Bijlage 1 . Onderzoeksrapport Werkwijze Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

Onderzoeksrapport Werkwijze Relatie- en Scheidingsteam Zwolle Verslag ontwikkelonderzoek werkwijze en triage-instrument relatie- en scheidingsteam Zwolle

Els Bos-de Groot MSc | Juni 2023 1 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

Relatie- en Scheidingsteam Zwolle Verslag ontwikkelonderzoek werkwijze en triage-instrument relatie-en scheidingsteam Zwolle In opdracht van Gemeente Zwolle, Geraldine IJzerman en Karin Wierenga In samenwerking met de leden van het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle Uitgevoerd door Els Bos-de Groot Februari 2023 Viaa Postbus 10030 8000 GA ZWOLLE 038 - 425 55 42

Dit werk valt onder een Creative Commons NaamsvermeldingGelijkDelen 4.0 Internationaal-licentie Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 2

Woord vooraf “Van een tornado, ruzie, oorlog naar complete rust”. Deze typering van een ouder die bij het Zwolse Relatie- en Scheidingsteam ondersteuning zocht het afgelopen jaar laat in een notendop zien waar het om gaat. Gezinnen die op een scheiding afkoersen, hebben veel baat bij ondersteuners die hen helpen om weer rust te krijgen. Zo ontstaat lucht en ruimte om langdurige conflicten te voorkomen of te doorbreken. Het is mooi om te zien dat de professionals hier handvatten voor hebben en dat het daadwerkelijk in veel gevallen lukt om met gezinnen stappen in de goede richting te zetten. Hoewel niet alles maakbaar is, blijkt er wel degelijk herstel en vernieuwing mogelijk. Ik ben daarom heel blij met deze hoopvolle pilot van Gemeente Zwolle in samenwerking met Hogeschool Viaa. Eerder werkten we al samen aan het ontwikkelen van de basisattitude van professionals in de Sociaal Wijkteams. Docent-onderzoeker Els Bos-de Groot ondersteunde de ontwikkeling van de visie ‘Gezonde relaties, beter voor Zwolle’. Zij organiseerde de bijbehorende leergemeenschap van professionals die zich committeerden aan deze visie. Veel elementen uit deze visie hebben in de werkwijze van het nieuwe Relatie- en Scheidingsteam een plek gekregen. Het gaat hier met name om het oog hebben voor de positie van het kind en het belang van de-escalatie.

Het onderzoek dat voor je ligt laat zien wat dit in de praktijk doet met gezinnen. Michiel van Willigen Wethouder Kansengelijkheid, waaronder Jeugd, Sociale basis en Sociaal Wijkteams

3 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

Inhoud SAMENVATTING ABSTRACT HOOFDSTUK 1 AANLEIDING EN OPDRACHT HOOFDSTUK 2 PROBLEEMSTELLING, DOELSTELLING EN VRAAGSTELLING HOOFDSTUK 3 LITERATUURVERKENNING BIJ ONTWIKKELING TRIAGE-INSTRUMENT HOOFDSTUK 4 OPERATIONALISERING EN AANPAK HOOFDSTUK 5 ONDERZOEKSRESULTATEN HOOFDSTUK 6 VOORSTEL GEBRUIK TRIAGE-INSTRUMENTEN HOOFDSTUK 7 CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN BRONNENLIJST BIJLAGEN

Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 4

5 10 15 18 20 37 43 72 81 88 93

Samenvatting Dit document presenteert het onderzoek naar de werkwijze van het Relatie-en Scheidingsteam Zwolle (RSTZ) en de ontwikkeling van een triage-instrument, de Systemische Zwolse vragenlijst. De gemeente Zwolle heeft vanaf 2015 middels verschillende projecten specifieke aandacht en ondersteuning geboden aan kinderen en ouders die in een ingewikkelde scheiding verkeren. De gemeente Zwolle heeft in september 2022 een volgende stap gezet met een pilot die voorziet in het aan de voorkant inregelen van een interprofessioneel relatieen scheidingsteam, zodat professionals, op een gerichte manier, zowel preventief als curatief (met gebruikmaking van specialistische kennis) kunnen inzetten op het begeleiden van vragen en problemen rondom relaties en het tegengaan van escalerende strijd in relaties en scheidingen. Het RSTZ zet in op het integraal ondersteunen van inwoners die willen scheiden, waarbij ook de praktische begeleiding belangrijk is, zoals financiën en huisvesting. In dit onderzoeksverslag wordt ingegaan op de werkzame factoren van het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle, alsmede op de functie van het ontwikkelde triage-instrument.

Met de benadering van het RSTZ wordt een paradigmashift gerealiseerd ten aanzien van escalerende strijdproblematiek, omdat de focus van de begeleiding zich verlegt van het probleem,- met oordelen over wat ouders niet zouden moeten doen, naar de oplossing; waarbij het gaat om de interactie, gezonde processen, het versterken van veerkracht, flexibiliteit en het opbouwen van vertrouwen in zichzelf en elkaar. Hierbij is aandacht voor de stress en pijn die ouders ervaren en die hen vaak het zicht belemmert op hoe het anders kan. Deze verandering in houding en aanpak lijkt gezien de onderbouwing in de literatuur onderdeel van een landelijke tendens, die in het RSTZ concreet wordt gemaakt. Uit de resultaten van dit onderzoek blijkt dat het RSTZ het lukt om conflicten minder hoog op te laten lopen. Dit geeft in het algemeen hoop dat een andere benadering langdurige conflicten en complexe scheidingen kan verminderen.

Onderzoeksvragen Een hoofdvraag en vier deelvragen stonden centraal in het onderzoek. Hoofdvraag en deelvragen: • Wat is de meerwaarde van de inzet van het Relatieen Scheidingsteam Zwolle voor ouders, jeugdigen en professionals? • Wat zijn de werkzame factoren van het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle (RSTZ) voor jeugdigen, ouders en professionals? • In hoeverre draagt de inzet van het RSTZ bij aan deescalatie van het conflict bij ouders, zodat er minder belasting is bij kinderen? • Welke Triage-instrument lijkt passend te zijn voor het op systemische wijze de hulpvraag te inventariseren en het begeleidingstraject in gang te zetten? • Wat is behulpzaam voor het goed functioneren van de sociaal werkers binnen het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle. De uitkomsten zijn gebaseerd op kwantitatieve data, ontwikkelonderzoek, diepte-onderzoek en een focusgroep Theoretische verkenning De theoretische verkenning die is uitgevoerd heeft ook als basis gediend voor de ontwikkeling van een triageinstrument de Systemische Zwolse vragenlijst. De volgende samenvattende punten zijn uit de theoretische verkenning naar voren gekomen: Voor de ontwikkeling van kinderen na scheiding is het belangrijk om zorg te dragen voor de kwaliteit van de opvoeding, de relatiekwaliteit van het kind met beide ouders, en de mate van ouderlijke conflicten.

Vanuit recente literatuur gezien is het belangrijk om bij scheidingshulp een verschuiving te maken van een individuele beleving naar de relatiedynamiek. Het hanteren van een brede visie en een integraal biopsychosociaal model kan helpen om deze verschuiving te maken en daarbij ook oog te hebben voor andere factoren die van invloed zijn bij relatie- en 5 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

scheidingsproblemen. Deze andere manier van kijken kan helpen om ouders op verschillende gebieden te ondersteunen (opvoeding, relatie met netwerk, partnerrelatie etc). De verbreding in de aanpak komt hiermee ten goede aan de ontwikkeling van de kinderen. Om goede hulp in te kunnen zetten is het belangrijk om een verklarende analyse in te zetten ten aanzien van de problemen waar ouders en jeugdigen mee worstelen. Een systemische visie,- basisattitude en systemische aanpak zijn hierbij ondersteunend om op een andere manier naar relatieen scheidingsproblematiek te kijken. In een systemische benadering is het belangrijk dat de professional een betekenisvolle relatie aangaat met alle betrokkenen, meerdere perspectieven kan innemen en oog heeft voor de samenhang in de problematiek. De professional is gericht op het welzijn van alle betrokkenen, in het bijzonder de kinderen, met het vestigen van welzijnstaal in plaats van strijdtaal. Vanuit een systemische benadering is de professional gericht op het ontwikkelen van veerkracht en competenties om de transitie van de scheiding goed te kunnen doorlopen. Professionals zijn zowel naar ouders, partners en de jeugdige en de andere professionals gericht op samenwerking en doelgerichte plannen, met een relatiegerichte houding (basisattitude) als basis.

Een niet-veroordelende basisattitude, maar oog voor de stresserende omstandigheden kan ouders helpen te de-escaleren. De-escalatie van strijd komt ten goede aan kinderen, omdat aanhoudende strijd hun ontwikkeling negatief kan beïnvloeden. Begeleiden van het veranderingsproces vraagt om een goede werkrelatie en het inzetten van passende interventies. Hierbij kan de professional gebruik maken van ontwikkelde, beschreven interventies, gebaseerd op bijvoorbeeld de Richtlijnen Jeugdhulp bij scheiding en verschillende systemische interventies, waarvan de onderbouwing in dit verslag is aangegeven in de literatuur. Transitie-vaardigheden zijn nodig om een overgang te kunnen maken naar een nieuwe levensfase. Het gaat hierbij om het ondersteunen van transitie -en reorganisatievaardigheden van ouders en ex-partners. Hierbij horen ook praktische vaardigheden, bijvoorbeeld het regelen van huisvesting, financiën en een ouderschapsplan. Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 6

In een interprofessioneel team worden de verschillende rollen en posities benut en elkaars expertise herkend en om van elkaar te leren en elkaar te versterken in het de-escaleren. Triage en casusconceptualisatie (probleemformulering en-analyse) op basis van gedegen onderzoek (verklarende analyse) zijn belangrijk voor zorgvuldige en afgestemde hulpverlening met aandacht voor de verschillende fasen van hulp, hetgeen met een triage-instrument bevorderd kan worden. Conclusies Hoofdvraag: Wat is de meerwaarde van de inzet van het Relatie- en Scheidingsteam voor ouders, jeugdigen en professionals? De meerwaarde voor ouders en jeugdigen De meerwaarde van de inzet van het Relatie- en Scheidingsteam voor ouders en jeugdigen is dat een andere aanpak wordt gehanteerd, waarbij brede integrale expertise aan de voorkant beschikbaar is. Hierdoor hoeven problemen als gevolg van stress bij scheiding minder hoog op te lopen en ouders, partners en jeugdigen ervaren door deze aanpak meer verbinding in hun relaties. Ouders ervaren het als belangrijk dat zij deze hulp tijdig en laagdrempelig kunnen vinden, waardoor ouders op tijd de stap zetten naar het zoeken van ondersteuning. Ouders vinden het prettig dat er stap voor stap aan de problemen wordt gewerkt en dat zij een beroep kunnen doen op een breed integraal werkend, interprofessioneel team.

Een jeugdige benadrukt dat het erg helpend was om gehoord te worden door het RSTZ. De meerwaarde voor professionals Professionals ervaren een duidelijke meerwaarde in de brede, integrale en systeemgerichte aanpak, waarbij de focus niet ligt op strijd, maar op het leren omgaan met de stress die relatieproblemen en een scheiding met zich meebrengt. Deze andere, niet veroordelende aanpak wordt ervaren als hoopgevend tegenover jarenlange ervaren onmacht en handelingsverlegenheid als het gaat om scheidingsproblematiek. Professionals leren binnen het RSTZ en in het netwerk met gespecialiseerde scheidingshulp en jeugdbescherming van elkaar, waardoor problemen vroegtijdig op een preventieve manier opgepakt kunnen worden.

Vanuit het RSTZ wordt samenhangende hulp geboden: er is oog voor de onderlinge relatiedynamiek en communicatie, de kwaliteit van de opvoeding, de relatiekwaliteit van het kind met beide ouders en de mate van ouderlijke stress en conflicten. Ouders worden gesteund in het minder reactief leren zijn en samen te kijken welke oplossing de meeste (gemoeds)rust kan opleveren. Algemene conclusies over de meerwaarde van het Relatie- en Scheidingsteam: Het realiseren van een Relatie- en Scheidingsteam met een brede, integrale, systemische aanpak, vanuit een interprofessioneel werkend team, betekent een innovatie op het gebied van relatie- en scheidingsproblematiek, omdat op deze wijze nieuwe expertise wordt ontwikkeld. Met de benadering van het RSTZ wordt een paradigmashift gerealiseerd - een andere manier van denken over relatie- en scheidingsproblematiek. De focus van de begeleiding van relatie- en scheidingsproblematiek heeft zich verlegd van het probleem, met oordelen over wat ouders niet zouden moeten doen, naar de oplossing; waarbij het gaat om de interactie, gezonde processen, het versterken van veerkracht, flexibiliteit en het opbouwen van vertrouwen in zichzelf en elkaar. Bij deze andere manier van denken over relatie- en scheidingsproblematiek is er primair aandacht voor de stress en pijn die ouders ervaren, die hen vaak het zicht belemmert op hoe het anders kan.

Deze verandering in houding en aanpak lijkt gezien de onderbouwing in de literatuur onderdeel van een landelijke tendens, die in het RSTZ concreet wordt gemaakt. Uit de resultaten van dit onderzoek komt naar voren dat het RSTZ het lukt om conflicten minder hoog op te laten lopen. Dit geeft in het algemeen hoop dat een andere benadering langdurige conflicten en complexe scheidingen kan verminderen. Een goede aansluiting bij de ouders en jeugdige is van belang, om samen aan de slag te kunnen gaan, waarbij er een diepere belangstelling is ten aanzien van de persoon en wat er in de dynamiek met anderen (partner, ex-partner, ouders, kinderen) speelt. Dit wordt aangejaagd door een brede, integrale en systemische aanpak van het RSTZ. In deze systemische aanpak wordt onder andere gebruik gemaakt van een systemogram en hypothesen, omdat men hiermee sneller tot de kern van het

probleem kan komen, zicht krijgt op de vraag achter de vraag en met een brede vooranalyse beter kan toewerken naar een goed plan aan de voorkant. Het tijdens de pilot ontwikkelde systemische triage-instrument, ‘de Systemische Zwolse vragenlijst’, wordt gezien als een hulpmiddel om hypothesen te vormen bij de situatieschets en hulpvraag, zodat thema’s duidelijker worden en gericht ingestoken kan worden op bepaalde onderwerpen die te maken hebben met relatie- en scheidingsproblematiek en daarbij op zoek te gaan naar het vergroten van de veerkracht en vaardigheden die tijdens de transitie nodig zijn. Het RSTZ maakt gebruik van de expertise en rollen van de ander om de posities te versterken die nodig zijn. Het interprofessioneel werken binnen het RSTZ heeft gaandeweg een ontwikkeling doorgemaakt van een interdisciplair werkend team met gemeenschappelijke doelstellingen, verantwoordelijkheden en taken, richting een transdisciplinair werkend team waarbij de disciplines zich gedeeltelijk op elkaars werkterrein zijn gaan begeven. Het interprofessioneel samenwerken binnen het RSTZ levert op dat er door de verschillende kennis-ingangen overstijgend nog meer expertise wordt ontwikkeld, gepaard gaand met een eenheid van taal en aanpak die aansluit bij wat er in de praktijk nodig is. Hierdoor is innovatie op het gebied van relatie- en scheidingsproblematiek in gang gezet.

Deelvraag 1: Wat zijn de werkzame factoren van het Relatieen Scheidingsteam voor ouders, jeugdigen en professionals? De werkzame factoren van het Relatie- en Scheidingsteam zijn: Een nieuw hulpverleningskader, gericht op interacties en relaties, verbinden, leren omgaan met stress en transitie, inzicht geven in relatiedynamiek, begeleiding van relatieen communicatieproblemen, voorkomen van escalerende langdurige (juridische) strijd in het belang van de kinderen. Een positieve benadering en het ontwikkelen van veerkracht en competenties staan hierbij centraal, waarbij procesmatige, systemische hulp wordt ingezet. De brede, integrale en niet veroordelende aanpak zorgt dat escalatie van problematiek kan worden voorkomen. Hierbij wordt ook gekeken naar allerlei andere aspecten die problemen beïnvloeden, zoals de relatiedyamiek, de transitie die ouders doormaken, de dynamiek van het samengestelde 7 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

gezin, de sociaal-economische en juridische factoren, de input van het netwerk en het benutten van de ondersteuning door het netwerk. De ideale positie van het RSTZ met de beschikbaarheid van brede integrale expertise aan het voorkant, zorgt dat tijdig passende hulp beschikbaar is en dat de nieuwe aanpak verspreid kan worden in de keten en in de samenwerking met anderen (gespecialiseerde scheidingshulp en jeugdbescherming) verder ontwikkeld kan worden. De gedegen, onderbouwde en begeleide systemische aanpak in het team vormt een ‘holding’ voor de professionals, omdat het samen vormen van een goede analyse en aanpak een vernauwde blik voorkomt. Deelvraag 2: In hoeverre draagt de inzet van het RSTZ bij aan de- escalatie van het conflict bij ouders, zodat er minder belasting is bij kinderen? Uit de kwantitatieve meting met behulp van door het RSTZ bijgehouden scores op de Escalatieladder van Glasl komt naar voren dat in 93% van de volledig gescoorde situaties het gelukt is om in het groene of gele gebied van de escalatieladder van Glasl te blijven. Dat wil zeggen dat er in het groen gebied sprake is verhardde discussies en in het gele gebied sprake is van verhoogde stress en paniek, maar er nog geen sprake is van de ernstige strijd uit het rode gebied. Voor 52 % van de gescoorde situaties is er gede-escaleerd. Voor 7 % vond er escalatie plaats, nog steeds in het gele gebied.

Voor 41 % is de situatie gelijk gebleven, waarvan 80 % zich in het groene gebied bevindt en 20 % in het gele gebied. De hulp vanuit het RSTZ richt zich primair gericht op de hulp in het groene en gele gebied, dus niet op de hoogconflict, of complexe scheidingen. Het is dus gelukt om te voorkomen dat problemen verder escaleerden naar het rode gebied. Op basis van de kwalitatieve onderzoeksresultaten zijn de volgende conclusies te trekken ten aanzien van de- escalatie: • De jeugdige ervaart meer welbevinden, doordat zij een stem krijgt, zich gehoord en gezien voelt, waardoor de beklemming verdwijnt • Ouders ervaren door de ondersteuning van het RSTZ rust meer rust in de thuissituatie • De medewerker van het RSTZ draagt op verschillende manieren bij aan de rust en de-escaleren Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 8

• •

Er is aandacht voor de thema’s achter de escalatie van conflicten en oplopende stress Ouders ervaren dat ze grip krijgen op de onderlinge communicatie en relatiedynamiek

Deelvraag 3: Welke Triage-instrument lijkt passend te zijn voor het op systemische wijze de hulpvraag te inventariseren en het begeleidingstraject in gang te zetten? De volgende 2 instrumenten kunnen worden ingezet om de hulpvraag te inventariseren en het begeleidingstraject in gang te zetten en te monitoren: 1. Het gebruik van de escalatieladder van Glasl kan worden voortgezet als effect-meting op het gebied van de-escaleren, eventueel aangevuld met de invulling van Maes (2022). 2. Het gebruik van tijdens de pilot ontwikkelde Systemische Zwolse vragenlijst, gericht op veerkracht en competentie- ontwikkeling op 5 thema’s, verdeeld in 30 subonderwerpen. Deze vragenlijst is behulpzaam bij hypothesen stellen en focusbepaling, als triageinstrument om te verwijzen op basis van de verschillende specialistische kennisniveau’s van de 5 thema’s bij relatie en scheiding, als procesbegeleidend instrument om doelen te stellen voor het versterken van de vaardigheden, als een scan om psycho-educatie te geven, als een checklist om te inventariseren welke ontwikkeling op gang komt op welk gebied en welke wisselwerking zichtbaar is tussen de thema’s in de problemen die worden ervaren en oplossingsrichtingen die worden gevonden.

Deelvraag 4: Wat is behulpzaam zijn in het goed functioneren van de sociaal werkers van het Relatie- en Scheidingsteam Er is bij de professionals behoefte aan blijvende systemische scholing vanwege de intensiteit van de nieuwe manier van werken, evenals casusbespreking in interprofessioneel teamverband en uitwisseling van expertise op gebied van de-escaleren. Het samen met de tweede schil (advocaten en mediators, jeugdbescherming, gespecialiseerde relatieen scheidingshulp) casuïstiek uitwerken is leerzaam voor professionals en behulpzaam voor de antwoorden naar de ouders, (ex) partners en jeugdigen en de samenwerking in de keten.

Het is belangrijk om vanuit de nieuwe manier van werken ook de begeleiding van de kinderen goed mee te blijven nemen, welke versterkt kan worden door de ontwikkeling van een triage-instrument voor kinderen.

4.

Discussiepunten De ervaringen van ouders, jeugdige en professionals met het RSTZ zijn positief, waarbij er sprake is van een ‘mindshift’, een andere manier van denken over en werken met relatie- en scheidingsproblematiek. Onderzocht zal moeten worden hoe de meerwaarde van de andere benadering vanuit het RSTZ een plek kan krijgen in keten.

5.

6.

Uitbreiding van de Systemische Zwolse vragenlijst met een Triage-instrument voor kinderen waarin de Zwolse visie een plek krijgt en als hulpmiddel kan worden gebruikt voor preventie van escalatie en contactverlies. Beide instrumenten blijven evalueren en bijstellen Aandacht voor verspreiding van de werkzame factoren in de samenwerking van het interprofessionele netwerk voor relatie- en scheidingsproblematiek (waaronder de leergemeenschap). Onderzoek naar de nieuwe aanpak van het RSTZ bij complexere problematiek (hoogconflictscheidingen)

Om de kwaliteit van werken te handhaven en verder uit te breiden is blijvende, gestructureerde uitwisseling nodig op casus- en kennisniveau, alsmede een gezamenlijke strategiebepaling vanuit het RSTZ met de tweede schil en in de keten met de specialistische scheidingshulp, jeugdbescherming en rechtbank. De positie en ervaringen van kinderen verdienen nog meer aandacht, mogelijk met behulp van een te ontwikkelen triageinstrument voor kinderen. Voor het evalueren van de nieuwe aanpak binnen de complexere problematiek, evenals het gebruik van het triageinstrument is nader onderzoek nodig. Aanbevelingen 1. Voortzetting van de pilot RSTZ, die met de brede, integrale en systemische aanpak als een meerwaarde wordt ervaren door ouders en professionals, in de vorm van een inbedding als reguliere werkwijze en verbreden naar andere stadsdelen 2. Blijvende toerusting van de professionals, door ruimte te geven voor ontwikkeling in systemische vaardigheden onder begeleiding van een systeemtherapeut met een vaste structuur en indeling van het bespreken van de casuïstiek, waaronder het gebruik van een of meerdere triage-instrumenten (Systemische Zwolse vragenlijst). 3.

Monitoring kan blijven plaatsvinden door de triageinstrumenten van Glasl-Maes en de Systemische Zwolse Vragenlijst (scan)-, waarbij ouders, professionals en beleidsmakers vooruitgang en mogelijkheden tot ontwikkeling samen bespreekbaar blijven houden 9 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

Abstract This paper presents the research on the methodology of the Zwolle Relationship and Separation team (RSTZ) and the development of a triage tool, the Systemic Zwolle Questionnaire. Since 2015, the Zwolle municipality has provided specific attention and support to children and parents going through a complicated divorce through various projects. In September 2022, the municipality of Zwolle took the next step with a pilot that provides for the front-end setting up of an interprofessional relationship and divorce team, so that professionals can, in a targeted way, both preventively and curatively (using specialized knowledge) deploy in guiding questions and problems surrounding relationships and counteracting escalating struggles in relationships and divorces. The RSTZ is committed to providing integrated support to residents who want to get divorced, where practical guidance is also important, such as finances and housing. This research report examines the active factors of the Zwolle Relationship and Separation Team, as well as the function of the triage tool developed.

With the approach of the RSTZ, a paradigm shift is realized regarding escalating conflict problems, because the focus of counseling shifts from the problem,-with judgments about what parents should not do, to the solution; involving interaction, healthy processes, strengthening resilience, flexibility and building trust in themselves and each other. This includes attention to the stress and pain parents experience, which often blocks their view of how things can be done differently. This change in attitude and approach, given the underpinnings in the literature, appears to be part of a national trend, made concrete in the RSTZ. The results of this study show that the RSTZ is succeeding in reducing the level of conflict. Overall, this gives hope that a different approach can reduce long-term conflicts and complex separations. Research questions A main question and four sub-questions were central to the research: Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 10

Main question and sub-questions: What is the added value of using the Zwolle Relationship and Divorce Team for parents, youth and professionals? What are the effective factors of the Relation and Divorce Team Zwolle (RSTZ) for youth, parents and professionals? To what extent does the use of the RSTZ contribute to the deescalation of conflict among parents, so that there is less strain on children? What Triage tool seems to be appropriate for systemically identifying the need for help and initiating the counseling process? What is helpful for the good functioning of the social workers within the Zwolle Relationship and Divorce Team? Theoretical exploration The theoretical exploration conducted also served as the basis for the development of a triage instrument the Systemic Zwolse questionnaire. The following summary points emerged from the theoretical exploration: For the development of children after separation, it is important to take care of the quality of parenting, the child’s relationship quality with both parents, and the degree of parental conflict. From recent literature, it is important to shift from individual perception to relationship dynamics in divorce assistance. Adopting a broad view and an integrative biopsychosocial model can help make this shift while also considering other factors that influence relationship and divorce problems.

This different way of looking at things can help to support parents in different areas (parenting, relationship with network, partner relationship etc). The broadening in approach thus benefits the development of the children. To deploy good help, it is important to deploy an explanatory analysis regarding the problems parents and adolescents are struggling with. A systemic vision, basic attitude and

systemic approach are supportive to look at relationship and separation problems in a different way. In a systemic approach, it is important that the professional enters into a meaningful relationship with all those involved, is able to adopt multiple perspectives and has an eye for the coherence of the problems. The professional is focused on the well-being of all involved, especially the children, establishing wellbeing language rather than battle language. From a systemic approach, the professional is focused on developing resilience and competencies to navigate the transition of divorce well. Professionals are both toward parents, partners and the youth and other professionals focused on collaboration and goaloriented plans, with a relationship-oriented attitude (basic attitude) as the foundation. A non-judgmental basic attitude, but mindful of the stressful circumstances can help parents deescalate. De-escalation of strife benefits children, as continued strife can negatively affect their development. Guiding the change process requires a good working relationship and the use of appropriate interventions. Here the professional can use developed, described interventions, based for example on the Guidelines on Separation and various systemic interventions, the underpinnings of which are indicated in this report in the literature.

Transition -skills are needed to transition to a new phase of life. This involves supporting transition -and reorganization skills of parents and ex-partners. This includes practical skills, such as arranging housing, finances and a parenting plan. In an interprofessional team, the different roles and positions are utilized and each other’s expertise recognized and to learn from each other and strengthen each other in de-escalating. Triage and case conceptualization (problem formulation and analysis) based on sound research (explanatory analysis) are important for careful and aligned care with attention to the different phases of help, which can be promoted with a triage tool. Research results Conclusions Main question: What is the added value of the Relation and Divorce Team for parents, youngsters and professionals? The added value for parents and young people

The added value of using the Relationship and Divorce Team for parents and young people is that a different approach is used, where broad integral expertise is available at the front. As a result, problems resulting from stress during separation do not have to run as high and parents, partners and young people experience more connection in their relationships because of this approach. Parents feel it is important that they can find this help in a timely and accessible manner, so parents take the step to seek support in time. Parents like the fact that the problems are worked on step by step and that they can call on a broad integrated, interprofessional team. One youth emphasizes that it was very helpful to be heard by the RSTZ. The added value for professionals Professionals experience a clear added value in the broad, integrated and systemic approach, where the focus is not on struggle, but on learning to cope with the stress that relationship problems and divorce bring. This different, nonjudgmental approach is experienced as hopeful in the face of years of perceived powerlessness and inability to act when it comes to divorce problems. Professionals within the RSTZ and in the network with specialized divorce assistance and youth protection learn from each other, allowing problems to be picked up early in a preventive manner.

Coherent help is offered from the RSTZ: attention is paid to the mutual relationship dynamics and communication, the quality of parenting, the relationship quality of the child with both parents and the degree of parental stress and conflicts. Parents are supported in learning to be less reactive and to see together which solution can bring the most (peace of mind). General conclusions about the added value of the Relationship and Divorce Team: Realizing a Relationship and Divorce Team with a broad, integral, systemic approach, from an interprofessional working team, means an innovation in the field of relationship and divorce problems, because in this way new expertise is developed. The RSTZ’s approach achieves a paradigm shift - a different way of thinking about relationship and divorce problems. The focus of counseling for relationship and divorce problems has shifted from the problem, with judgments about what parents should not do, to the solution; which involves interaction, healthy 11 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

processes, strengthening resilience, flexibility and building trust in themselves and each other. In this different way of thinking about relationship and divorce problems, the primary focus is on the stress and pain experienced by parents, which often prevents them from seeing how things can be done differently. This change in attitude and approach, given the substantiation in the literature, seems to be part of a national trend, which is being made concrete in the RSTZ. The results of this study suggest that the RSTZ is succeeding in reducing the level of conflict. Overall, this gives hope that a different approach can reduce long-term conflicts and complex separations. A good connection with the parents and youth is important, in order to work together, where there is a deeper interest regarding the person and what is going on in the dynamics with others (partner, ex-partner, parents, children). This is driven by broad, integrative and systemic approach of the RSTZ. In this systemic approach, a systemogram and hypotheses are used, among other things, because they allow one to get to the core of the problem more quickly, gain insight into the question behind the question and, with a broad preliminary analysis, work better towards a good plan at the front.

The systemic triage instrument developed during the pilot, ‘the Systemic Zwolle Questionnaire’, is seen as a tool to form hypotheses on the situation sketch and request for help, so that themes become clearer and can be focused on certain issues related to relationship and divorce problems, looking to increase resilience and skills needed during the transition. The RSTZ leverages the expertise and roles of the other to strengthen the positions needed. The interprofessional working within the RSTZ has gradually evolved from an interdisciplinary working team with common goals, responsibilities and tasks, towards a transdisciplinary working team in which the disciplines have begun to partially encroach on each other’s areas of work. The interprofessional cooperation within the RSTZ results in the development of even more expertise through the different knowledge inputs, accompanied by a unity of language and approach that matches what is needed in practice. As a result, innovation in the field of relationship and divorce problems has been initiated.

Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 12

Sub-question 1: What are the effective factors of the Relationship and Divorce Team for parents, youth and professionals? The effective factors of the Relationship and Divorce Team are: A new counseling framework, focusing on interactions and relationships, connecting, learning to cope with stress and transition, providing insight into relationship dynamics, counseling for relationship and communication problems, preventing escalating prolonged (legal) struggles in the interest of the children. A positive approach and the development of resilience and competencies are central to this, using processbased, systemic help. The broad, integral and non-judgmental approach ensures that escalation of problems can be prevented. It also looks at a variety of other aspects that influence problems, such as relationship dyamics, the transition that parents go through, the dynamics of the composite view, socioeconomic and legal factors, the input of the network and the utilization of network support. The ideal position of the RSTZ with the availability of broad integral expertise at the front end, ensures that appropriate help is available in a timely manner and that the new approach can be disseminated in the chain and further developed in cooperation with others (specialized divorce assistance and youth protection).

The thorough, substantiated and guided systemic approach in the team forms a “holding” for the professionals, because forming a good analysis and approach together prevents a narrow view. Sub-question 2: To what extent does the use of the RSTZ contribute to the de- escalation of conflict among parents, thus reducing stress on children? The quantitative measurement using scores on Glasl’s Escalation Ladder maintained by the RSTZ shows that in 93% of the fully scored situations it succeeded in staying in the green or yellow area of Glasl’s escalation ladder. That is, in the green area there are hardened discussions and in the yellow area there is increased stress and panic, but there is not yet the serious struggle from the red area. For 52 % of the situations

scored, de-escalation occurred. For 7 %, escalation occurred, still in the yellow area. For 41 % the situation remained the same, with 80 % of them in the green area and 20 % in the yellow area. The help from the RSTZ focuses primarily on the help in the green and yellow area, so not on the high conflict, or complex separations. Thus, it succeeded in preventing problems from escalating further into the red area. Based on the qualitative research findings, the following conclusions can be drawn regarding de- escalation: • The youth experiences more well-being, because she is given a voice, feels heard and seen, thus the oppression disappears • Parents experience more peace of mind in the home situation due to the support of the RSTZ • The RSTZ staff member contributes to calmness and deescalation in various ways • Attention is paid to the themes behind the escalation of conflicts and mounting stress • Parents experience that they get a grip on mutual communication and relationship dynamics Subquestion 3: Which Triage instrument seems to be appropriate for systemically identifying the request for help and initiating the counseling process? The following 2 instruments can be used to identify the need for help and to initiate and monitor the counseling process: 1.

The use of Glasl’s escalation ladder can be continued as an effect measurement in the field of de-escalation, possibly supplemented by the interpretation of Maes(2022. 2. The use of Systemic Zwolle questionnaire developed during the pilot, focused on resilience and competence development on 5 themes, divided into 30 sub-topics. This questionnaire is helpful in hypothesis setting and focus determination, as a triage instrument to refer on the basis of the different specialist knowledge levels of the 5 themes in relationship and separation, as a process guiding instrument to set goals for strengthening the skills, as a scan to provide psycho-education, as a checklist to take stock of what development is taking place in which area and what interaction is visible between the themes in the problems that are experienced and solution directions that are found.

Sub question 4: What is helpful in the good functioning of the social workers of the Relationship and Divorce Team There is a need for ongoing systemic training among the professionals because of the intensity of the new way of working, as well as case discussion in interprofessional team context and exchange of expertise in the field of de-escalation. Working out cases together with the second layer (lawyers and mediators, youth protection, specialized relationship and divorce help) is instructive for professionals and helpful for the answers to the parents, (ex) partners and youngsters and the cooperation in the chain. From the new way of working, it is important to continue to include the guidance of children, which can be strengthened by the development of a triage instrument for children. Discussion points The experiences of parents, adolescents and professionals with the RSTZ are positive, involving a mind shift, a different way of thinking about and working with relationship and divorce problems. It will have to be investigated how the added value of the different approach from the RSTZ can be given a place in the chain.

In order to maintain and further expand the quality of work, a permanent, structured exchange at case and knowledge level is necessary, as well as a joint strategy determination from the RSTZ with the second layer and in the chain with the specialist divorce help, youth protection and court. The position and experiences of children deserve further attention, possibly with the help of a triage tool for children to be developed. Further research is needed to evaluate the new approach within the more complex issues, as well as the use of the triage tool. Recommendations 1 Continuation of the RSTZ pilot, which with its broad, integral and systemic approach is perceived as an added value by parents and professionals, in the form of embedding it as a regular working method and broadening it to other city districts 13 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

2 Continuing to equip the professionals, by giving room for development in systemic skills under the guidance of a systemic therapist with a fixed structure and format of discussing the casuistry, including the use of one or more triage instruments (Systemic Zwolse Questionnaire). 3 Monitoring can continue to take place through the triage instruments of Glasl-Maes and the Systemic Zwolse Questionnaire (scan)-with parents, professionals and policy makers continuing to discuss progress and opportunities for development together 4 Expansion of the Systemic Zwolse Questionnaire with a Triage instrument for children that incorporates the Zwolse vision and can be used as a tool for prevention of escalation and loss of contact. Continue to evaluate and adjust both instruments 5 Attention to dissemination of effective factors in the cooperation of the interprofessional network for relationship and divorce problems (including the learning community). 6 Research the RSTZ’s new approach to complex issues (highconflict divorces).

Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 14

Hoofdstuk 1 Inleiding

15 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

Het vraagstuk rondom (complexe) scheidingen is zeer actueel. De belasting bij kinderen en ouders is groot en voor veel professionals is het moeilijk te begeleiden problematiek. Gemiddeld heeft een op de 6 kinderen te maken met een scheiding. In 2016 waren dat bijna 50.000 ouders met 86.000 minderjarige kinderen die betrokken waren. Na een ouderlijke scheiding hebben jeugdigen gemiddeld meer emotionele en gedragsproblemen, een lager welbevinden, een slechter zelfbeeld, meer problemen met relaties en slechtere schoolprestaties. De langdurige conflicten, meer dan de scheiding zelf, hebben negatieve gevolgen. Bij de groep jeugdigen (ongeveer vijftien procent) die op de lange termijn problemen blijft houden als gevolg van de scheiding houdt dit in belangrijke mate verband met langdurige ouderlijke conflicten (Van der Valk et al., 2020). De problematiek bij langdurige scheidingen kan tot een verzwaring leiden van het werk van de professionals (Batterink & Van Plaggenhoef, 2022). Een scheiding met langdurige conflicten wordt in het algemeen een ‘hoog-conflictscheiding’ of ‘complexe scheiding’ genoemd. In de vernieuwde Richtlijn Complexe Scheiding (Van der Valk et al., 2020) wordt een complexe scheiding als volgt gedefinieerd: een scheiding waarbij ouders door aanhoudende ernstige conflicten het belang en welzijn van de jeugdigen uit het oog verliezen, evenals het wederzijds belang.

Met ernstige conflicten worden aanhoudende heftige ruzies tussen ouders bedoeld, die regelmatig gepaard gaan met juridische procedures, maar ook verkapte ruzies, wederzijds dwarsbomen en denigreren, of zelfs eenzijdig zeer conflictrijk gedrag, zoals tegenwerking door één ouder. Ook wanneer er tussen ouders een voortdurend gebrek aan overleg en samenwerking is, kan dit erg belastend zijn voor kinderen en wordt dit als complexe scheiding beschouwd.

Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 16

Ten aanzien van het voorkomen van langdurige escalaties van conflicten in relaties en (complexe) scheiding, kan een preventieve aanpak ouders en kinderen helpen de juiste vaardigheden in te zetten. De rijksoverheid geeft aan dat door steeds meer gemeenten wordt ingezet op ‘voorkomen is beter dan genezen’, -gericht op het verminderen dan wel voorkomen van scheidingsproblematiek. Door het tijdig herkennen van signalen en het kunnen bepalen van de urgentie middels triage en verklarende analyse, kunnen risicofactoren in beeld komen, een inschatting worden gemaakt van het conflict en kan stapeling van zorg worden voorkomen. Vanwege het complexe karakter van de scheidingsproblematiek wordt door de Rijksoverheid aanbevolen om een multidisciplinaire aanpak te hanteren, waarbij de juridische partijen betrokken zijn en netwerkvorming tussen de verschillende betrokken partijen op gang komt. Voor een goed verloop van de scheiding wordt de aandacht gericht op het betrekken van het eigen netwerk, zodat gezinsleden er niet alleen voor staan bij de verwerking van de scheiding en omgaan met de veranderingen. Belangrijk wordt gevonden om samen te blijven leren en ‘good practices’ te ontwikkelen en leerervaringen. Vanwege de complexiteit wordt geconstateerd dat het niet altijd lukt om goed uit elkaar te gaan.

Er kan sprake zijn van situaties met veel conflicten en mogelijke ook contactverlies tussen ouder en kind (Rijksoverheid, 2021, Nederlands Jeugdinstituut, 2022). De gemeente Zwolle heeft vanaf 2015 middels verschillende projecten specifieke aandacht en ondersteuning geboden aan kinderen en ouders die in een ingewikkelde scheiding verkeren, waarbij bovengenoemde aspecten van de Rijksoverheid een plek kregen. De gemeente Zwolle heeft als volgende stap ingezet op een pilot met het aan de voorkant inregelen van een interprofessioneel relatie-en scheidingsteam, zodat professionals, gericht zowel preventief als curatief (met gebruikmaking van specialistische kennis) in kunnen zetten op het begeleiden van vragen en problemen in relaties en het tegengaan van escalerende strijd in relaties en scheidingen, met integrale ondersteuning.

De pilot ‘Relatie- en Scheidingsteam Zwolle’ komt voort uit een opdracht om een aanpak te ontwikkelen vanuit de leefwereld van inwoners (Design Thinking) met ontwerpteams die verschillende onderdelen hebben getest bij de inwoners, zoals de naam, waarop gaan inwoners hulp vragen, wat is een betrouwbare plek om hulp te vragen op het gebied van relatieen scheiding. De pilot met de ontwikkeling van een triage-instrument, is in september 2021 gestart in 2 stadsdelen. Het gaat hierbij om een basisteam met een schil erom heen die een systemische, integrale aanpak hanteert. Tijdens de pilot is een triageinstrument ontwikkeld, ‘de Systemische Zwolse vragenlijst’, die aansluit bij de systemische aanpak van het Relatie- en Scheidingsteam. Het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle vormt een duidelijk herkenbaar punt waar inwoners terecht kunnen met vragen over relaties, scheiden en ouderschap. De gemeente Zwolle wil hiermee de situatie voor kinderen en jongeren verbeteren en tegelijk een onnodig zwaar of lang beroep op jeugdhulp voorkomen. Het Relatie- en Scheidingsteam is onderdeel van een bredere Zwolse werkwijze om complexe scheidingen te voorkomen. De ondersteuning op het gebied van relaties, scheiden en ouderschap wordt hiervoor met het Relatie- en

Scheidingsteam anders georganiseerd en aan elkaar verbonden. Een systemische, integrale aanpak en preventie zijn belangrijk om problemen bij opgroeien en opvoeden van kinderen bij scheiding van ouders te voorkomen. De bedoeling is dat het voor ouders, kinderen, hun sociale netwerk en professionals duidelijk is waar ze terecht kunnen voor een systemische en integrale ondersteuning en advies over relaties en scheidingssituaties. Dat kan zowel voor, tijdens als na een scheiding, maar ook als een scheiding (nog) niet speelt. Zowel fysiek als digitaal. De deskundigheid van meerdere disciplines (Sociaal wijkteam, mediators, advocaten, sociaal raadslieden, inkomensondersteuning en juridisch loket) wordt gebundeld en kan op deze manier integrale ondersteuning bieden op diverse levensgebieden. Het Relatie- en Scheidingsteam bundelt kennis en ervaring en werkt systemisch en vraaggericht en ontwikkelt zich door in een transprofessionele aanpak. Het team biedt digitaal informatie overzichtelijk aan en biedt inwoners de mogelijkheid om in gesprek te gaan met deskundigen bij relatie- en scheidingsproblematiek. In dit onderzoeksverslag zal ingegaan worden op de werkzame factoren van het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle, alsmede het ontwikkelde triage-instrument, met als doel de professionals focus te bieden in de brede aanpak.

Rela�e- en Scheidingsteam Zwolle Verschillende exper�se

Inwoners/

Specialis�sche kennis

Gezinsgerichte hulpverlening

Gezin/ netwerk Basisteam RSTZ Tweede schil

Figuur 1.1: Overzicht samenstelling en aanmeldingsroute Relatie- en Scheidingsteam Zwolle. De opzet (design) van het RSTZ is tot stand gekomen na vooronderzoek samen met inwoners.

Het team Het Relatie- en Scheidingsteam is een interprofessioneel team dat met de kracht van meerdere professies op het gebied van scheiding de hulp- en dienstverlening neerzet. Het basisteam bestaat uit gezinsgerichte hulpverleners met diverse achtergronden, zoals maatschappelijk werkers (volwassenen) en jeugd- en gezinswerkers. Het team is gespecialiseerd in hulp bij relatieproblemen en ondersteuningsvragen over en van kinderen en jongeren. Om het basisteam heen en in nauwe verbinding en afstemming werkt een ‘tweede schil’ van medewerkers met specialistische kennis o.a op het gebied van financiën, juridische zaken en psychologische kennis (mediators, familierechtadvocaten, juridisch loket, sociaal raadslieden, inkomensondersteuning en gedragswetenschappers).

17 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

Hoofdstuk 2 Probleemstelling, doelstelling en vraagstelling

Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 18

Probleemstelling De gemeente Zwolle werkt sinds geruime tijd aan het terugdringen van escalerende problematiek die belastend is voor kinderen, ouders en professionals. De pilot van het Relatie-en scheidingsteam vormt een preventieve, integrale en systemische aanpak voor vragen omtrent relaties en scheidingen. De projectleiders van de pilot willen zicht krijgen op de werkzame factoren van het Relatie- en Scheidingsteam en de meerwaarde ervan voor kinderen, ouders en professionals en de onderlinge samenwerking (netwerkvorming). Daarnaast hebben zij behoefte aan een triage-instrument voor een passende, systemische casusconceptualisatie en verklarende analyse ten aanzien van de problematiek die zich aandient en richtinggevend is aan de ondersteuning aan ouders, kinderen en professionals. Doelstelling De projectleiders willen weten wat het effect is van de systemische en integrale manier van werken binnen het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle op ouders, jeugdigen en professionals en daarbij een passend triage-instrument in samenhang ontwikkelen.

Hoofdvraag: Wat is de meerwaarde van de inzet van het Relatieen Scheidingsteam Zwolle voor ouders, jeugdigen en professionals? Deelvragen: Wat zijn de werkzame factoren van het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle (RSTZ) voor jeugdigen, ouders en professionals? In hoeverre draagt de inzet van het RSTZ bij aan de- escalatie van het conflict bij ouders, zodat er minder belasting is bij kinderen? Welke Triage-instrument lijkt passend te zijn voor het op systemische wijze de hulpvraag te inventariseren en het begeleidingstraject in gang te zetten? Wat is behulpzaam voor het goed functioneren van de sociaal werkers binnen het Relatie- en Scheidingsteam Zwolle?

19 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

Hoofdstuk 3 Literatuurverkening ten behoeven van werkwijze Relatie- en scheidingsteam Zwolle

Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 20

Inleiding Voor een positieve ontwikkeling van kinderen na scheiding zijn de kwaliteit van de opvoeding, de relatiekwaliteit van het kind met beide ouders en de mate van ouderlijke conflicten cruciaal (Van der Valk et al., 2020). In deze theoretische verkenning wordt op deze aspecten wordt ingegaan, met als belangrijke focus het de-escaleren bij langdurige conflicten in relaties en scheiding. Daarnaast zijn deze aspecten belangrijk voor screenings- en signaleringsintrumenten als een triageinstrument. Deze theoretische verkenning dient tevens als een onderbouwing bij de ontwikkelde Systemische Zwolse vragenlijst.

scheidingsproblematiek. In paragraaf 3.3 wordt nader ingegaan op het begeleiden van verandering. Vervolgens wordt in paragraaf 3.4 ingegaan op aspecten van transitie en vaardigheden voor het maken van een transitieproces. In paragraaf 3.5 wordt kort stilgestaan bij de interprofessionele samenwerking die wenselijk is bij scheidingsproblematiek. In paragraaf 3.6 wordt specifiek ingegaan op het belang van een triage-instrument en verklarende analyse, die bij verschillende fasen in het hulpverleningsproces een rol spelen. In paragraaf 3.7 wordt een samenvatting gegeven van de conclusies uit de theorie, die een paradigmashift inzichtelijk maken.

De theoretische verkenning bouwt door op reeds bestaand onderzoek en beschikbare kennis en documenten, in het bijzonder wordt doorgebouwd op het visiedocument ‘Gezonde relaties, beter voor Zwolle’ (Bos-de Groot, 2019) en de rapporten ‘Scheiden van de waarheid’ van het programma Scheiden zonder Schade (2022 a en b).

3.1 Brede visie, integraal model en integratieve benadering met focus op de relatiedynamiek In de landelijke pilot van Scheiden zonder schade (2022a) wordt voorgesteld, te focussen op de dynamiek binnen het conflict. De aandacht wordt verlegd van het door ouders gepresenteerde verhaal, naar de interactiepatronen tussen ouders, de ouders en de kinderen en tussen de ouders en de betrokken professionals. Hierbij vindt dus een verbreding plaats van de individuele beleving naar wat er zich voordoet tussen ouders (en kinderen). Er wordt ook bekeken hoe de situatie tot stand is gekomen op welke wijze de ouders het probleem in stand houden en waar de mogelijkheden tot herstel liggen.

In het rapport Scheiden van de waarheid (Scheiden zonder schade, 2022a) wordt de nadruk gelegd op de interactie, gezonde processen, versterken van veerkracht en het vertrouwen van mensen in zichzelf en in elkaar, die als een paradigmashift wordt gezien ten aanzien meer individugerichte benaderingsvormen van scheidingshulpverlening: Een paradigmashift kan echt een verschil maken, waarbij de focus van het probleem naar de oplossing gaat. Het bekijken van een complexe scheiding vanuit de interactie lijkt beter aan te sluiten, dan grip proberen te krijgen op de feiten. Het focussen op gezonde processen, op het versterken van veerkracht, flexibiliteit en het vertrouwen van mensen in zichzelf en in elkaar, geeft de meeste kans van slagen op duurzaam samenwerken. (Scheiden zonder schade, 2022a pg3) In de volgende paragrafen wordt deze paradigmashift van het verleggen van de focus naar oplossingen en interactie uitgewerkt. In Paragraaf 3.1. wordt een brede visie en integraal model voorgesteld om te werken met relatie- en scheidingsproblematiek. In paragraaf 3.2. wordt nader ingegaan op een verbredende systemische basisvisie als startpunt voor gefaseerde hulp bij relatie- en

Voor de onderbouwing van het triage-instrument is onder andere gebruik gemaakt van de brede visie die is beschreven in ‘Integrated Family Assessment and Intervention Model (IFAIM)’ door Teixeira de Melo en Alarcao (2015). Er wordt in deze visie niet alleen stilgestaan bij wat er zich afspeelt tussen de ouders en eventueel bij het kind, maar ook welke invloeden in hun omgeving zich nog meer afspelen en hoe deze de problemen in stand helpen houden of juist helpen verminderen. In deze integratieve conceptualisatie van de problemen die spelen bij de triage rond langdurige conflicten wordt de interne - en relatiedynamiek van de ouders en kinderen ook binnen een breder ecologisch (biopsychosociaal) en multisystemisch kader geplaatst. Sociale, culturele en omgevingsfactoren hebben een centrale rol bij het ontstaan en voortduren van de problemen, bijvoorbeeld doordat zij interne cognities aanjagen die destructief zijn of anderzijds een constructief weerwoord geven. 21 | Relatie- en Scheidingsteam Zwolle

Vanuit een integratieve benadering gezien, leveren de verschillende beschikbare theoretische modellen en interventies (zoals ONS, Ouderschap Blijft, SCHIP, KUK, Mediation, PSO, KIES ) zinvolle benaderingen op, die vanuit verschillende aandachtsgebieden betekenis toekennen aan de ervaringen van ouders en kinderen. In de praktijk kunnen hulpverleners, mediators, advocaten, therapeuten bijdragen vanuit verschillende methoden en theoretische modellen en deze samen combineren, met als enige ‘voorwaarde’ dat deze bijdragen zich kunnen verhouden tot de (te formuleren en te verwerkelijken) constructieve hoop, verwachtingen en competenties van partners, ouders, kinderen/jeugdigen en het netwerk. Door verschillende modellen en interventies , samen te voegen in de praktijk, ontstaat een nieuw integratief proces dat erop gericht is om samen met partners, ouders en kinderen nieuwe wegen te zoeken die hen verder helpen in hun ontwikkeling. In een interprofessioneel team betekent dit dat verschillende bijdragen in modellen en interventies elkaar kunnen aanvullen: interventies voor partners, ouders en kinderen, netwerk, sociale, juridische, financieel-economische en culturele aspecten kunnen hierbij geïntegreerd worden. In deze theoretische verkenning wordt met name doorgebouwd op een systemisch denkkader en interventies.

Samenvattend wordt vanuit een brede visie niet alleen gekeken naar de individuele beleving van ouders en jeugdigen, maar vooral ook naar de relatiedynamiek die zich tussen de ouders (in scheiding) en met hun kinderen en alle betrokkenen uit het netwerk voordoet. Hierbij kan gebruik gemaakt worden

van een systemisch denkkader met een biopsychosociaal model die helpt om zowel in te zoomen op bijvoorbeeld individuele problematiek of sociaal maatschappelijke omstandigheden als uit te zoomen op de wisselwerking tussen de individuele problematiek en de sociaal maatschappelijke omstandigheden en alle andere niveau’s binnen het biopsychosociaal model. 3.2. Systemische visie en basisattitude gericht op deescaleren en veerkracht (Zwols model) In de Zwolse visie ‘Gezonde relatie, beter voor Zwolle’ (Bos-de Groot, 2019) vormt de systemische blik een leidend principe vormt voor de Zwolse professionals die met gezinnen werken in langdurige conflicten rond scheiding of relaties. Deze systemische uitgangspunten helpen bij het de-escaleren en ondersteunen bij de transitie die moet worden doorgemaakt en kunnen worden ingezet bij individuele begeleiding of ouder-(en kind) begeleiding. De volgende systemische uitgangspunten zijn vooral van belang: • uitgaan van de mogelijkheid van meerdere perspectieven op de werkelijkheid (sociaal geconstrueerde aard van de realiteit), hetgeen bijvoorbeeld tot uitdrukking komt in het stellen van meerdere hypothesen naar aanleiding van een systemogram. Door meerdere invalshoeken te zien, kunnen zogenaamde vastlopers voorkomen worden. • een visie die gericht is op het de-escaleren en wordt gebruikt als kompas.

Dit zorgt voor een duidelijke positionering voor een heldere focus en duidelijk doel in het gesprek (Cottyn, 2021)

Figuur 3.1. Biopsychosociaal model. Choy & Goedhart, 2011. Gebaseerd op Engel, 1977. Overgenomen uit Choy & Goedhart, 2011 pg 149. Relatie- en Scheidingsteam Zwolle| 22

•

•

•

•

•

•

een alertheid op welke taal wordt gebruikt, is dit welzijnstaal of strijdtaal? Welke verhalen worden hiermee verteld? Kunnen deze verhalen op een andere, positievere manier worden her-verteld zodat ze meer recht doen aan alle betrokkenen? (uitgaan van de centrale positie van taal en narratieven in de menselijke ervaring) een systemische, integrale metavisie en kader in de manier van kijken, waarbij problemen met elkaar samenhangen en een individueel probleem niet los gezien kan worden van de context en relaties en het netwerk en daarmee praktische vragen includerend in de aanpak. Ouders in scheiding hebben te maken met een reorganisatie van de (ex- ) partnerrelatie, de ouderrelatie, financieel-economische relatie, de relatie met eigen ouders, de ouder-kindrelatie, relatie met netwerk. een op kracht, veerkracht en hoop gerichte kijk op transitie en te maken aanpassing van het gezin in de nieuwe levensfase (transitie) (Walsh, 2018, Jesserun, 2018). de veiligheid en welzijn van de kinderen staat centraal en daarbij het streven naar evenwichtige relaties met beide ouders (Van den Berg, 2018) waarbij ouders hun kinderen blijven sturen, steunen en stimuleren in de opvoeding (Maes, 2022).

een gerichtheid op samenwerking (collaboratief) met ouders, jeugdigen, netwerk en andere betrokkenen (professionals)en dit vormgeven in een doelgerichte triage, opstellen van een plan en rapportage een relatiegerichte aanpak en houding als basisattitude

voor alle mogelijke hulp- en dienstverlening (Aptroot & Spaander, 2016, Madsen, 2011) Ook in Scheiden van de waarheid (Scheiden zonder schade, 2022a en b) wordt een ‘narratieve mediation’ voorgesteld, waarin er vanuit wordt gegaan dat er geen objectieve werkelijkheid bestaat en dat wij in onze onderlinge communicatie steeds werkelijkheden creëren of construeren. Het is denkbaar dat er ander constructies mogelijk zijn en dat er een ander verhaal bestaat, waarbij een gezamenlijk nieuw verhaal geschreven kan worden voor het conflict van het heden. In Scheiden van de waarheid (Scheiden zonder schade, 2022a) worden daarnaast de volgende leidende principes die aansluiten op bovengenoemde systemische benadering: • Scheiden is een transitieproces en het is belangrijk om te zien waar het gezin zich op de transitiecurve bevindt.