Bijlage 2 - Effectbeoordeling leefomgeving Ruimtelijk Toekomstperspectief

NOTITIE

Onderwerp Project Opdrachtgever Projectcode Projectleider Status Datum Referentie

Auteur(s) Gecontroleerd door Goedgekeurd door

Effectbeschouwing leefomgeving voor het ruimtelijk toekomstperspectief Aanvulling op de Omgevingsvisie Zwolle Gemeente Zwolle 142392 F.D. Kesmer MSc Definitief 02 19 maart 2025 142392/25-004.288 F.D. Kesmer MSc W. Gaastra MSc, B. Stam MSc F.D. Kesmer MSc

Paraaf

Bijlagen

1

I

Beoordelingskader

INLEIDING

De gemeente Zwolle werkt aan de aanvulling op de omgevingsvisie. Als input voor deze aanvulling wordt een Ruimtelijke Toekomst Perspectief (hierna: RTP) opgesteld. Het RTP is een stip op de horizon voor na 2030 en bevat beleidskeuzes voor de aanvulling op de Zwolse omgevingsvisie. Een onderdeel van de aanvulling op de omgevingsvisie is het doorlopen van een milieueffectrapportage. Leeswijzer Voor u ligt de notitie met een effectbeschouwing van de onderzochte bandbreedtealternatieven voor het RTP. Bandbreedtealternatieven zijn extreme toekomstbeelden die voor onderzoek in het OER zijn gebruikt. Deze zijn afgeleid uit de scenariostudie (4 voorstelbare toekomsten voor Zwolle) die eerder is uitgevoerd. De bandbreedtealternatieven tonen de volledige bandbreedte aan mogelijke beleidsinzet en daarmee de gevolgen op de leefomgeving. In deze notitie worden de gevolgen van mogelijke maatregelen in de bandbreedtealternatieven op de leefomgeving in kaart gebracht. De notitie begint met deze inleiding over de achtergrond en het proces van het RTP. Vervolgens worden twee bandbreedtealternatieven beschreven, elk met verschillende maatregelen. Het derde hoofdstuk presenteert de gevolgen van deze maatregelen, inclusief kansen en risico’s. Tot slot worden in het vierde hoofdstuk aandachtspunten en kritische maatregelen behandeld voor de verdere uitwerking van de omgevingsvisie.

Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V. | Deventer Daalsesingel 51c | Postbus 24087 | 3502 MB Utrecht | +31 (0)30 765 19 00 | www.witteveenbos.com | KvK 38020751

Wat is de relatie tussen de aanvulling van de omgevingsvisie en het RTP? Met de omgevingsvisie uit 2021 geeft de gemeente Zwolle sturing aan de (ruimtelijke) opgaven op haar grondgebied tot 2030. De gemeente heeft besloten om de omgevingsvisie uit 2021 aan te vullen, tot na 2030, naar aanleiding van: 1 nieuwe opgaven, trends en ontwikkelingen die op Zwolle afkomen na 2030; 2 nieuw vastgesteld bovenlokaal en lokaal beleid en nieuwe (regionale) afspraken met kaderstellende uitspraken over Zwolle na de vaststelling van de omgevingsvisie in 2021. Concreet gaat het om de regionale Verstedelijkingsstrategie, de gebiedsbiografie en de BO-MIRT afspraken. De colleges in de regio hebben hier in 2023 mee ingestemd en hun raden daarover geïnformeerd. De omgevingsvisie is een integrale visie met strategische hoofdkeuzes van beleid voor de fysieke leefomgeving op de lange termijn. De omgevingsvisie gaat onder andere in op de samenhang tussen ruimte, wonen, water, klimaat, milieu, natuur, landschap, verkeer en vervoer, gezondheid, economie, energie, infrastructuur en cultureel erfgoed. Het RTP bevat de voorgenomen fysieke ingrepen die uiteindelijk terecht komen in de aanvulling op de omgevingsvisie. Het zet de koers uit en doet richtinggevende uitspraken tot 2040 (met een doorkijk naar 2050). Proces RTP Om tot het ruimtelijk toekomstperspectief te komen wordt een intensief project doorlopen.

Eerder zijn thematische bouwstenen opgesteld om de opgaven na 2030 per thema. Er zijn meerdere richtingen verkend door middel van een scenariostudie die variëren in hoe om te gaan met de opgaven. De scenariostudie heeft geholpen om de opgaven te verkennen door middel van de nationale ruimtelijke verkenningen van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) te vertalen naar vier Zwolse scenario’s: Natuurlijk Zwolle, Zwolle voor elkaar, Hightech Zwolle en Zwolle Poort naar Stedelijk Netwerk Nederland. Deze vier toekomstbeelden vormden de basis voor een onderzoek naar de effecten op milieu en de leefomgeving. De effectbeschouwing van de leefomgeving richt zich op twee extreme bandbreedtealternatieven en zijn afgeleid van de vier Zwolse scenario’s. Deze extreme bandbreedtealternatieven helpen om de mogelijke uitkomsten en impact van verschillende beleidskeuzes te begrijpen.

Tabel 1.1 Thematische bouwstenen Thematische bouwstenen

Duiden de opgaven na 2030 per thema Scenariostudie

vier mogelijke toekomstbeelden op basis van PBL ruimtelijke verkenningen

Effectbeschouwing leefomgeving twee extreme bandbreedtealternatieven

Ruimtelijk Toekomst Perspectief inclusiefusief effectbeschouwing leefomgeving

Ontwerp-omgevingsvisie met een omgevingseffectrapportage

2 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

Rol effecten op milieu en leefomgeving Bij de aanvulling van de omgevingsvisie wordt een mer-procedure doorlopen om het milieubelang volwaardig en vroegtijdig in plan- en besluitvorming te betrekken, met als resultaat een omgevingseffectrapport (OER). Europese en nationale wetgeving1 schrijven voor dat voor activiteiten met (mogelijk) aanzienlijke milieueffecten een mer-procedure wordt doorlopen. De gemeente streeft naar een omgevingseffectrapport (OER) in plaats van een milieueffectrapport (MER) vanwege het integrale karakter van de omgevingsvisie en de nadruk op de maatschappelijke opgaven. Deze notitie is een tussenproduct met de eerste inzichten voor het ontwerpproces die nader wordt uitgewerkt in het OER. De notitie bevat de effecten op hoofdlijnen van mogelijke maatregelen (bandbreedtealternatieven). Zo wordt informatie over de leefomgeving tussentijds ook meegenomen bij de totstandkoming van het RTP. Het proces tot het komen tot een ontwerp-aangevulde omgevingsvisie is hieronder weergegeven.

2

BANDBREEDTEALTERNATIEVEN

Voor het opstellen van het OER zijn twee bandbreedtealternatieven onderzocht. Deze alternatieven zijn gebaseerd op de vier Zwolse scenario’s. De twee bandbreedtealternatieven (A en B) zijn uitersten en bevatten maatregelen die voor kansen en/of risico’s zorgen op de leefomgeving. Door deze twee bandbreedtealternatieven te onderzoeken zijn extreme effecten op de leefomgeving te bepalen en zijn uiterste maatregelen (mogelijkheden in beleidsinzet) onderzocht. Op deze manier is de volledige bandbreedte aan maatregelen onderzocht. Dit onderzoek is een hulpmiddel voor de ontwikkeling van het RTP. De maatregelen die onderzocht zijn, worden niet per definitie gerealiseerd. De notitie bevat dus geen uitgangspunten voor het RTP. Alternatief A (natuurlijke systemen) In bandbreedtealternatief A zijn de natuurlijke systemen leidend voor de ontwikkelingen binnen Zwolle. Bij dit alternatief zijn de hoofduitgangspunten: - natuurlijke systemen zijn leidend, regenwater wordt opgeslagen door meer ruimte te geven aan rivieren, weteringen en innovatieve oplossingen zoals natte teelten; - de stad verdicht en transformeert met een focus op vergroening en biodiversiteit; - bedrijvigheid wordt natuurpositief ontwikkeld. Alternatief B (economische en maatschappelijke groei) In bandbreedtealternatief B is de economische en maatschappelijk groei leidend voor de ontwikkelingen binnen Zwolle.

Hierbij zijn de hoofduitgangspunten: - Zwolle groeit en wordt een internationaal knooppunt; - stedelijke woonmilieus zijn groen, gemengd en bieden voldoende leefruimte; - de stad zet in op groene en blauwe kwaliteiten, zoals dooradering rondom waterlopen en een groene gordel; - grootschalige uitbreiding vindt plaats, geïntegreerd en ontsloten via snelfietsroutes en nieuwe stations. De hoofdmaatregelen zijn in tabel 2.1 opgesomd per alternatief.

1

Nederlandse wet moet voldoen aan de Europese mer-richtlijn voor projecten (2014/52/EU, 2011/92/EU)) en de Europese SMB-richtlijn (Strategische milieubeoordeling, 2001/42/EG) voor plannen en programma’s. De Europese wetgeving is geïmplementeerd in de Omgevingswet (Ow) (afdeling 16.4) en verder uitgewerkt in het Omgevingsbesluit (Ob) (hoofdstuk 11, bijlage V).

3 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

Tabel 2.2 Hoofdmaatregelen bandbreedtealternatieven Maatregelen bandbreedtealternatief A

Maatregelen bandbreedtealternatief B

1A. Ondertunneling A28

1B. Verdiept aanleggen A28

boven op de A28 komt een park met groene inrichting

op bepaalde plekken worden groene verbindingen boven de

gemaakt dat ecologische verbindingen tussen de stad en het

A28 aangelegd

noordelijke deel van de gemeente mogelijk maakt 2A. A28 Aansluiting Zwolle-Centrum

2B. Verwijderen A28 Aansluiting Zwolle-Centrum

aansluiting Zwolle-Centrum op A28 blijft behouden

aansluiting Zwolle-Centrum op A28 verdwijnt

3A. Geen nieuwe ringweg A28-A50

3B. Nieuwe ringweg A28-A50

verkeer moet door de stad Zwolle. De ring (o.a. Ceintuurbaan

nieuwe ring om Zwolle heen van en naar A28, N35, N337 en

en IJsselallee) blijven belangrijke verkeersaders voor verkeer

A50, inclusief. afslag Vechtpoort + hub

dat uit het oosten komt en naar A28 toe wil 4A. Hubs langs de ring (stadsrandhubs)

4B. Grootschalig hubnetwerk

-

knooppunt verkeersplein Zwolle (nabij A28);

Naast stadsrandhubs ook hubs op wijk- en buurtniveau

-

Zwolle Noord (N340);

-

Zwolle Oost: hub N35

5A. Station Zuid

5B. Station Zuid

een nieuw station in Zwolle Zuid met intercity van Zwolle naar

een nieuw station in Zwolle Zuid met intercity van Zwolle

Roosendaal (2x per uur)

naar Roosendaal (2x per uur)

6A. Geen station Vechtpoort

6B. Station Vechtpoort

geen nieuw station in Vechtpoort

een nieuw station in Vechtpoort met een extra tussenstop voor de sprinter van Zwolle naar Groningen (2x per uur)

7A. Geen Railterminal Hessenpoort

8B. Railterminal Hessenpoort

geen verandering

een nieuw logistiek knooppunt - overslagpunt van weg naar rail

9A. Binnenstedelijk +5000 woningen

9B. Binnenstedelijk en groen stedelijke wijken +19.700

-

woningen

stedelijk: maximaal ongeveer 1.800 woningen

binnenstedelijk idem aan 9A. Aanvullend stedelijke wijken type: 100 % appartementen (zie pagina 24 Stadsscan)

met 14.700 woningen in:

-

-

+ 3.000 woningen in Nieuw Zuid

-

+ 4.500 woningen in Vechtpoort

type: 70 % appartementen, 30 % grondgebonden woningen

-

+ 4.200 woningen in Ceintuurbaanzone

(zie pagina 26 Stadsscan):

-

+ 3.000 woningen in Stadsbroek

-

groenstedelijk: maximaal ongeveer 2.000 woningen

buitenwijken (o.a. Westenholte, Berkum en Brinkhoek): maximaal ongeveer 1.200 woningen

-

type: 80 % appartementen, 20 % grondgebonden woningen (zie pagina 28 Stadsscan)

10A. Bedrijventerrein intensiveren en uitbreiden Marslanden

10B. Bedrijventerrein intensiveren en uitbreiden

+50 ha

Hessenpoort +135 hectare

sterker maken wat al sterk is door arbeidsintensief

Zwolle richt zich op economische specialisatie in de

bedrijventerrein Marslanden met een groei van 2.500 nieuwe

dienstverlening en hoogtechnologische maakindustrie om

arbeidsplaatsen. Natuurpositieve bedrijventerrein met ruimte voor circulaire transitie

een belangrijke speler te worden op EU-niveau. Uitbreiding van bedrijventerrein Hessenpoort met 135 hectare of wel 20.000 arbeidsplaatsen

4 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

11A. Uitbreiden groene-blauwe netwerken met extra

11B. Opwaarderen bestaande groene-blauwe netwerken

waterberging in het buitengebied

met extra waterberging in het buitengebied en

continuïteit groene en blauwe netwerken: De stad wordt

binnenstedelijk

dooraderd met groenblauwe netwerken met meer groene

het bestaande groenblauwe netwerk in de stad wordt

corridors bijvoorbeeld rondom de singels, wat bijdraagt aan

opgewaardeerd en verbonden aan recreatieve functies

biodiversiteit, een aangename leefomgeving en het reduceren

(wandelpaden, zitgelegenheid)

van wateroverlast in extreem natte perioden. Het water trekt de stad in: er wordt een robuuste grote waterdrager door de stad heen getrokken die zorgt voor stedelijke water afvang en een verlaging van het hitte-eilandeffect 12A. Nature-based solutions

12B. Technologische oplossingen

sponsstad Zwolle. Natuurlijke systemen zijn leidend,

water en bodem wordt gestuurd. Maakbare en

waterstructuur is ordenend. Sterke verbinding tussen het

technologische oplossingen om o.a. waterproblematiek te

groen/blauwe netwerk en de klimaat adaptieve

verminderen (slimme pompsystemen, opgewaardeerde

ontwikkelingen, bijvoorbeeld door maximaal in te zetten op

dijken)

het vasthouden van regenwater in een recreatief sponsbos 13A. Zelfvoorzienend energiesysteem

13B. Regionale samenwerking voor energie opwek

Zwolle maximaal zelfvoorzienend, oplossen binnen eigen

oplossen door (ook) buiten de gemeentegrenzen duurzame

gemeentegrenzen. Kleinschalige netten maken gebruik van

energie opwek te plaatsen. Slimme wijken en bedrijfsclusters

restwarmte en bodemenergie. Verduurzaming huidige woningvoorraad

in Zwolle wekken lokaal duurzame energie op via zonne- en windenergie. Inzet op zoveel mogelijk all-electric en inzet op energie neutrale nieuwbouw

3

GEVOLGEN VOOR DE LEEFOMGEVING EN AFWEGING

Tabel 3.1 toont de maatregelen in beleidsinzet en de bijbehorende onderscheidende kansen en risico’s voor de leefomgeving. Maatgevend houdt in dat de informatie doorslaggevend kan zijn op het besluit over de aanvulling op de omgevingsvisie. De kansen en risico’s zijn zo onderscheidend en relevant dat het een cruciale rol speelt bij de besluitvorming. De informatie in dit hoofdstuk helpt bij het maken van keuzes op thema’s die terugkomen in het RTP. Maatregelen zonder effect zijn niet opgenomen.

5 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

Tabel 3.1 Maatregelen uit de bandbreedtealternatieven met bijbehorende kansen en risico’s op de leefomgeving Maatregelen

Kansen

Risico’s

1A. ondertunneling A28

-

-

-

-

landschap en bereikbaarheid langzaam verkeer: · geen barrièrewerking van A28 gezonde leefstijl, hittestress klimaatadaptatie, biodiversiteit: · toename van groen door realisatie park op A28 · afname van versnippering van natuurgebieden en toename van biodiversiteit door betere verbinding bestaande groenstructuur · afname hittestress · bevordering van gezond gedrag door toename beweegvriendelijkheid omgeving · toename waterberging gezondheidsbescherming: · verbetering luchtkwaliteit · vermindering geluidshinder parallel aan tunnel

-

-

-

2B. verwijderen A28 aansluiting Zwolle- Centrum

-

-

gezondheidsbescherming: afname geluidshinder en verbetering luchtkwaliteit rondom de afslag A28 - Centrum landschap: ruimteclaim van infrastructuur verdwijnt. Dit biedt kansen voor een groene herinrichting

-

-

-

6 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

water: de nieuwe tunnel start en eindigt nabij, respectievelijk de IJssel en de Vecht. In de huidige situatie zijn de keringen niet op het wettelijk niveau. In dit alternatief wordt wel ingezet op dijkversterking. Mogelijke knelpunten zijn het vollopen van de tunnel bij een overstroming, of het opdrijven van de tunnelbak door toekomstig hogere waterstanden in de rivieren omgevingsveiligheid: veiligheidsrisico’s door ondertunneling van A28 wat dient als vluchtroute bij hoogwater gezondheidsbescherming: toename van fijnstof en stikstof bij tunnelmonden → gezondheidsrisico’s nemen toe bij de tunnelmonden en effecten op Natura 2000 gebied Rijntakken bodem en archeologie: bodemroerende activiteiten door aanleg tunnel kan leiden tot verstoring van bodem en archeologische waarden werkgelegenheid: de autobereikbaarheid neemt af voor zowel bezoekers en leveranciers in de binnenstad en wijken rondom de afslag zoals Holtenbroek en Aalanden bereikbaarheid gemotoriseerd verkeer en verkeersveiligheid: door afsluiten A28 aansluiting Zwolle- Centrum neemt verkeersdrukte toe op andere ontsluitingswegen richting het centrum (met name Nieuwe Veerallee en Middelweg) en richting de A28 naar het noordelijke deel van de Zwartewaterallee.

De verkeersveiligheidsrisico’s nemen daar ook toe gezondheidsbescherming: een toename van de verkeersaantallen op andere ontsluitingswegen zorgt daar voor een afname van luchtkwaliteit en toename van geluidhinder langs deze wegen

Maatregelen

Kansen

Risico’s

3A. nieuwe ringweg A28-A50 (het tracé N35-A50 en N35-N340-A28)

-

-

-

-

werkgelegenheid: verbetering van bereikbaarheid woonwerkverkeer en logistiek. Daarmee verbetert het vestigingsklimaat voor bedrijventerreinen langs de ring bereikbaarheid gemotoriseerd verkeer: de autobereikbaarheid verbetert en het aantal knelpunten neemt af, vooral in de Ceintuurbaanzone verkeersveiligheid: een lichte verschuiving van verkeer van de Ceintuurbaanzone naar de nieuwe ringweg draagt positief bij aan de verkeersveiligheid

-

-

-

-

natuur: oppervlakteverlies door het tracé N35-A50, versnippering, verstoring en stikstofdepositie op Natura 2000gebieden Uiterwaarden Zwarte Water & Vecht, Rijntakken en Veluwe → ringweg niet vergunbaar vervoerskeuze: de modal split verandert: meer mensen kiezen de auto door de nieuwe ringweg. Dit draagt niet bij aan de ambities ten aanzien van duurzame mobiliteit en de toepassing van het STOMP-principe gezondheidsbescherming: een toename van de verkeersaantallen op de nieuwe ringweg zorgt daar voor een afname van luchtkwaliteit en toename van geluidhinder langs de nieuwe ringweg landschap: versnippering van landschap en aantasting van landschappelijke waarden archeologie: bodemroerende activiteiten door bouwwerkzaamheden in archeologisch (waardevol) gebied kan leiden tot verstoring van archeologische waarden (afhankelijk van tracé)

4A. hubs langs de ring (stadsrandhubs)

-

vervoerskeuze: door auto's aan de randen van de stad op te vangen, worden onnodige verkeersbewegingen naar of in de stad vroegtijdig voorkomen. Hierdoor krijgen duurzame vormen van vervoer, zoals lopen, fietsen en het openbaar vervoer, een grotere rol als vervoersmiddel binnen de stad (mits het netwerk goed is ingericht)

-

bereikbaarheid gemotoriseerd verkeer: de bereikbaarheid van de binnenstad per auto neemt af (sterk afhankelijk van inrichting en het aanbod van de hubs)

4B. grootschalig hubnetwerk (van buurt tot regio)

-

vervoerskeuze: de aantrekkelijkheid van lopen, fietsen en het gebruik van het OV neemt toe op buurtniveau (sterk afhankelijk van de inrichting en het aanbod van de hubs)

-

bereikbaarheid gemotoriseerd verkeer: het ontmoedigen van autogebruik kan de bereikbaarheid voor woon- werkverkeer en ondernemers verminderen (sterk afhankelijk van de inrichting en het aanbod van de hubs)

5A. realisatie van Station Zwolle Zuid

-

bereikbaarheid en toegankelijkheid OV: verbetert met de realisatie van een nieuw station, met name voor het stadsdeel Zwolle Zuid (mits goed ontsloten met voor- en natransport); vervoerskeuze: stimuleert het gebruik van duurzame vervoersmiddelen zoals lopen, fietsen en OV

-

woningaanbod: OV-bereikbaarheid van woningen in Zwolle Zuid neemt toe. De betaalbaarheid van woningen komt hierdoor onder druk te staan (toename WOZ-waarde) gezondheidsbescherming (in combinatie met maatregel 9A): toename van kwetsbare groepen door verdichting rondom station en daarmee toename van geluidshinder, hinder door trillingen door railverkeer, risico’s omgevingsveiligheid door vervoer gevaarlijke stoffen over rail natuur: mobiliteitstransitie reduceert autobewegingen en beperkt daarmee de stikstofuitstoot

-

-

-

7 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

Maatregelen

Kansen

Risico’s

6B. realisatie van Station Vechtpoort

-

-

-

bereikbaarheid en toegankelijkheid OV: verbetert met de realisatie van een nieuw station, met name voor de directe omgeving (mits goed ontsloten met voor- en natransport) vervoerskeuze: stimuleert het gebruik van duurzame vervoersmiddelen zoals lopen, fietsen en OV

-

-

7B. realisatie van Railterminal Hessenpoort

-

-

9A. binnenstedelijk +5.000 woningen

-

-

bereikbaarheid railverkeer: betere bereikbaarheid via spoor en grote goederen (overslag) voor huidige en nieuwe bedrijven verbeteren vestigingsklimaat: verbeteren vestigingsklimaat in Hessenpoort voor huidige en nieuwe bedrijven door realisatie railterminal

-

woningaanbod: kansen voor doorstroming door toevoeging van meergezinswoningen van 5.000 woningen klimaatadaptatie: binnenstedelijk verdichten biedt kansen voor klimaat adaptief herinrichten van bestaande wijken met als doel netto toename van groen en waterberging

-

-

-

-

-

8 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

woningaanbod: OV-bereikbaarheid van woningen in Vechtpoort neemt toe en risico op de betaalbaarheid van woningen komt onder druk te staan (toename WOZ-waarde) gezondheidsbescherming (in combinatie met maatregel 9B): toename van kwetsbare groepen door verdichting rondom station en daarmee een toename van geluidshinder en hinder door trillingen door railverkeer door vervoer gevaarlijke stoffen over rail natuur: mobiliteitstransitie beperkt de toename van autobewegingen rondom station door de toekomstige gebruikers en beperkt daarmee de stikstofuitstoot gezondheidsbescherming: toename van geluidshinder en hinder door trillingen door railverkeer natuur: toename van stikstofdepositie door uitbreiding Hessenpoort in combinatie met railterminal ondanks kans om verkeersbewegingen af te laten nemen door logistiek woningaanbod: mismatch tussen het aanbod van meergezinswoningen en de hogere vraag naar grondgebonden eengezinswoningen. Betaalbaarheid van eengezinswoningen komt onder druk te staan bereikbaarheid en toegankelijkheid gemotoriseerd verkeer: het wordt drukker over het hele netwerk, met meer druk op de bestaande knelpunten (toename congestie). Drukte op de grotere wegen leidt tot drukte op uitwijkroutes natuur: toename stikstofdepositie en recreatiedruk in natuurgebieden klimaatadaptatie: toename verharding → infiltratiecapaciteit neemt af en hittestress neemt toe

Maatregelen

Kansen

Risico’s

9B. binnenstedelijk en groen stedelijke wijken +19.700 woningen

-

-

-

woningaanbod: toename van woningen (meergezinswoningen binnenstedelijk en eengezinswoningen in groene stedelijke wijken) zorgt voor een gevarieerd woningaanbod en voorziet in behoefte van verschillende groepen: starters, ouderen en gezinnen klimaatadaptatie: binnenstedelijk verdichten biedt kansen voor klimaatadaptief herinrichten van bestaande wijken en bouwen van nieuwe groen stedelijke wijken biedt kansen om vanaf bouw klimaatadaptieve maatregelen te treffen

-

-

-

-

-

-

-

10A. bedrijventerrein intensiveren en uitbreiden: Marslanden +50 ha

-

-

werkgelegenheid: neemt licht toe door toename van 2.500 arbeidsplaatsen. Ratio arbeidsplaatsen en beroepsbevolking verandert niet landbouw: voortzetting van huidig agrarisch bedrijfsvoering

-

-

-

-

-

9 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

woningaanbod: betaalbaarheid onzeker en afhankelijk van marktontwikkelingen verkeersveiligheid: groei huishoudens leidt tot meer verkeersbewegingen. Het wordt drukker over het hele netwerk, wat tot meer conflicten tussen modaliteiten kan leiden gezondheidsbescherming: extra druk op Ceintuurbaanzone → lokale toename van geluidshinder en verslechtering luchtkwaliteit (versterkt door congestie) omgevingsveiligheid: verdichting met woningen in Ceintuurbaanzone waardoor het aantal kwetsbare groepen toenemen rondom risicobronnen zoals de buisleiding en basisnet spoor waar gevaarlijke stoffen worden getransporteerd natuur: toename stikstofdepositie en recreatiedruk in natuurgebieden klimaatadaptatie: toename verharding → infiltratiecapaciteit neemt af en hittestress neemt toe landschap: uitbreiding buiten de bestaande stad kan leiden tot het aantasten van landschappelijke waarden archeologie: bodemroerende activiteiten door bouwwerkzaamheden in archeologisch waardevol gebied leidt tot verstoring van archeologische waarden werkgelegenheid: geen nieuwe grootschalige uitleglocaties: onvoldoende ruimte voor bedrijven met een grote ruimteclaim zoals de maakindustrie en circulaire economie landbouw: risico op verlies landbouwareaal richting bijvoorbeeld Sekdoornseplas natuur: toename van stikstofdepositie door groei arbeidsplaatsen en vervoersbewegingen gezondheidsbescherming: toename van

vervoersbewegingen → lokale toename van geluidshinder en verslechtering luchtkwaliteit (versterkt door congestie) klimaatadaptatie: toename verharding → infiltratiecapaciteit neemt af en hittestress neemt toe

Maatregelen

Kansen

Risico’s

10B. bedrijventerrein intensiveren en uitbreiden Hessenpoort +135 ha

- werkgelegenheid: mogelijkheid tot het toevoegen van 20.000 arbeidsplaatsen en diversifiëring in sectoren; voldoende ruimte voor bedrijven met een grote ruimteclaim zoals de maakindustrie en circulaire economie

-

-

-

-

-

-

11A. uitbreiden groenblauwe netwerken met extra waterberging in het buitengebied

-

11B. opwaarderen bestaande groenblauwe netwerken met extra waterberging in het buitengebied en binnenstedelijk

-

-

-

12A. nature-based solutions

-

-

10 | 14

sociale cohesie: het toevoegen van groen in openbare ruimte kan ontmoetingsplekken creëren natuur: de biodiversiteit neemt toe klimaatadaptatie: uitbreiden groene en blauwe netwerken leidt tot voldoende waterberging en betere verdeling overtollig hemelwater, verhoogde waterberging door de stad en verkoeling

-

sociaal: bestaande groene ontmoetingsplekken worden beter klimaatadaptatie: opwaarderen groene en blauwe netwerken leidt tot betere verdeling overtollig hemelwater, verhoogde waterberging in de stad en verkoeling natuur: de biodiversiteit neemt toe

-

klimaatadaptatie: opwaarderen groene en blauwe netwerken leidt tot betere verdeling overtollig hemelwater, verhoogde waterberging door de stad en verkoeling natuur: de biodiversiteit neemt toe bodem: de bodemkwaliteit en bodemvitaliteit neemt toe

-

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

-

-

landbouw: beperking van agrarisch grondgebruik door uitbreiding van bedrijventerreinen naar het buitengebied geur: intensivering van industrie leidt tot toename van uitstoot en geurhinder verkeersveiligheid: groei arbeidsplaatsen leidt tot meer verkeersbewegingen. Het wordt drukker over het hele mobiliteitsnetwerk, wat tot meer conflicten tussen modaliteiten kan leiden gezondheidsbescherming: toename van vervoersbewegingen → lokale toename van geluidshinder en verslechtering luchtkwaliteit (versterkt door congestie) natuur: toename van stikstofdepositie door groei werkaanbod en daarmee de toename van autobewegingen klimaatadaptatie: toename verharding → infiltratiecapaciteit neemt af en hittestress neemt toe landbouw: risico op beperking van agrarisch grondgebruik door uitbreiding van groenblauwe netwerken in het buitengebied natuur en water: risico op niet uitvoerbaarheid van groenblauwe netwerken door strijd om ruimteclaim met ‘grijze ruimteclaims’ door groei wonen, bedrijven en energietransitie water: risico op onvoldoende ruimte in de binnenstad om voldoende waterberging te creëren natuur en water: risico op niet uitvoerbaarheid van groenblauwe netwerken in het buitengebied door strijd om ruimteclaim met ‘grijze ruimteclaims’ door groei wonen, bedrijven en energietransitie natuur en water: risico op niet uitvoerbaarheid van groenblauwe netwerken door strijd om ruimteclaim

met ‘grijze ruimteclaims’ door groei wonen, bedrijven en energietransitie

Maatregelen

Kansen

Risico’s

12B. technologische oplossingen

-

-

klimaatadaptatie en water: waterveiligheid neemt toe door onder andere dijken ophogen

-

wateroverlast en waterveiligheid: waterbeheer gericht op maakbare en technologische oplossingen hebben beperkter impact op het watersysteem dan maatregelen die passen binnen het natuurlijke systeem natuur: technologische oplossingen voegen minder toe aan biodiversiteit dan naturebased solutions

13A. zelfvoorzienend energiesysteem

-

energietransitie: tempo en betaalbaarheid afhankelijk van lokale partners en lokale bronnen waardoor de gemeente zelf kan sturen op de ontwikkeling

-

landschap: ruimteclaim van energiesysteem groot binnen gemeentelijke grenzen

13B. regionale samenwerking voor energie opwek

-

energietransitie: benutten van regionale energiebronnen en efficiëntie in energie-infrastructuur

-

energietransitie: tempo en betaalbaarheid afhankelijk van de regio landschap: ruimteclaim van energiesysteem groot binnen de regio

-

Kosten en technische uitvoerbaarheid De gevolgen voor de leefomgeving kunnen (extra) kosten met zich meebrengen. Ook de technische uitvoerbaarheid is een aandachtspunt. De volgende maatregelen zijn extreme maatregelen en springen er tussenuit. Zij zorgen voor onomkeerbare effecten, hebben invloed op regionale netwerken (verkeer, natuur en waterveiligheid) van nationaal belang. De andere maatregelen kunnen ook uitdagend zijn vanuit kosten en technische uitvoerbaarheid. De volgende twee maatregelen zijn uitdagend vanwege de kosten en technische uitvoerbaarheid (op basis van het oordeel van experts van Witteveen+Bos en Goudappel): - ondertunneling A28: aanlegfase uitdagend wegens grondwaterstanden. De A28 is ook een vluchtroute bij hoogwater en natuurrampen. Het is technisch uitdagend om bij hoogwater de tunnel droog te houden voor evacuatie; - ringweg A28-A50: verkeerskundig inpassing uitdagend en oppervlakteverlies in Natura 2000-gebieden.

4

AANDACHTSPUNTEN VOOR UITWERKING ONTWERP-OMGEVINGSVISIE

4.1

Kritische maatregelen

De volgende maatregelen zijn kritisch om risico op negatieve effecten op de leefomgeving te beperken. Deze maatregelen zijn essentieel om ervoor te zorgen dat de uiteindelijke beslissing goed onderbouwd en effectief is. De volgende adviespunten dienen overwogen te worden voor het RTP en in de aanvulling op de omgevingsvisie. Elk adviespunt is nader toegelicht onder de opsomming: - de Ringweg A28-A50 is niet vergunbaar vanuit regel- en wetgeving Natura 2000-activiteit in de Omgevingswet omdat het tracé N35-A50 Natura 2000 gebieden doorkruist. Tracé N35-N340 doorkruist net geen Natura 2000-gebied. Het landschap wordt versnipperd en de landschappelijke waarden worden aangetast; - de ondertunneling van de A28 is niet wenselijk vanuit waterveiligheid; - het bouwen in weidevogelleefgebieden is onwenselijk vanuit de provinciale verordening; - er is een mobiliteitstransitie naar duurzamere vervoersvormen noodzakelijk voor de bereikbaarheid van een groeiend Zwolle, de Ceintuurbaanzone blijft hierin een aandachtspunt;

11 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

-

pas infrastructurele ingrepen aan het bouwprogramma voor woningbouw en de reispatronen van toekomstige gebruikers; reserveer voldoende ruimte voor waterberging om overstromingen te voorkomen; ontwikkel een integrale visie voor het buitengebied voor 2050 met een toekomst voor verschillende doelgroepen.

Ringweg A28-A50 is niet vergunbaar vanuit regel- en wetgeving natuur De aanleg van de nieuwe ringweg A28-A50 is niet vergunbaar vanwege de negatieve impact op Natura 2000-gebieden, zoals oppervlakteverlies, versnippering en verstoring van de Uiterwaarden Zwarte Water & Vecht, Rijntakken en Veluwe. De geplande route doorkruist drie Natura 2000-gebieden, wat in strijd is met de natuurwetgeving. Ondertunneling A28 niet wenselijk vanuit waterveiligheid De ondertunneling van de A28 brengt aanzienlijke risico's met zich mee op het gebied van waterveiligheid, zoals het risico op het vollopen van de tunnel bij een overstroming, of het opdrijven van de tunnelbak door toekomstige hogere waterstanden in de rivieren. Dit kan leiden tot ernstige waterveiligheidsproblemen, waardoor de tunnel niet wenselijk is vanuit veiligheid. Mogelijke knelpunten zijn: Bouwen in weidevogelleefgebieden niet wenselijk vanuit provinciale verordening Bouwactiviteiten in gebieden waar weidevogels leven zijn volgens de provinciale verordening niet wenselijk vanwege de bescherming van deze vogels. Er zijn afspraken gemaakt met de provincie over de mogelijke plaatsing van windmolens in Haerst en Hessenpoort. Volgens de provinciale verordening is bouwen in gebieden waar weidevogels leven, in het bijzonder de Mastenbroekerpolder en het IJsselgebied, niet wenselijk om de bescherming van deze vogels te waarborgen.

Tijdens het proces voor de totstandkoming van windmolens wordt er een milieueffectrapportage (planMER) worden opgesteld. Dit planMER biedt voldoende beslisinformatie om een besluit te nemen over het windpark Haerst in relatie tot natuur. Voor de eventuele uitbreiding van het bedrijventerrein Hessenpoort dient rekening worden gehouden met de weidevogelleefgebieden. Daarnaast is het belangrijk om de recreatiedruk in deze gebieden te beperken om de leefomstandigheden voor de vogels te behouden. Mobiliteitstransitie noodzakelijk voor bereikbaarheid van groeiend Zwolle, Ceintuurbaanzone blijft aandachtspunt Om de bereikbaarheid van de groeiende stad Zwolle te waarborgen, is een mobiliteitstransitie naar duurzamere vervoersvormen noodzakelijk. Dit omvat het stimuleren van een modal shift naar lopen, fietsen, en openbaar vervoer. Het ontwikkelen van mobiliteitshubs aan de randen van de stad kan hierbij een belangrijke rol spelen. De Ceintuurbaanzone speelt een cruciale rol in het verkeersnetwerk maar vormt gezien haar ligging ook een cruciale schakel voor de stedelijke ontwikkeling van een leefbare en toekomstbestendige stad. Het is met het oog op bereikbaarheid, leefbaarheid en toekomstbestendigheid van belang om de functie en het ontwerp van de Ceintuurbaanzone zorgvuldig te overwegen.

Pas infrastructurele ingrepen aan het bouwprogramma en de reispatronen van toekomstige gebruikers Infrastructurele projecten moeten aansluiten bij het bouwprogramma en de verwachte reispatronen van toekomstige bewoners en werknemers. Dit omvat de ontwikkeling van een railterminal in Hessenpoort voor duurzame mobiliteit en het creëren van hoge dichtheden en diverse woon- en werkruimtes rondom toekomstige stations. De toekomst van de Ceintuurbaanzone moet worden bepaald: een gezond verblijfsgebied of een woongebied langs een drukke verkeersader? Reserveer voldoende ruimte voor waterberging om overstromingen te voorkomen Om Zwolle weerbaar te maken tegen klimaatverandering, moeten groene en blauwe netwerken voor waterberging worden ontwikkeld. Deze maatregelen helpen overstromingen te voorkomen en verminderen hittestress. Een klimaatbestendig watersysteem is essentieel, met aandacht voor overstromingen door hoogwaterpieken op de Sallandse Weteringen en een langdurig gesloten keersluis Zwolle in het Zwarte Water.

12 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

Ontwikkel een integrale visie voor het buitengebied De stedelijke ontwikkeling van Zwolle vraagt om een integrale visie voor het buitengebied van Zwolle die rekening houdt met verschillende opgaven zoals recreatie, ruimtelijke kwaliteit, natuur en economie. Een dergelijke visie zorgt voor een gebalanceerde ontwikkeling en behoudt de diverse functies en waarden van het buitengebied. Bouwen in archeologisch waardevol gebied Bouwwerkzaamheden verstoren de bodem. In de bodem kunnen sporen en resten voorkomen. Vanuit de Erfgoedwet en de Omgevingswet moet archeologische sporen en vondsten zo veel mogelijk in de bodem bewaard blijven. Als dat niet mogelijk is moeten de sporen en vondsten worden opgegraven en gedocumenteerd. Bouwen in archeologisch waardevol gebied als de binnenstad en in Zwolle-Zuid kan zorgen voor effecten op de uitvoering doordat maatregelen genomen moeten worden ter conservering van de waarden. Dit heeft effecten op aspecten als tijd, planning en kosten. Vanuit de wetgeving is het niet mogelijk om vondsten en resten aan te tasten maar worden zij wel verstoord door bodemroerende activiteiten.

4.2

Aanbevelingen voor vervolg

De volgende algemene aandachtspunten zijn relevant voor de nadere uitwerking van het RTP in de aanvulling op de omgevingsvisie. Elk adviespunt is nader toegelicht onder de opsomming: - een gevarieerd en betaalbaar woningaanbod; - een mobiliteitstransitie is noodzakelijk voor bereikbaarheid van een groeiende Zwolle, de Ceintuurbaanzone blijft een aandachtspunt; - verdichten rondom stations optimaliseren op omgevingsveiligheid; - beperk autoverkeer in gebieden met kwetsbare objecten; - stikstof blijft een aandachtspunt door onzekerheid landelijk en provinciaal beleid; - hinder tijdens de bouw is een aandachtspunt bij stedelijke gebiedsontwikkeling; - een integrale visie op het buitengebied ontbreekt; - bevorder regionale samenwerking voor energieopwekking; - neem landschappelijke waarden mee in de planvorming en ontwerp. Gevarieerd en betaalbaar woningaanbod Om te voorzien in de grote vraag naar woningen en om de betaalbaarheid te waarborgen, moet de gemeente sturen op een mix van woningtypen en bouwvormen. Dit moet inclusief betaalbare appartementen voor starters en grondgebonden woningen voor gezinnen zijn. De mate van behoefte van grondgebonden woningen hangt af van doorstroming van senioren naar voor hen geschikte woningen in veelal gestapelde woningen. Veel senioren wonen nu in een gezinswoning. Dit vraagt aandacht om de doorstroming te bevorderen.

Dit ondersteunt de ambitie om stedelijkheid en economie te versterken. Houd hierbij rekening met de bestaande en toekomstige vraag naar woninggrootte in de regio Zwolle voor 2050. Mobiliteitstransitie noodzakelijk voor bereikbaarheid van groeiende Zwolle, Ceintuurbaanzone blijft aandachtspunt Om de bereikbaarheid van de groeiende stad Zwolle te waarborgen, is een mobiliteitstransitie naar duurzamere vervoersvormen noodzakelijk. Dit omvat het stimuleren van een modal shift naar fietsen, wandelen en openbaar vervoer, en de ontwikkeling van mobiliteitshubs aan de randen van de stad. Het openbaar vervoernetwerk moet worden versterkt met nieuwe OV-knooppunten en verbeterde verbindingen, terwijl de fietsinfrastructuur en voetgangersgebieden aantrekkelijker en veiliger worden gemaakt. De functie van de Ceintuurbaan is hierin cruciaal en bepalend voor de gezonde verblijfsomgeving in de Ceintuurbaanzone waar een nieuw stadsdeel ontwikkeld kan worden.

13 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

Verdichten rondom stations met oog voor omgevingsveiligheid en gezondheidsbescherming De komst van nieuwe treinstations bij Zwolle Zuid en Vechtpoort biedt mogelijkheden voor gebiedsontwikkeling en verdeling van druk op het mobiliteitssysteem. Het is belangrijk om bij de realisatie van een nieuw station voldoende vervoerwaarde te creëren voor het treinstation. De stationsgebieden rondom station Zwolle Zuid en station Zwolle Vechtpoort, bieden een uitstekende mogelijkheid voor een mix van functies waaronder woningen, kantoren en voorzieningen. Dit kan bijdragen aan een efficiënter gebruik van ruimte, verbetering van de bereikbaarheid en een vermindering van de afhankelijkheid van autoverkeer. Echter, de nabijheid van railverkeer, vooral met het transport van gevaarlijke stoffen door Zwolle en met eindbestemming railterminal, brengt risico's met zich mee zoals brand- en explosiegevaar. Het is cruciaal om veiligheidszones in te stellen en robuuste bouwmaterialen te gebruiken om deze risico's te mitigeren. Ook ontstaat er gezondheidsrisico’s voor kwetsbare objecten rondom de nieuwe stations vanwege hinder door geluid en trillingen afkomstig van (extra) railverkeer. Beperk autoverkeer in gebieden met kwetsbare objecten Om de negatieve gezondheidseffecten van verkeer (o.a.

geluidsoverlast en luchtvervuiling) in Zwolle te beperken, is het cruciaal om het autoverkeer in drukke gebieden te verminderen. Dit kan worden gerealiseerd door gerichte maatregelen die het autogebruik ontmoedigen en de verkeersdrukte verminderen. Specifieke drukke gebieden en wegen die in aanmerking komen voor deze maatregelen, zijn onder andere de Ceintuurbaan, Nieuwe Veerallee, Blaloweg, Middelweg, en andere ontsluitingswegen richting het centrum. Stikstof blijft een aandachtspunt bij stedelijk gebiedsontwikkeling Uit de informatienota voor het college van 3 juli, update stikstof in relatie tot Zwolse plannen en projecten, staat dat in de afgelopen jaren Zwolse plannen en projecten doorgang konden vinden dankzij project specifiek maatwerk op het gebied van stikstof. Voor nieuwe ontwikkelingen zijn er echter voorlopig geen aanwijzingen voor verruimingen, eerder zijn er risico’s op verdere beperkingen. De gemeentelijke vakgroep stikstof streeft ernaar om stikstofbeperkingen in plannen en projecten vroegtijdig te identificeren, zodat hierop tijdig kan worden geanticipeerd binnen de bestaande mogelijkheden. Vooralsnog blijft leveren van plan- en project specifiek maatwerk het devies. Hinder tijdens de bouw is een aandachtspunt bij ontwikkeling Hinder tijdens de bouw dient een belangrijk onderdeel te zijn in de uitwerking van de plannen.

Afstemming van bijvoorbeeld routes voor bouwverkeer, wegafsluitingen of overlast gevende werkzaamheden is noodzakelijk met het oog op de bereikbaarheid, gezondheid en leefbaarheid in Zwolle. Integrale visie op het buitengebied ontbreekt Veel opgaven komen samen in het buitengebied. Ontwikkel een integrale visie voor het buitengebied met daarin aandacht voor recreatie, ruimtelijke kwaliteit, natuur en economie. Bevorder regionale samenwerking voor energieopwekking Regionale samenwerking kan bijdragen aan een efficiëntere energie-infrastructuur en benutting van regionale energiebronnen, wat de energietransitie kan versnellen. De afhankelijkheid van regionale partners kan echter ook uitdagingen met zich meebrengen. Het is belangrijk om samenwerkingsverbanden te versterken en duidelijke afspraken te maken om de continuïteit en betaalbaarheid van de energietransitie te waarborgen. Neem landschappelijke waarden mee in de planvorming en ontwerp Uitbreiding binnen en buiten de bestaande stad kan leiden tot aantasting van landschappelijke waarden. Door deze mee te nemen in de planvorming en een plaats te geven in het ontwerp kunnen mogelijke effecten hierop gemitigeerd worden. Ook kan dit resulteren in een versterking van de landschappelijke waarden.

14 | 14

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Definitief 02

I BIJLAGE: BEOORDELINGSKADER Het beoordelingskader zoals gehanteerd in de NRD en het OER voor de aanvulling van de omgevingsvisie.

Tabel I.1 Beoordelingskader voor het OER Huis van Zwolle (ambities) versterken stedelijkheid en economie

Thema wonen

economie

mobiliteit en bereikbaarheid

vitale solidaire gezonde duurzame stadsdelen

1

gezond en sociaal

Aspecten

Indicator

woningaanbod

omvang woningvoorraad naar prijssegment en type

openbare ruimte

-

voorzieningenaanbod

omvang voorzieningenaanbod naar behoeften bereikbaarheid voorzieningen

werkgelegenheid

beroepsbevolking en werkloosheid banen naar sector

landbouw

agrarisch grondgebruik

vervoerskeuze

modal shift (verschuiving) naar lopen, fiets en gebruik OV

bereikbaarheid en toegankelijkheid gemotoriseerd verkeer

-

bereikbaarheid en toegankelijkheid openbaar vervoer

capaciteit en serviceniveau openbaar vervoer bereikbaarheid van woningen, arbeidsplaatsen en voorzieningen

bereikbaarheid en toegankelijkheid langzaam verkeer

-

verkeersveiligheid

verkeersveiligheidsrisico’s voor alle typen weggebruikers

gezondheidsbescherming

-

milieugezondheidsrisico1 MGR geluidhinder luchtkwaliteit geur

omgevingsveiligheid

-

omgevingsveiligheid sociale veiligheid

sociaaleconomische positie

gemiddeld besteedbaar inkomen

-

-

oppervlakte stedelijk groen en water beweegvriendelijkheid kwaliteit woonomgeving ruimte voor recreatie

doorstroming/verliestijd gemotoriseerd verkeer bereikbaarheid van woningen, arbeidsplaatsen en voorzieningen

beloopbaarheid en befietsbaarheid (dichtheid en kwaliteiten) bereikbaarheid van woningen arbeidsplaatsen en voorzieningen

Het risico op de ziektelast door omgevingsfactoren als percentage van de totale te verwachten ziektelast (RIVM).

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Bijlage I | Definitief 02

Huis van Zwolle (ambities)

Thema

Aspecten

Indicator

sociale cohesie

mate van eenzaamheid

gezonde leefstijl

-

beschermde natuurgebieden

-

Natura 2000 NNN

soortenbescherming en biodiversiteit

-

beschermde soorten niet-beschermde soorten

landschap, cultuurhistorie en archeologie

landschap, cultuurhistorie en erfgoed

gebouwd erfgoed (beschermde gezichten) cultuurhistorie en landschap

archeologie

archeologische waarden

energie

emissie broeikasgassen

CO2-uitstoot

energie

energieverbruik en duurzame energie opwek

bodem

-

waterveiligheid en risico op wateroverlast

waterbergend vermogen

hittestress

hittestress

waterkwaliteit en duurzame watervoorziening

-

natuur

Zwolle is in 2050 klimaatbestendig en energieneutraal

gezond gedrag (beweegrichtlijnen, rookgedrag overgewicht en alcoholgebruik) beweegvriendelijkheid

bodem, water en klimaat(adaptatie)

Witteveen+Bos | 142392/25-002.501 | Bijlage I | Definitief 02

bodemkwaliteit bodemdaling (droogte)

drinkwatervoorziening grondwaterkwaliteit oppervlaktewater (fysisch en ecologisch)