optelsom plaats tussen regionale verhuisbewegingen en een ontwikkeling waarbij Zwolle het prettige alternatief is voor de krapte op de woningmarkt in de Randstad. Ook voor Groningers vormt Zwolle een aantrekkelijk alternatief, op de schakel tussen Randstad en het noorden..

Aantrekkingskracht van Oost is rust en natuur Gezinnen zoeken meer ruimte, gepensioneerden dichter bij de natuur, frisse start

9

Toelichting

Dit is het momentum voor de Regio Zwolle! Zwolle - als onderdeel van Stedelijk Netwerk Nederland - groeit harder dan voorzien

De kwaliteiten van de stad Zwolle en haar omliggende regio zijn groot en worden gezien door de Nederlandse bevolking en de overheid. Dit drukt zich uit in de bijstellingen van prognoses en de importantie van de de regio als onderdeel van het Stedelijk Netwerk Nederland. Door de Corona-pandemie heeft de ontspannen stedelijke woonomgeving aan populariteit gewonnen.

• Prognoses worden naar boven bijgesteld: Zwolle groeit harder dan voorzien. • Zwolle als onderdeel van Stedelijk Netwerk Nederland: antwoord op de nationale druk op de woningmarkt. • Corona effect… het buitengebied herondekt!

Door de toenemende regionale vraag naar stedelijk wonen (lees in nabijheid van voorzieningen en banen), de trek uit de Randstad die met goede verbindingen over weg en spoor wordt gefaciliteerd, wordt de druk op de stad Zwolle groter. De stad groeit en heeft wellicht potentie om door te groeien naar 170.000 inwoners.

Kortom: de regio Zwolle kan met een sterke propositie op de agenda wonen, economie en mobiliteit het momentum pakken en zich stevig op kaart zetten als aantrekkelijke groeiregio op de agenda van de nationale woningbouwopgave.

10

4 kernwaarden afgezet tegen 4 bedreigingen Welke kant willen we op?

Toelichting

Kernwaarde:

Gegroeid door collectieve inspanning

Samenwerking is in deze regio altijd essentieel geweest om sterk te staan. Samenwerking is in deze regio altijd essentieel

Vestiging in ‘klugten’ om het veenland te ontginnen

geweest om sterk te staan. Moderne voorbeelden zijn DutchTechZone en Port of Zwolle. Hier bundelen kennisinstellingen en bedrijven krachten om tot betere producten en innovatie te komen.

Als we terug gaan in de tijd zien we dat het landbouwsysteem in de regio van oudsher gebaseerd was op collectieve inspanning. Het beheer en gebruik van de gemeenschappelijke gronden werd door de lokale boermarke (het collectief van boeren) geregeld. Collectieve samenwerking kwam voort uit noodzaak. In de late middeleeuwen werd de vraag naar rogge groter. Het areaal aan gemeenschappelijke akkers (essen) moest daarvoor flink worden uitgebreid. Dit zorgde voor krapte en een reguleringsvraag omdat ook de andere gronden essentieel waren in het landelijke ecosysteem (voor voldoende meststoffen).

Lokale boermarke (collectief van boeren) op de gemeenschappelijke esgronden

De collectieve inspanning zien we overigens niet alleen terug op de zandgronden. In de veengebieden van Ruinwerwold werd de ontginning van het land collectief uitgevoerd. Individueel was de ontginning onbegonnen werk.

Port of Zwolle Kampen-Meppel-Zwolle

Bundeling van kennisinstellingen en bedrijven in bijvoorbeeld Coevorden, Emmen, Hoogeveen en Hardenberg

12

Toelichting

Kernwaarde:

Symbiose met het landschap van levensbelang

De richting en oriëntatie van verstedelijking wordt van oudsher bepaald door de lokale omstandigheden, hoogteverschillen en ondergrond De oudste steden in de regio Zwolle hebben gemeen dat ze gelegen zijn op hogere gronden. In de bebouwingsvormen is deze ondergrond nog

is overigens niet voor niets. De stadjes aan de

Met het water meebewegende ontginningslinten van Staphorst en Rouveen: zodra de landbouwgrond

Zuiderzee en in het rivierengebied stonden constant

te nat werd schoof men verder op richting

onder dreiging van het onvoorspelbare water.

drogere gronden

heel duidelijk af te lezen. De richting en oriëntatie wordt bepaald door lokale hoogteverschillen. Dat

Symbiose met het landschap was van levensbelang. Ook economisch.

Een ander goed bewaard voorbeeld van het constant aanpassen aan het landschap is te zien in de veengebieden van Staphorst en Ruinerwold.

Zwolle (gelegen op en stuwwal) heroriënteerde zich meermaals richting Aa en Zwarte Water

Hier transformeerde men het woeste land in bruikbaar landbouwgebied. Veen klinkt echter in zodat er maaiveldverlaging optrad. De vernatte gronden werden ingezet als hooi en weiland. Nieuw

1

2

3

4

akkerland werd gevonden door in het verlengde van de oude ontginning nieuwe stukken veen te ontginnen. Op den duur werd de afstand tussen boerderij en akkerland te groot. Dit werd opgelost door boerderijen mee te verplaatsen richting de nieuwe ontginning. Bij Staphorst en Rouveen zien we in westelijke richting drie van dit soort vroegere ontginningslinten (bij de Tenteweg, Hooidijk en Oldepadt).

13

Toelichting

Kernwaarde:

Kruispunt op multimodale en (inter)nationale routes

Het wisselende succes van de verschillende steden en dorpen in de regio Zwolle was en is afhankelijk van de bereikbaarheid. Het wisselende succes van de verschillende steden in de Regio Zwolle is voor een belangrijk deel terug te

Hessenpoort

herleiden tot de robuustheid van hun bereikbaarheid. Zwolle groeide dankzij haar ligging aan land- en vaarwegen uit tot stapelplaats in een internationaal opererend Hanze-netwerk. Hasselt profiteerde van haar ligging aan het Zwarte Water (en daarmee haar verbinding met de Zuiderzee) en haar landverbinding met het Friese vasteland. Toen Zwolle de route langs het Zwarte Water ging domineren eindigde echter

Succes langs weg- en waterverbindingen in Hanzetijd Maar ook: verval in Kampen, Blokzijl, Hattem en Vollenhove op het moment dat de belangrijke routes elders lopen

Succes als logistieke draaischijf

de groei van Hasselt. Ook de bereikbaarheid van Kampen, Blokzijl, Hattem en Vollenhove bleken door de tijd te weinig robuust om de glorietijd van deze steden lang te laten duren.

Inmiddels heeft Zwolle haar plek gevonden als schakel tussen Noord-Nederland en de groeiende agglomeratie tussen Amsterdam/ Utrecht, Rotterdam/Den Haag, Eindhoven en Arnhem/Nijmegen. Vooral de spoorverbinding blijkt onmisbaar om aansluiting te vinden met het stedelijke voor- en achterland. De andere plaatsen in de regio Zwolle nemen inmiddels een meer bescheiden maar niet minder belangrijke rol in het bereikbaarheidssysteem.

14

Toelichting

Kernwaarde:

Economisch florerend door lokaal geworteld specialisme

Een geperfectioneerde onderscheidende technologie leidt tot kwalitatieve producten met een grote afzetmarkt. Daarin heeft iedere gemeenschap een eigen rol. In de best florerende ecosystemen loopt het perfectionaliseren van een onderscheidende technologie voorop aan de toepassing ervan in de vorm van gewilde producten. Wanneer de specialiteit bijvoorbeeld is om robots zo nauwkeurig en precies mogelijk te laten bewegen ontstaat er een eindeloze rij aan mogelijke toepassingen: van drones voor de landbouw tot aan operatiemachines voor in de zorg (zie: mechatronica Brainportregio Eindhoven). Een mooi lokaal voorbeeld van lokaal geworteld specialisme vinden we in de regio GenemuidenMeppel. Hier groeide de techniek van het verwerken van heide en biezen uit tot de moderne tapijtindustrie.

Bij specialisatie hoort een heldere rolverdeling. Niet elk gebied hoeft dezelfde producten en diensten te leveren. En: wanneer er een succesvol product is volgen er meer. In de veengebieden van Dedemsvaart, Hardenberg en Giethoorn bijvoorbeeld gebeurde er meer dan alleen turfsteken. In scheepsmakerijen bouwde men hier de boten voor het vervoer van turf. Daarnaast vond men er kalkovens, net zoals in Zwartsluis en Hasselt.

De techniek van het verwerken van heide en biezen groeide in Genemuiden-Meppel uit tot de moderne tapijtindustrie

Wanneer er een succesvol product is volgen er meer. Kalkovens, landbouw en scheepvaart als verbreding van de oorspronkelijke op turfwinnerij gebaseerde economie in Dedemsvaart en Hardenberg.

De laatste twee steden hadden volop aanvoer van schelpen uit de Zuiderzee. Om kalkovens te laten draaien werd turf aangevoerd vanaf de veengebieden. Deze specialisatie ligt aan de grondslag van de huidige MKB-economie van de regio Zwolle.

Huidig: familiebedrijven / MKB. Economie van slim, handig en ondernemend.

Heldere rolverdeling en specialisatie: Vetgemeste ganzen waren een belangrijk exportproduct van Deventer. Het verhandelen ervan gebeurde echter niet in de stad zelf maar in Zwolle. Zwollenaren zelf waren gespecialiseerd in het telen van kemphanen. Om in leven te blijven importeerde Zwolle allerlei producten uit de regio waarvoor ze zelf niet de ruimte of de kennis voor in huis had.

15

Toelichting

In elk dorp en elke stad worden naar eigen behoefte

Bedreiging:

Concurrentie door opstapeling ‘meer van hetzelfde’

Het eenzijdigheid aanbod (allemaal hetzelfde woonmilieu en allemaal dezelfde (logistieke) bedrijventerreinen) zorgt voor onderlinge concurrentie binnenin de regio. Het is een onnodige verarming binnen een regio waar de kansen vanuit de rijkdom van de verschillende landschappen zo groot zijn.

bedrijventerreinen en woningen gebouwd. De geprefereerde woonkwaliteit lijkt neer te komen op een laagbouwwoning op een zo groot mogelijk kavel. Dit zorgt ervoor dat het terugtrekken uit het collectieve leven nu voor een groot deel van de bevolking mogelijk is geworden. Tegelijkertijd zorgt het eenzijdige aanbod (allemaal hetzelfde woonmilieu en allemaal dezelfde (logistieke) bedrijventerreinen) voor onderlinge concurrentie binnenin de regio. Het is een onnodige verarming binnen een regio waar het verschil in landschappelijke ondergronden zo divers is.

Ondanks divers pallet aan landschappen nauwelijks onderscheidende keuzes in woonmilieus

De bedrijvigheid is kleinschalig en sterk lokaal (en maatschappelijk) geworteld. Het versterkt de vraag naar een eigen bedrijventerrein voor elk dorp. Kleine

Niet overal Steenwijkerland: Landschap als aanleiding voor bijzondere woonkwaliteit

winstmarges en grote concurrentie maken echter dat echte samenwerking zodoende slecht van de grond komt. Dit maakt kwetsbaar in een systeem waar succes meer en meer wordt bepaald door het organiseren van nabijheid en agglomeratiekracht.

‘Ieder dorp haar eigen uitbreiding’ levert bijzondere confrontaties op tussen (grootschalig) werken, logistiek en wonen

16

Toelichting

Bedreiging:

Concurrentie door opstapeling ‘meer van hetzelfde’

Wanneer ruim bouwen in het landschap de norm is komt de kwaliteit van het landschap vroeg of laat onder druk te staan Kwaliteit is landschap en ruimte, maar als we blijven bouwen zoals we nu doen dan komt die kwaliteit vroeg of laat onder druk te staan.

Daarnaast heeft ruim bouwen met tweekappers weinig te maken met diversiteit. Terwijl diviersiteit ook een kwaliteit van de Regio Zwolle zou moeten zijn en is.

Hoe lang is de strategie om ruim te bouwen in uitgestrekt landschap vol te houden als de kernkwaliteit van de woningen juist de ligging in dit uitgestrekte landschap is?

2005

Met inbegrip van alle andere ruimteclaims op datzelfde landschap

2018

17

Toelichting

Bedreiging:

De strijd met het water laait terug op...

Waar voorheen de landschappelijke ondergrond ‘irrelevant’ leek bij verstedelijkingsopgaven is deze nu vaker maatgevend. Enerzijds om de brede klimaatopgaven tegemoet te treden, anderzijds voor het realiseren van aantrekkelijke vestigingmilieus In de negentiende en twintigste eeuw leken we de strijd met de natuur voorgoed te hebben gewonnen. Dankzij kunstmest konden zelfs de meest woeste gronden worden omgezet in vruchtbaar land. En

‘eiland Urk’

dankzij kanalisatie werden woeste rivieren en beken getemd. Iconisch voor dit maakbaarheidsgeloof is de ontwikkeling van de Noordoostpolder. Met behulp van een 31,5 kilometer lange dijk werd 48.000 hectare aan nieuw land gewonnen. Voormalige eilanden als Urk en Schokland waren plotsklaps geen eilanden meer maar onderdeel van de polder. Niet het onderliggende landschap maar rationele principes bepaalden vanaf nu de inrichting van het land. Boerenkavels kregen een standaardmaat van 24 hectare en rond een assenkruis aan wegen kwam een kring van kleine dorpen rondom de centrale voorzieningenkern Emmeloord. In de jaren ’50 zorgden ruilverkavelingsprojecten ervoor dat lokale verschillen in ondergrond werden uitgewist ten faveure van productiewinst.

In de negentiende en twintigste eeuw leken we de strijd met de natuur voorgoed te hebben gewonnen. Dankzij kunstmest konden zelfs de meest woeste gronden worden omgezet in vruchtbaar land. En dankzij kanalisatie werden woeste rivieren en beken getemd. Iconisch voor deze overtuiging van de maakbaarheid van het landschap is de ontwikkeling van de Noordoostpolder.

Heftige regenbuien vergroten de kans op overstromingen en het onderlopen van straten en gebouwen

Waar voorheen de landschappelijke ondergrond ‘irrelevant’ leek bij verstedelijkingsopgaven is deze nu vaker maatgevend. Enerzijds om de brede klimaatopgaven tegemoet te treden, anderzijds voor het realiseren van aantrekkelijke vestigingmilieus

18

Toelichting

Bedreiging:

...en de klimaatopgave heeft grote impact op landgebruik

Klimaatverandering zorgt ervoor dat verstedelijking integraal samen moet gaan met de vergroenings- en wateropgave Klimaatverandering zorgt ervoor dat verstedelijking integraal samen moet gaan met de vergroenings-

Overstromingsgebied

Bodemdaling

en wateropgave. Hogere temperaturen en meer

• Hogere temperaturen en meer droogte veroorzaken hittestress

droogte veroorzaken hittestress in het sterk versteende stedelijke gebied. Watertekorten treden

• Watertekorten treden op in de zandgebieden en we zien steeds vaker branden ontstaan op de heidegronden en in de bossen.

op in de zandgebieden en we zien steeds vaker branden ontstaan op de heidegronden en in de bossen. Er zijn problemen met funderingen door lage grondwaterstanden en sterke dalingen van de grondwaterpeilen. Dit levert nadelige effecten op

• Er zijn problemen met funderingen door lage grondwaterstanden en sterke dalingen van de grondwaterpeilen.

voor de landbouw- en natuurgronden en brengt de bevaarbaarheid van de grote rivieren, zoals de IJssel en Twentekanalen, in het geding.

In de veengebieden daalt de bodem (plaatselijk met

Risico hoog

>60cm daling

Risico laag

<20cm daling

wel meer dan 60 centimeter in de komende 30 jaar). Tegelijkertijd vergroten heftige regenbuien de kans

Droogte - tekort oppervlaktewater

Stedelijke hitte-eiland

• In de veengebieden bodemdaling (plaatselijk met wel meer dan 60 centimeter in de komende 30 jaar).

op overstromingen en het onderlopen van straten en

• Tegelijkertijd vergroten heftige regenbuien de kans op overstromingen en het onderlopen van straten en gebouwen.

gebouwen. De verarming van het landschap heeft er daarnaast voor gezocht dat de biodiversiteit meer dan ooit onder druk staat.

• De verarming van het landschap heeft er daarnaast voor gezocht dat de biodiversiteit meer dan ooit onder druk staat. Geen watertoevoer mogelijk Te krap Te weinig

Veel effect

Geen probleem

Weinig effect

19

Toelichting

Bedreiging:

Beperkte nabijheid zorgt voor veel autogebruik

Over het algemeen is de bereikbaarheid in de Regio Zwolle goed. Echter: de stedelijkheid (vertaald in nabijheid van inwoners en banen) is vrijwel overal

2005

in de regio Zwolle beperkt. Dit zorgt er voor dat de regio behoorlijk auto-georiënteerd is (een gegeven dat wordt versterkt doordat een deel van de nieuwe

Zwolle

woningen op typische autolocaties wordt gebouwd).

Amsterdam

Den Haag

Utrecht Arnhem Rotterdam

Nijmegen

2016 Eindhoven Regio Zwolle

GemeenteZwolle

20

Toelichting

Bedreiging:

Agglomeratievoordelen moeten georganiseerd worden

Concurrentiekracht wordt in de hedendaagse economie bepaald door de omvang, breedte en diepte van het palet van specialisaties in de werkgelegenheid en beroepsbevolking. Grote steden met veel nabijheid, kennisuitwisseling, innovatiekracht en diversiteit hebben hierin

• Atlas regio Zwollle (MUST)

• Noordvleugel & Utrecht

• Brabantstad

• Arnhem-Nijmegen

• Zwolle

een voorsprong. Een krachtige agglomeratie hoeft echter niet per se een grote stad te zijn. Agglomeratievoordelen moeten namelijk altijd georganiseerd worden. Dat kan door activiteiten dicht op elkaar te zetten, maar ook door die activiteiten goed met elkaar in verband te brengen en van elkaar te laten profiteren.

• 76% van de bedrijven in de regio behoort tot MKB, samen zijn ze goed voor 60% van de werkgelegenheid • Dit zorgt voor continuïteit en maatschappelijk betrokkenheid (kwaliteit). • Maar bedreiging gezien de mondiale concurrentie: relatief laag geschoold, lagere investeringen en sterke gevoeligheid bij conjuncturele schommelingen.

Dagselijkse verplaatsingen: “Agglomeratie- en netwerkvorming minder fijnmazig in vergelijking met andere regio’s” Bron: Veranderende geografie (Tordoir, Regioplan 2015)

21

Toelichting

Resume:

Robuustheid vraagt andere handelingsperspectieven

Hoe de ruimtelijke opgave (wonen, werken, water en energie) duurzaam te accomoderen met behoud van bereikbaarheid en landschapskwaliteit en met versterking van de economische structuur? Samenvattend vormen dit de belangrijkste bedreigingen van de huidige ruimtelijke kwalieit van de Regio Zwolle.

Behoud prettig woonklimaat i.r.t. verstedelijking

Omgaan met klimaatverandering: overstroming, piekbelasting, droogte, biodiversiteit,..

Landschappelijke kwaliteit onder druk ‘tuin van NL’ door verstedelijking/ verharding

Beperkte nabijheid zorgt voor veel autogebruik

Beperkt economisch specialisme en agglomeratievoordelen. Ontbreken kenniscomponent (universiteit) en tekort aan geschikt personeel.

22

Toelichting

Resume:

Kansen voor de toekomst

Lokaal geworteld woon- werk en leefmilieu met landschap als identiteitsdrager. Koppeling van nieuw programma aan OV, fiets en ketenmobiliteit. Maar de ontwikkelopgave geeft ook de kansen om door het maken van de juiste keuzes een aantal opgaven voor de Regio Zwolle mede mogelijk te maken

Transformatie biedt kansen voor verduurzamen bestaande bebouwde omgeving.

Verstedelijking als vliegwiel voor klimaat-/ energie- en wateropgave. Nieuwe ontwikkelingen niet parasiterend op het landschap maar meebewegend met (landschap als identiteitsdrager)

Tegemoetkomen aan vraag naar betaalbare woningen. Zwolle als woonplek voor Randstad-(Noord)

Vergroten van nabijheid aan inwoners en banen om bereikbaarheidsopties te diversifiëren. Kans voor koppeling nieuw programma aan OV, fiets en ketenmobiliteit

Economische kracht voor het aantrekken van geschikt personeel. Nabijheid, clustering en samenwerking organiseren om sterk te staan in globale concurrentiestrijd.

23

Uitgangspunten Opgaven voor verstedelijking en bereikbaarheid

Toelichting

Op basis van het feitenrelaas en de analyse

Integrale doelstellingen:

van de kansen en de bedreigen zijn de integrale doelstellingen bepaald. Deze integrale doelstellingen vormen de basis voor de volgende fasen binnen het project

• Accommoderen van de ontwikkelopgave (woningen en bedrijvigheid) met behoud van de huidige ruimtelijke kwaliteit op basis van een klimaatadaptieve (verstedelijkings)strategie • Versterken van de concurrentiekracht van de Regio Zwolle door een sterk en duidelijk economisch profiel in combinatie met een aantrekkelijk vestigingsklimaat • Bereikbaar houden van (huidige en toekomstige) economische toplocaties op regionaal (Regio Zwolle) en nationaal niveau (REOS - Ruimtelijk Economische Ontwikkelstrategie) in combinatie met een goed functionerend daily urban system • Benutten en versterken van huidige en toekomstige ambities op het gebied van leefbaarheid, landschap en de energietransitie.

25

Toelichting

De integrale doelstellingen zijn vertaald in een 13-tal uitgangspunten, welke gebruikt worden bij het opstellen en uitwerken van de ontwikkelperspectieven

Algemene uitgangspunten: integrale ontwikkelprincipes voor ruimte en mobiliteit •

Binnen de regio Zwolle verstedelijken we als eerste op de huidige (bij voorkeur) multimodaal bereikbare plekken

•

Woningen bouwen we in nabijheid van voorzieningen en werk door enerzijds locatiekeuze en anderzijds functiemenging.

•

Woningen bouwen we divers, door beter aan te sluiten bij de ruimtelijke en landschappelijke kwaliteiten in de directe omgeving.

•

We bouwen aantrekkelijke woonmilieus voor nieuwkomers, maar natuurlijk ook voor de eigen autonome groei (geen schaarste, goede verdeling prijsklassen).

•

Zwolle ontwikkelt een sterkere stedelijke economie (dat betekent ook specialisatie en rolverdeling: wellicht dat sommige extensieve activiteiten die nu in de stad plaatsvinden beter op een andere plek in de regio gefaciliteerd kunnen worden).

•

Nieuwbouw als katalysator voor maatschappelijke opgaven (verduurzamen) bestaande stedelijke gebied (o.a. mobiliteitstransitie, energietransitie en Leefbaarheid in de kleine kernen (o.a. mobilisatie woningmarkt, voorzieningen)

•

Foto’s met dank aan: Beeldbank Nanda Sluijsmans

26

Toelichting

De integrale doelstellingen zijn vertaald in een 13-tal uitgangspunten, welke gebruikt worden bij het opstellen en uitwerken van de ontwikkelperspectieven

•

Binnen de regio Zwolle ontwikkelen we verschillende schaalniveaus van mobiliteitssystemen met ieder hun eigen voorkeursmodaliteiten en we zorgen voor vloeiende overgangen (mobiliteitshubs als voorbeeld en motor van synergie tussen beide domeinen)

•

Natuurinclusief verstedelijken: We ontwikkelen en groeien in de regio met aandacht voor biodiversiteit en behoud van landschappelijke waarden

•

Regio Zwolle zet in op een mobiliteitstransitie naar een slim en duurzaam mobiliteitssysteem.

•

De ontwikkelopgave moet zo veel mogelijk CO2–neutraal plaatsvinden (zowel vanuit de verstedelijking als de mobiliteit)

•

Door gebiedseigen kenmerken, klimaatopgave en watersysteem als uitgangspunt te nemen voor stedelijke ontwikkeling en door slimme combinatie van functies in ruimte en tijd ontstaat de basis voor een weerbare en vernieuwende woonen werkomgeving, nu en in de toekomst.

•

Energietransitie draagt bij aan de (ruimtelijke) kwaliteit. Energie heeft een ruimteclaim, dat zien we als ontwerpopgave in de ruimtelijke ordening (zowel bij wijkvoorzieningen als inwinlocatie) (We zorgen voor afstemming en kruisbestuiving tussen de RES-sen en het MIRT zonder de processen te vermengen

•

Foto’s met dank aan: Beeldbank Nanda Sluijsmans

•

•

De weerbaarheid van stad en land nemen toe doordat verstedelijking en infrastructuur bijdragen aan het robuuster maken van het landelijke en regionale grond- en oppervlaktewatersysteem. De inrichting van een gebied is bestand tegen droogte, hittestress, wateroverlast en beperkt de gevolgen van overstroming. Dat kan door een robuuste GroenBlauwe structuur die bijdraagt aan gezondheid, bereikbaarheid, biodiversiteit, vastgoedwaarde, ruimtelijke kwaliteit, leefomgeving enz.

27

Toelichting

Naast de algemene uitgangspunten, is ook de hoogte van de ontwikkelopgave (het aantal te

Ontwikkelopgave verstedelijkingsstrategie

bouwen woningen) een belangrijke variabele bij het uitwerken van de perspectieven.

We hebben gekozen voor een laag (aansluitend bij de PRIMOS prognose), een midden (aansluitend bij de ambitie van de Regio Zwolle)

3 scenario’s voor alle perspectieven: 40.000 - 65.000 - 80.000 woningen

en een hoog scenario. Deze scenario’s worden toegepast op alle ontwikkelperspectieven van de volgende fase.

Naast deze scenario’s, kijken we ook met een schuin oog naar de benodigde ontwikkelpogave voor een schaal- of systeemsprong ten aanzien van verstedelijking of mobiliteit.

waarbij vervolgens ook de volgende vragen worden beantwoord: Wat hebben we qua aantallen nodig om bepaalde systeemsprongen mogelijk te maken? Welke kantelpunten zijn er bij welk programma?

Uitgangspunten basisscenario 40.000 woningen • Huidige prognose Primos 2020 is 40.000: de autonome groei van de Regio Zwolle is basis uitgangspunt Uitgangspunten 65.000 woningen • Ambitie stad Zwolle is groei met 25.000 verkennen conform concept Omgevingsvisie = Plus van 10.000 woningen •

Dronten verkenning 10.000 woningen ikv Motie Koerhuis = Plus 7.000

•

Groei regio (excl Dronten/ Zwolle) ingeschat op 7.000 woningen

Uitgangspunten 80.000 woningen • 130% is beleid waarbij rekening wordt gehouden met planuitval •

Regio en Zwolle zijn uitgedaagd om positie in te nemen in NL: ‘wat dragen wij bij aan landelijke tekort’?

28

Doorkijk perspectieven fase 2 Lessen trekken uit ontwerpend onderzoek

Toelichting

Niet bedoeld om een voorkeur te kiezen, wel om lessen uit te trekken.

Ontwerpend Onderzoek is in eerste instantie een middel om – samen – te leren en te testen. Wij vragen door en zoeken verder totdat we de kern te pakken hebben.

Voorbeeld is het MIRT Onderzoek Brainport: een visie voor de schaalsprong van het Stedelijk Gebied Eindhoven (de Woondeal gaat uit van 62.000 extra woningen). Om de opties in beeld te krijgen en goed af te wegen

Voorbeeld: MIRT Brainportregio Eindhoven

is het nodig om gebiedsgericht en

(Studio Bereikbaar en DONA Stedenbouw)

Van binnen naar buiten, van buiten naar binnen

multimodaal naar de gehele opgave voor

Figuur 2.3.6

ruimte, economie en bereikbaarheid van de (brede) regio te kijken.

Naast de ontwikkeling van de stedelijke centra is er ook een grote dynamiek op de toplocaties van Brainport. Die dynamiek bestaat enerzijds uit een stevige

Verkennende schetsimpressie

kwantitatieve groei (locaties als HTC, ASML/De Run, BIC etc hebben een gestaag en stevig groeiperspectief) en anderzijds uit een ruimtelijke ontwikkeling waarbij,

De (auto)Ring als Parkring

voorbeelden uit Feitenrelaas). Vanuit de opvatting dat toplocaties beter bereikbaar worden met openbaar vervoer, er meer behoefte ontstaat aan stedelijke functies in

nog versterkt door de kwantitatieve groei, integratie in de stedelijke context wordt gezocht. Het realiseren van voorzieningen en bijvoorbeeld onderwijs op en rond deze werklocaties en de behoefte aan betere aansluiting op het openbaar vervoer draagt bij aan een aantrekkelijke concurrerende werkomgeving (zie de mondiale

de nabijheid en op termijn wellicht zichtbaarheid en aanwezigheid van de high tech bedrijven (software, afdelingen / filialen met 'schone' activiteiten) in het stedelijk centrum van Eindhoven werkt de huidige inrichting van de ring als een forse barrière. In het huidige beeld is er schijnbaar sprake van een scheiding tussen binnenstad en 'buitenstad' (toplocaties), twee werelden die - onder impuls van de verstedelijkingsopgaven en de behoeften van werknemers - naar elkaar toe zullen groeien. Het herinrichten van (delen) van de ring biedt kansen om deze verbinding vorm te geven. Daar liggen naast kansen om de werkgebieden met stad te verbinden ook mogelijkheden om de groene stad - land verbindingen te verbeteren.

Het onderzoek heeft geleid tot een gedeelde perceptie tussen Rijk en regio over de urgentie,

Ruimte voor nieuwe ontwikkeling

aard, omvang, onderbouwing en aanpak van de samenhangende opgaven op het gebied

Infra-maatregelen: •

van verstedelijking en bereikbaarheid.

Versterking HOV-radialen en Brainportlijn met extra kwaliteit

•

Verbinden stad en toplocaties Brainporteconomie in de plint

Hogere treinfrequenties conform Toekomstbeeld OV 2040 met extra IC-knoop Noordwest en extra IC-bediening Helmond

•

Mobiliteitstransitie in (hoog)stedelijke gebieden

Oversteekbaarheid

(centrum en Ring met ruime omgeving en

Stedelijkheid

Toegevoegde FTE

Toegevoegde woningen

Noordwest). •

Snelle regionale fietsinfrastructuur

•

N2 omgebouwd naar 2x3 70 km/uur.

Ruimte voor groen en water

Meer ruimte voor lopen en fiets

30

Toelichting

De hiernaast benoemde cruciale vragen vormen het startpunt voor het Ontwerpend Onderzoek in de volgende fase.

Cruciale vragen binnen het ontwerpend onderzoek •

Wat betekent divers en aantrekkelijk bouwen in Zwolse (landschappelijke) context?

•

Hoe ziet het vernieuwende, streekeigen woon- en werklandschap met gecombineerde functies er uit wanneer de kansen worden benut van de energietransitie en de klimaatopgave, in het bijzonder de wateropgave, in de verstedelijkingstrategie?

•

Hoe groot is de opgave van de kernen (laadvermogen versus behoud van kwaliteiten)?

•

Welke uitdagingen liggen er voor de logistiek en de stedelijke distributie in relatie tot de verstedelijkingsstrategie en verdichting?

•

Wat is de fysieke ruimtebehoefte die past bij een sterke (Zwolse) stedelijke economie? Hoe en waar dit te organiseren?

•

Waar zit onderbenutte bereikbaarheid in het huidige of toekomstige mobiliteitsysteem; op welke goed bereikbare plekken kunnen we nog bouwen?

•

Welke mobiliteitsmaatregelen passen bij welk verstedelijkingsprogramma en wat is er aan ruimtelijk programma nodig om een mobiliteitstransitie waar te maken?

31

Toelichting

Eerste aanzet: 4 perspectieven

Op basis van de bevindingen uit de analysefase, de doelstellingen en de cruciale vragen zijn een viertal ontwikkelperspectieven bepaald.

Deze vormen het startpunt voor de vervolgfase en worden in de komende 4 pagina’s verder toegelicht.

Vitale en duurzame kernen

Kacht van het netwerk

Centrale stad Zwolle

Klimaatregio

32

Toelichting

perspectief:

Vitale en duurzame kernen

Onderzoeksvraag: Hoe ruimtelijk programma in te zetten zodat maatschappelijke opgaven in de (dorps)kernen duurzaam tegemoet kunnen worden getreden zonder daarbij de karakteristiek en identiteit van de dorpskernen aan te tasten? In het perspectief “Vitale en duurzame kernen” is de inzet om alle kernen te laten profiteren van de groei. Zo kunnen ook in kleinere kernen transformatieopgaven en verdichtingsopgaven

Wonen

bijdragen aan de veranderende woningmarkt

Mobiliteit

(meer kleine huishoudens, verouderende bevolking) en klimaat- en energieopgaven (transformatie van buurten betekent een hefboom voor de kansen voor verduurzaming). Werkgelegenheid wordt gestimuleerd in de kernen en daar buiten (bedrijventerreinen). Het leidt tot een veelheid aan oriëntatie en kris kras bewegingen door de hele regio. Zwolle is als centrale stad dominant voor de regionale voorzieningen.

• Elke kern bouwt voor zijn eigen groei

• Huidig OV – systeem met P+R rond Zwolle

Mobiliteit

• Inzetten op sprintersysteem als basis voor OV

Economie

Scope: gehele regio

• Inzetten op regionaal fietsnetwerk

• Beperken (doorgaand) autoverkeer in stadscentrum Zwolle

• MKB – bedrijvigheid in de regio wordt verder ontwikkeld mogelijk in combinatie met een innovatiecluster in Zwolle

33

Toelichting

perspectief:

Kracht van het netwerk

Onderzoeksvraag: Wat is er aan ruimtelijk programma (mobiliteit, wonen en bedrijven) nodig om de grote kernen binnen de Regio Zwolle toekomstvast en duurzaam te laten functioneren als centrumkernen voor het omliggende gebied? In dit perspectief wordt gestreefd naar een zo goed mogelijk functioneren van het regionale netwerk. Op het versterken van de positionering van de verschillende steden en dorpen in de

Wonen

regio zelf – de agglomeratiekracht van de regio

Mobiliteit

versterken. Onder andere Zwolle, Meppel, Kampen (etc.) zijn forse kernen met ieder een eigen economisch profiel maar ook specifieke opgave als het gaat om aantrekkelijkheid. De vraag is hoe deze kernen toekomstvast kunnen worden versterkt zodat ze ieder een centrale rol kunnen spelen in het Daily Urban System.

• Concentratie rondom een aantal stedelijke kernen

• HOV-netwerk tussen de netwerksteden

Mobiliteit

• Versterken IC verbiningen tussen de netwerksteden

Economie

Scope: Zwolle, Meppel, Kampen, maar misschien ook Dronten, Hoogeveen en Hardenberg

• Inzetten op regionaal fietsnetwerk

• Beperken (doorgaand) autoverkeer in stadscentrum Zwolle

• Er ontstaan clusters van bedrijvigheid op een aantal plekken in de regio

34

Toelichting

perspectief:

Centrale stad Zwolle

Onderzoeksvraag: Hoeveel programma heb je in Zwolle nodig om zo ver op te schuiven in stedelijkheid dat een mobiliteitstransitie realistisch wordt? In dit perspectief streven naar het maximaal benutten van de kansen om Zwolle onderdeel te maken van het Stedelijk Netwerk Nederland. In dat netwerk worden kwalitatieve stedelijke

Mobiliteit

Wonen

agglomeraties verbonden door goede infrastructuur. De koppeling van verdichten van stedelijk gebied en goede bereikbaarheid van andere stedelijke agglomeraties (voor de regio Zwolle liggen die dus buiten de regio). Hoe doen we dat in de regio Zwolle op een manier die past bij de identiteit en kwaliteit van de stad en regio?

• Zwolle verdicht tot een hoogstedelijk mileu rondom de binnenstad – spoorzone met lagere dichtheden in de wijken er omheen

• Op e-bike afstand rondom Zwolle landelijk wonen

Mobiliteit

• Mobiliteitshubs met HOV in Groot Zwolle

Economie

Scope: Zwolle en een cirkel op 15 km afstand (e-bike)

• Versterken IC verbindingen met REOS gebieden

• Zwolle autoluwe stad

• Zwolle ontwikkelt een sterke creatieve / kenniseconomie rondom de spoorzone

35

Toelichting

perspectief:

Klimaatregio

Onderzoeksvraag: Bouwen in symbiose met het landschap. Wat is de ideale verstedelijkingsvorm als we de landschappelijke ondergrond als basis nemen – ook met het oog op de klimaat- en wateropgave die eraan komt? In dit perspectief is het onderliggende landschap in combinatie met het versterken van het watersysteem doorslaggevend voor de locatiekeuze van stedelijke ontwikkeling.

Wonen

Dit betekent dat we op zoek gaan naar de beste locaties voor stedelijke ontwikkeling, dat risico’s worden geminimaliseerd en weerbaarheid gemaximaliseerd. Verstedelijking en klimaat gaan hierin goed samen, waarbij we accepteren dat verstedelijking niet overal en niet op dezelfde schaal kan plaatsvinden. Dit levert een nieuw verdienmodel en toekomstperspectief (nieuwe landschap NL) als demodelta van NL/Europa/wereld op.

• Waterrobuust ontwikkelen en bouwen

• Wonen met water

Mobiliteit

• Wadi’s in hooggelegen gebied dragen bij aan tegengaan wateroverlast èn tegengaan van verdroging

Economie

Scope: gehele regio

• Inzet ondergrondse ruimte als waterberging

• Infrastructuur als waterkering of voor compartimentering

• Bestand tegen hoogwater

36