Bakens in de stad, Kadernota Zwolse religieuze gebouwen
Tekst van het document
Bakens in de stad
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen Conceptversie 25 januari 2022
Bakens in de stad
Colofon In samenwerking met de afdeling erfgoed van de gemeente Zwolle opgesteld door: KAAder kerkadvies Kampen | Rotterdam T. 06 2449 1848 info@kaader.nl | www.kaader.nl
2
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
3
INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave 6
Samenvatting
10
1. Inleiding
14
2. Korte historie Zwolse bedehuizen
24
Interview In gesprek met Monique Schuttenbeld, wethouder erfgoed
26
3. De Zwolse bedehuizen
38
4. Zwols beleid rond de bedehuizen
42
5. Uitkomsten gesprekken en bijeenkomsten: de stand van de religieuze gebouwen in Zwolle
54
6. Route richting toekomst
Interieur Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand
Samenvatting
schappen geeft aan dat de toekomstverwachting van
1. (Energie)duurzaamheid
de gebouwen tien jaar of langer is. Iets minder dan de
a. Kennis.
helft van de gebouwen kent een toekomstverwachting
We brengen samen beter in beeld welke mogelijkheden
van zes tot tien jaar. Eén gebouw dreigt tussen één en
er zijn om de energieduurzaamheid van religieuze ge-
vijf jaar leeg te komen.
bouwen te verbeteren. We onderzoeken of uitbreiding
In de gesprekken werden acht thema’s regelmatig
van de Groene Menukaart ten aanzien van het ge-
benoemd. Deze thema’s en hun inhoud zijn tijdens de
bouwtype ‘religieus gebouw’ mogelijk is en kan bijdra-
bijeenkomsten besproken en aan de eigenaren/gebrui-
gen aan een betere kennisdeling.
Religieuze gebouwen in Zwolle vormen een bijzonder
primaire verantwoordelijkheid voor het gebouw. De
kers van de religieuze gebouwen is gevraagd in welke
onderdeel van onze geschiedenis, identiteit en gebouw-
gemeente heeft vanuit haar publieke rol tevens oog
mate zij zich hierin herkennen. Om te komen tot een
b. Pilot.
de omgeving. Ze zijn bakens in Zwolle en vervullen van
voor de waarden van een bedehuis voor een wijk of voor
route voor de toekomst zijn deze thema’s gegroepeerd
We onderzoeken middels een pilot de mogelijkheden
oudsher een rol in de samenleving als plek voor ontmoe-
de stad en kan als ondersteuner, verbinder en facilitator
in drie hoofdthema’s met een te hanteren inhoudelij-
voor verduurzaming van een religieus gebouw dat als
ting, samenkomst, gemeenschapszin en geloofsbele-
optreden. Vervolgens worden de inhoudelijke thema’s
ke procesaanpak als vast te stellen kaders. Deze drie
voorbeeld kan dienen voor andere religieuze gebouwen.
ving.
en de kaders voor een nadere uitwerking in een Agenda
hoofdthema’s kunnen na vaststelling van de Kadernota
Het betreft het onderzoek, niet de daadwerkelijke uit-
De Kadernota Zwolse religieuze gebouwen heeft als
Zwolse religieuze gebouwen benoemd.
Zwolse religieuze gebouwen worden uitgewerkt in de
voering van de in het onderzoek voorgestelde maatre-
doel om met betrokken partijen een dialoog op te star-
De eenenvijftig van oorsprong religieuze gebouwen in
Agenda Zwolse religieuze gebouwen. De drie hoofdthe-
gelen.
ten over de toekomst van de oorspronkelijk als bedehuis
Zwolle zijn verdeeld over verschillende denominaties.
ma’s zullen als volgt worden uitgewerkt.
opgerichte religieuze gebouwen in Zwolle.
Twaalf bedehuizen hebben inmiddels hun oorspronke-
Deze Kadernota Zwolse religieuze gebouwen weerspie-
lijke functie verloren en zijn herbestemd. Qua bouw-
gelt de uitkomsten van de een-op-eengesprekken en
periode valt het op dat de helft van de gebouwen is
van twee bijeenkomsten met eigenaren en gebruikers
gebouwd in de periode na 1965. Veertien gebouwen zijn
van religieuze gebouwen die veelal een religieuze functie
aangewezen als rijksmonument en vier als gemeentelijk
hebben. In de Kadernota Zwolse religieuze gebouwen
monument. Alle monumenten dateren uit de periode
worden vervolgens kaders aangegeven ten aanzien van
van voor 1940.
de manier waarop aan de behoeftes van de eigena-
Typerend voor Zwolle is dat er zowel sprake is van
ren en gebruikers tegemoet kan worden gekomen. De
(sterke) krimp als van een (sterke) groei van religieuze
eigenaren/gebruikers hebben en houden immers de
gemeenschappen. Een meerderheid van de gemeen-
6
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
Peperbus
7
c. Kennisdeling.
a. Inventariseren en waarderen
Samen met geïnteresseerde gebouweigenaren delen
Wij inventariseren het religieus erfgoed middels een ver-
we in periodieke bijeenkomst(en) ervaringen om pas-
nieuwde waarderingsmethodiek. Een religieus gebouw
sende oplossingen in de praktijk te brengen. Wij vervul-
kan bijvoorbeeld niet los worden gezien van haar meer
len hierbij een initiërende en faciliterende rol.
omvattende waarde voor de buurt of wijk. In de factsheet wordt ingegaan op:
2. Gebouw / contact
- Architectuurhistorische waarden zoals
Veel eigenaren/gebruikers van religieuze gebouwen
bouwstijl en detaillering;
hebben behoefte aan contact. Zowel onderling (kennis-
- Interieurwaarden zoals inventaris en ruimtebeleving;
deling) als met de gemeente Zwolle.
- Cultuurhistorische waarden zoals de bouwgeschiedenis en (religieuze) betekenis;
a. Bijeenkomsten.
- Stedenbouwkundige waarden zoals ensemble
Wij nemen het initiatief om periodiek een bijeenkomst
waarde en de functioneel-ruimtelijke betekenis voor
te organiseren voor kennisuitwisseling, uitwerking van
buurt of wijk;
thema’s en het verbeteren van het onderling contact.
- Sociaal-maatschappelijke waarden zoals functie en betekenis voor buurt of wijk.
b. Aanspreekpunt. Wij zorgen voor een eerste aanspreekpunt voor de reli-
b. Transformatieladder en – proces religieuze gebou-
gieuze gebouwen binnen de gemeentelijke organisatie.
wen Zwolle Het is niet uit te sluiten dat transformaties en herbe-
3. Inventarisatie, waardenbepaling en transforma-
stemmingen nodig zijn om religieuze gebouwen van een
tieladder
nieuwe toekomst te voorzien. In de op te stellen ‘trans-
Naast de economische waarde en de betekenis en
formatieladder religieuze gebouwen Zwolle’ worden
waarde die een bedehuis voor de eigenaren en gebrui-
de processtappen beschreven om te komen tot een
kers heeft, is een bedehuis op verschillende manieren
passende transformatie.
van betekenis voor Zwolle.
8
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
Interieur Ulu Moskee
9
de gebruikers, de gemeente, deskundigen en betrokkenen een dialoog op te starten over de toekomst van de
Hoofdstuk 1
religieuze gebouwen in Zwolle. Met de gevoerde ge-
Inleiding
sprekken als basis en vanuit het eerste nadere onderzoek zetten we in deze kadernota de eerste pennenstreken. De kadernota bevat drie hoofdthema's en een voorgestelde aanpak om richtinggevende kaders op te
Aanleiding
kige hallenkerk in neogotische stijl kreeg uiteindelijk
stellen voor ontwikkelingen rond de kerkgebouwen, het
Religieuze gebouwen in Zwolle vormen een bijzonder
een venster in de Zwolse canon en werd verkozen tot
gebruik, de functie, het behoud, de herbestemming, het
onderdeel van onze geschiedenis, identiteit en gebouw-
een tweede plek in de landelijke verkiezing van mooiste
afstoten of de herontwikkeling. Deze kadernota zal wor-
de omgeving. Ze vervullen van oudsher een rol in de
gesloopte kerk.
den gevolgd door een Agenda Zwolse religieuze gebou-
samenleving als plek voor ontmoeting, samenkomst,
wen voor de uitwerking van de beschreven kaders.
gemeenschapszin en geloofsbeleving. Veel kerkgebou-
Het rijk zet actief in op de toekomst van religieus erf-
wen, synagogen, kloosters, kapellen - én hun interieur
goed. Vanuit de groeiende aandacht voor kerkgebouwen
Uitgangspunt daarbij was en is om deze visie te ont-
- worden gewaardeerd, ongeacht of men zelf gelovig
is een landelijk samenwerkingsprogramma opgezet tus-
wikkelen in samenspraak met eigenaren, -gebruikers en
is of niet. Dat is bijvoorbeeld goed te zien tijdens Open
sen rijk, provincies, gemeenten, eigenaren en verschillen-
betrokkenen van het religieuze gebouwde erfgoed. Zij
Monumentendag. Een aantal Zwolse kerken is vanwege
de erfgoedorganisaties. Één van de vijf programmalijnen
zijn immers primair verantwoordelijk voor hun gebouw
hun historische waarde zelfs aangewezen als monu-
van deze nationale kerkenaanpak is de kerkenvisie. De
De kadernota gaat zodoende specifiek uit van de lokale
ment. Kerken staan daarnaast vaak op een markante
gemeente Zwolle stelt met de vanuit het rijk beschikbaar
Zwolse situatie, problemen of juist kansen en mogelijk-
plek in de buurt of wijk. Ze zijn daarmee voor velen een
gestelde decentralisatie-uitkering een Zwolse visie op.
heden. De gemeente vervult daarbij een initiërende,
herkenningsteken en thuisbaken.
Een visie gericht op oorspronkelijk als bedehuis opgerich-
faciliterende en kaderstellende rol.
te gebouwen: de Zwolse Kerkgebouwenvisie, die inmidIn Zwolle zijn verschillende kerkgebouwen waarvan
dels als titel ‘Bakens in de stad’ heeft.
de oorspronkelijke functie is gewijzigd. In een aantal
Deze kadernota is bedoeld als een eerste stap in een proces van contact en blijvende aandacht voor religieu-
gevallen zijn kerkgebouwen zelfs gesloopt. Een bekend
Doel
ze gebouwen in Zwolle. Het uiteindelijke doel is om voor
voorbeeld is de in 1965 gesloopte Sint Michaëlskerk met
De visie op religieuze gebouwen is in Zwolle bedoeld om
de waardevolle Zwolse bedehuizen een duurzaam en
zijn 78 meter hoge toren. De in 1892 ingewijde driebeu-
met alle betrokken partijen, waaronder de eigenaren,
gedragen toekomstperspectief te ontwikkelen.
10
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
Hervormde Kerk Windesheim
11
Aanpak Wat is een kerkenvisie?
Allereerst hebben we geïnventariseerd welke gebouwen
input hebben we geanonimiseerd verwerkt en geanaly-
Het begrip kerkenvisie is een door het rijk
oorspronkelijk als bedehuis zijn gebouwd. Dit blijken er
seerd.
geïntroduceerde algemene term voor een
eenenvijftig te zijn. Vervolgens hebben we het Zwolse
toekomstvisie op religieuze bedehuizen bin-
bedehuizenlandschap in beeld gebracht en de acht-
De resultaten hebben we in het voorjaar van 2021 in
nen een gemeente. Het gaat daarbij om de
enzestig eigenaren en gebruikers uitgenodigd om mee
een brede digitale bijeenkomst besproken en daarna
gebouwen.
te denken. Ruim twintig eigenaren/gebruikers hebben
aangescherpt. In een vervolgbijeenkomst op 5 oktober
zich hiervoor aangemeld. Zij vertegenwoordigen dertig
2021 in de Plantagekerk, waar achttien deelnemers
De vorm waarin deze visie wordt opgesteld,
gebouwen. In de meeste gevallen gaat het om ge-
aanwezig waren, is dieper ingegaan op de onderwerpen
is vormvrij en verschilt per gemeente en per
bruikers en eigenaren van gebouwen die als bedehuis
en is richting gegeven aan de inhoud van deze kaderno-
situatie. Een kerkenvisie geeft in ieder geval
worden gebruikt. De eigenaren en gebruikers van de
ta. Ook is tijdens deze bijeenkomst gesproken over de
inzicht in de nog aanwezige van oorsprong
reeds herbestemde gebouwen hebben in mindere mate
inhoudelijke uitwerking in de Agenda Zwolse religieuze
als zodanig gebouwde bedehuizen in een
gereageerd.
gebouwen.
Vanwege COVID-19 en de daarbij behorende beperken-
Uit voorgaande contactmomenten bleek – behalve de
de maatregelen bleek de geplande gezamenlijke start-
toekomstverwachting – ook wat de behoefte van de re-
Een kerkenvisie wordt veelal in samenspraak
bijeenkomst in het voorjaar van 2020 niet mogelijk. Met
ligieuze gemeenschappen is voor zover dat de toekomst
met de religieuze gemeenschappen opge-
een aangepast stappenplan zijn we in het najaar van
van de gebouwen betreft. Hieruit kwam een aantal
steld. Zij biedt inzicht in de toekomstverwach-
2020 gestart met zevenentwintig afzonderlijke één-
aandachtsgebieden naar voren. Voor deze aandachtsge-
tingen rond het gebruik van de bedehuizen.
op-één-gesprekken, veelal digitaal. Het ging hierbij om
bieden schetst voorliggende kadernota de aanpak voor
Ook biedt zij vaak inhoudelijke of procesma-
dertig gebouwen. De gesprekken vonden plaats aan de
de vervolgstappen. De nadere invulling en inhoudelijke
tige kaders waarbinnen de toekomst van de
hand van een gespreksleidraad om eenduidig de input
uitwerking zal na het vaststellen van deze kadernota
gebouwen vorm zou kunnen krijgen.
te kunnen verwerken in de analyse en conclusies. De
plaatsvinden in de Agenda Zwolse religieuze gebouwen.
gemeente. Hier horen dus bijvoorbeeld ook moskeeën en synagogen bij.
12
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
13
Hoofdstuk 2
Korte historie Zwolse bedehuizen Het Zwolse religieuze landschap is uiterst divers. De stad heeft een rijke historie met historische kerken, maar
die rond 1452 is voltooid. De status die Zwolle als rijke
voorzien van een toren, die met een hoogte van 113,5
handelsstad ondertussen had weten te bereiken, zal
meter hoger was dan de Domtoren van de bisschoppe-
daarbij zeker een rol gespeeld hebben. Want in niets
lijke stad Utrecht. De toren van de Zwolse parochiekerk
kwam destijds de welvaart en macht van een stad meer
was daarmee zelfs de hoogste toren van het land. Het is
tot uitdrukking dan in zijn kerk. De kerk werd opgetrok-
deze kerk die vandaag de dag (weliswaar zonder toren;
ken in de meer eigentijdse gotische stijl met zijn hemel-
verschillende blikseminslagen werden hem in 1682 fa-
reikende karakter en ranke spitsbogen. En als een ultiem
taal) nog steeds in het hart van de stad is te vinden: de
teken van stedelijke macht en welvaart werd de kerk
Grote- of Sint Michaëlskerk.
kent ook heel veel ‘jonge’ kerken. Dit laatste getuigt van vitale kerkelijke gemeenschappen in de stad. Een stad is veel meer dan de stenen alleen, het is het product van het menselijke denken. Dit geldt voor religieuze gebouwen nog wel meer. In kerken is het geloof van de voorvaderen als het ware steen geworden. Daarmee zijn kerken tastbare getuigenissen van het geloven door de eeuwen heen. De ontwikkeling van het Zwolse religieuze landschap is in hoofdlijnen op te delen in vijf periodes.
Periode 1. De eerste kerk
De Romaanse voorganger van de Grote- of Sint
In de tijd van de stichting van de eerste Zwolse kerk
Michaëlskerk wordt al in de oudste archiefbronnen
was Zwolle niet meer dan een klein dorpje met een
van de stad genoemd. In een oorkonde uit 1040
sterk agrarisch karakter. De huizen werden hoofdzake-
(bevestigd in 1129) wordt melding gemaakt van de
lijk bewoond door boeren, vissers en ambachtslieden
schenking van de kerk van Zwolle aan het kapittel
als smeden en wagenmakers. Handelaren deden de
van Lebuïnus in Deventer door bisschop Bernold. De
plaats al wel aan, gelegen als die was op een kruispunt
Romaanse kerk zal in de loop van de 10e eeuw
van handelsroutes en bij een overbrugging van de Aa.
gesticht zijn. Waarschijnlijk was de oudste versie nog in
Het eerste Zwolse kerkje zal net als de rest van het dorp
hout uitgevoerd en is deze later vervangen door een kerk
mogelijk ook van hout zijn geweest en eenvoudig van
van tufsteen.
bouw, passend bij het nog bescheiden karakter van de nederzetting.
Omstreeks 1370 wordt een begin gemaakt met de bouw van de huidige gotische, driebeukige hallenkerk,
14
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
Interieur Grote Kerk
Luchtfofo Onze Lieve Vrouwe ten Hemelopneming
15
Periode 2. Groei en bloei van het kerkelijke leven in de
van een bloeiend kerkelijk leven. En inderdaad, behalve
te staan van een groep kloosters die eveneens onder de
middeleeuwen (14e en 15e eeuw)
de Sint Michaëlsparochie met bijbehorende kerk en de
regel van Augustinus en met het gedachtegoed van de
De nieuwe Sint Michaëlskerk was niet de enige monu-
Onze Lieve Vrouwekerk waren er nog meer centra van
Moderne Devotie zijn ingericht. Samen vormden deze
mentale kerk die in die tijd in Zwolle werd gebouwd. Op
godsdienstige activiteit in de stad te vinden. Zo was er
kloosters het Kapittel van Windesheim. Windesheim
korte afstand van de parochiekerk werd een compleet
het Bethlehemklooster van de Augustijnen, het Broeren-
gold destijds als middelpunt van kerkelijk Europa. Deze
nieuw godshuis opgetrokken: de Onze Lieve Vrouwekerk.
klooster met bijbehorende grote kerk op het Eiland en
broeders bouwden in 1395 een nieuw onderkomen: het
In 1395 werd met de bouw begonnen. En alsof de toren
het fraterhuis van de Broeders des Gemenen (gemeen-
Agnietenklooster. Het was hier dat de befaamde Tho-
van de Sint Michaëlskerk niet al genoeg de gewichtig-
schappelijke) Levens, nabij de Blijmarkt. Het fraterhuis
mas a Kempis (ca. 1380-1472) zijn beroemde ‘De Imitati-
heid van Zwolle benadrukte, werd in 1463 direct naast
was een belangrijk centrum van de Moderne Devotie,
one Christi' schreef, over de navolging van Christus. Het
de Onze Lieve Vrouwekerk een begin gemaakt met de
een religieuze vernieuwingsbeweging uit het eind van
was na de Bijbel het meest verbreidde boek van de Late
bouw van nog een kerktoren die in 1481 gereed was:
de veertiende eeuw. Dit ‘moederklooster’ van de Mo-
Middeleeuwen. De stoffelijke resten van deze vermaarde
de huidige Peperbus. Deze bouwactiviteiten getuigen
derne Devotie kwam in de jaren daarna aan het hoofd
Zwolse ingezetene worden sinds 2006 bewaard in de Onze Lieve Vrouwekerk aan de Ossenmarkt. Sloop Michaelskerk Roggenstraat
Periode 3. Na de Reformatie (16e , 17e en 18e eeuw) In de zestiende eeuw begon er op religieus gebied een wind te waaien die uiteindelijk zou leiden tot wat de Reformatie wordt genoemd. Al langere tijd was er kritiek op sommige misstanden binnen de katholieke kerk. Er was een zoeken naar de oorspronkelijke wortels van de eerste christelijke kerk. Vooral de Duitse hervormer Maarten Luther had grote invloed. Ook in Zwolle werd de roep om hervorming in de loop van de zestiende eeuw steeds luider gehoord. De vele handelscontacten die de stad had met het Duitse achterland droegen daaraan bij. De spanningen tussen de katholieken en
16
Historische afbeeling Agnietenklooster
Sloop Michaelskerk Roggenstraat
17
protestanten liepen echter pas echt hoog op toen in mei
Zwolle kende in de loop van de tijd in totaal vijf staties:
Nationale Vergadering nam het historische besluit staat
1580 Spaanse troepen Overijssel binnen marcheerden.
de Steegjeskerk in de Hoornsteeg (nu Melkmarkt 6),
en religie te scheiden. De Nederduits Gerefomeerde kerk
De overgang naar het protestantse geloof ging niet
Onder den Bogen in de Nieuwstraat, en de staties in de
verloor zijn bevoorrechte positie. Het veranderde de si-
zonder slag of stoot. Zo moest de Sint Michaëlskerk het
Spiegel- en Koesteeg.
tuatie van de overige godsdienstige richtingen drastisch
ontgelden. Altaren en heiligenbeelden werden aan stuk-
en maakte de weg in beginsel vrij voor hun vrije ontwik-
ken geslagen. Sporen daarvan zijn tot op de dag van
Ook andere kerkelijke groeperingen zoals de Doopsge-
keling en emancipatie. Voortaan was de achterstelling
vandaag in de kerk zichtbaar.
zinden en de Lutheranen waren aangewezen op schuil-
van de katholieke religie en andere minderheidsgods-
kerken. In de Wolweverstraat staat op nummer 9 nog
diensten verleden tijd en konden de katholieken openlijk
Voor Zwolle kwam zo een einde aan een tijdperk van
steeds onopvallend de Doopsgezinde kerk die in 1638
hun overtuiging tonen.
vele eeuwen waarin het katholicisme het religieuze leven
in gebruik werd genomen. De Lutheranen bouwden
van de stad had bepaald. Openlijke uitoefening van het
in 1649 een eigen kerk aan de Koestraat. Aanmerkelijk
Voor de Zwolse katholieken begon er een tijd waarin zij
katholieke geloof werd verboden, kerkelijke goederen
meer gastvrijheid ondervonden de Franse Hugenoten
zich langzaam en nog wat onwennig aanpasten aan de
werden onteigend. De oude Sint Michaëlskerk werd
die in 1685 massaal Frankrijk ontvluchtten. Zij werden
nieuwe omstandigheden. In 1809 werd de Onze Lieve
door de protestanten in bezit genomen. De Onze Lieve
door de Zwolse bestuurders met liefde en sympathie
Vrouwekerk aan de katholieken teruggegeven. In 1848
Vrouwekerk en de Broerenkerk kwamen leeg te staan.
ontvangen. Dit enthousiasme was vooral te danken aan
werd op de plaats van de statie aan de Nieuwstraat
De Broerenkerk werd ondermeer gebruikt als opslag-
de taal. Frans was toen immers de taal van de maat-
een nieuwe kerk gebouwd, nu nog bekend als het Sint
ruimte. Met de Reformatie begint een periode waarin de
schappelijke elite. De Hugenoten kregen meteen de in
Josephgebouw. Deze kerk bleek al snel te klein. Daarom
protestanten het maatschappelijk leven domineerden.
onbruik geraakte St. Geertruidskapel in de Schouten-
werd de historische plek vervangen voor nieuwbouw in
De overige religies werden aanvankelijk onderdrukt,
straat als kerkgebouw aangeboden. Tot op de dag van
de Roggenstraat, hoek Nieuwstraat (Sint Michaëlkerk).
maar later gedoogd. Deze situatie zou tot 1796 duren.
vandaag worden daar in deze Waalse kerk de diensten
Hier verrees in 1892 een kerk in fraai neogotische stijl,
Vooral voor de katholieken begon een moeilijke periode.
in het Frans gehouden. Ook ten opzichte van de Joden
een godshuis dat trots en zelfbewust getuigde van de
Geschat wordt dat na de Reformatie ongeveer twintig
was de houding tolerant.
nieuwe positie die de katholieken in de Zwolse samen-
procent van de Zwollenaren het katholieke geloof trouw
leving hadden ingenomen. Ook op andere plaatsen in
bleef. De katholieken kwamen voortaan bijeen in schuil-
Periode 4. Scheiding van Staat en Kerk
de stad waren er voorbeelden van het herwonnen elan
kerke, ook wel staties genoemd. De eerste ontstond in
(19e eeuw)
van de katholieke kerk. In 1901 verrees in Assendorp het
1613 in het huis de Drie Kranen in de Diezerstraat (nr. 21).
In 1795 werd de Bataafse Republiek uitgeroepen. De
complex van het Dominicanenklooster. Ook de Joodse
18
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
Vooraanzicht Plantagekerk
19
gemeenschap kon onder de nieuwe omstandigheden de
sprake van grote bouwactiviteiten. Zo werden er woon-
vleugels uitslaan. In 1898 werd begonnen met de bouw
wijken gebouwd in het Veeralleekwartier, Assendorp, op
van een geheel nieuwe synagoge in de Schoutensteeg,
de Pierik en in de Wipstrik. Vanzelfsprekend verrezen in
die tegenwoordig de Samuel Hirschstraat heet. De ver-
de nieuwe wijken ook kerken, met name in Assendorp.
houdingen tussen de verschillende geloofsrichtingen in
Voorbeelden zijn de Heilige Jozefkerk, de Jeruzalemkerk,
de negentiende eeuw was goed te noemen. In de jaren
de voormalige kerk van het Apostolisch Genootschap en
dertig van de negentiende eeuw werd de eenheid vooral
de Zuiderkerk. Het betreft prominente gebouwen met
in de vroegere staatskerk danig op de proef gesteld.
hoge torens die het straatbeeld domineren (overigens
Sinds 1816 droeg deze de naam Nederlandse Hervorm-
met uitzondering van het Apostolische Genootschap).
de Kerk. In 1834 vond binnen die kerk de zogenoemde
Vooraanzicht Ghulzar-e-Madina Moskee
Verrijzeniskerk
Holtenbroek was in 1958 de eerste grootschalige,
kerken gebouwd. Hierdoor telt Zwolle heel veel ‘jonge
Afscheiding plaats, waarbij het meer orthodoxe deel van
Aan het begin van de tweede wereld oorlog werden bij
naoorlogse woonwijk van Zwolle. Kerken kregen een
kerken’. Zo zijn er na 1965 maar liefst 18 meer kerken
de kerk zich afsplitste. Ook in Zwolle was er een kleine
Zwolle de IJsselbruggen opgeblazen. Zwolle was daar-
nadrukkelijke rol in de stedenbouwkundige structuur
gebouwd. De stedenbouwkundige rol van deze kerken
groep die overging naar de nieuwe kerk. In 1869 liet deze
door als verkeersknooppunt uitgeschakeld en strate-
van de wijk. De wijk kreeg een groen assenkruis, waarbij
is veel kleiner en willekeuriger. Sommige bevinden zich
groep de Plantagekerk bouwen. In 1887 vond er opnieuw
gisch niet meer van belang. De stad liep dan ook tijdens
alle wijkvoorzieningen in de deze groenstroken kwa-
midden in een woonwijk, zoals Sionkerk en de Advents-
een afsplitsing van de Hervormde gemeente plaats, be-
de oorlog weinig schade op. Ook de historische kerken in
men. De kerken, zoals de Verrijzeniskerk, bevinden zich
kerk. Anderen zijn wat prominenter naast een centraal
kend onder de naam Doleantie. Deze Dolerenden lieten
de binnenstad liepen gelukkig geen oorlogsschade op.
samen met scholen in de oost-weststrook van de wijk.
winkelcentrum geplaatst, zoals de Heilige Jozefkerk en
in 1888 op een steenworp van de Plantagekerk de Oos-
Na de oorlog werd gestart met grootschalige uitbrei-
Toch is de stedenbouwkundige rol van de kerken, zeker
de Stinskerk.
terkerk bouwen. De beide kerkelijke gemeenschappen
dingsplannen. De uitbreidingsplannen voor Zwolle wer-
in vergelijking met andere steden, beperkt. Zo werd het
gingen in 1897 samen in de Gereformeerde Kerk Zwolle.
den achtereenvolgens gemaakt door de Dudok en Van
winkelcentrum het centrum van de wijk. In de wijk Dieze
In 1988 kreeg Zwolle ook een moskee: de Surinaamse
Embden. Zwolle werd uitgebreid met de wijken Dieze
kregen kerken een centrale rol langs de hoofdweg, de
Moslimgemeenschap bouwde aan de Wilhelminastraat.
Periode 5. Bouwexplosie (20e eeuw tot nu)
Oost, Holtenbroek en de Aa-landen. Deze wijken kregen
Middelweg, van de wijk. Het betreft de Opstandingskerk
Vinex-wijk Stadshagen, vanaf eind jaren ’90, is voorals-
Het begin van de 20e eeuw was een bloeiperiode voor
allemaal hun eigen voorzieningen zoals buurthuizen,
en de Heilige Michaelskerk (gesloopt, alleen de toren
nog de laatste nieuwbouwwijk van de stad. De twee
Zwolle. De stad profiteerde in economisch opzicht van
winkels en ook kerken. Dit was naar het idee van de Wijk-
resteert).
kerken in deze wijk, de Fonteinkerk en de Open Kring,
de gunstige ligging op een knooppunt van land-, water-
gedachte waarin de maatschappelijke en stedenbouw-
en spoorwegen. Tussen 1919 en 1936 nam de bevolking
kundige visie was dat niet de stad zelf maar de wijken en
Zwolle blijft maar uitbreiden. Vanaf midden jaren ’60 tot
landelijk bekende architectenbureaus en hebben een
van de stad met bijna 25% toe. Het woningbestand nam
buurten centraal stonden in de levens van mensen.
in de jaren ’90 volgen ook de wijken Aa-landen, Wester-
expressief uiterlijk.
vallen in architectonische zin op: zij zijn ontworpen door
zelfs met ruim 40% toe. Er was in deze periode dan ook
holte, Berkum en Zwolle-Zuid. In elke wijk worden ook
20
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
21
De laatste decennia is er sprake van herbestemming van kerken. Bekende voorbeelden zijn de boekhandel in de Broerenkerk en de restaurantfunctie in de Bethlehemkerk. Ook de eerste kerk van de stad, Grote- of St Michaëlskerk, kent tegenwoordig een multifunctioneel gebruik als Academiehuis. Ook verdwenen er kerken uit het kerkenlandschap. Op de plaats van de Sint Michaëlkerk kwam het V&D complex, waar inmiddels sloop-nieuwbouwplannen voor zijn. Wie vandaag de dag het palet van bedehuizen in Zwolle overziet telt niet minder dan eenenvijftig bedehuizen. Eenheid lijkt vervangen door verscheidenheid. In de vrijheid om te geloven wat je wilt. De Zwolse religieuze gebouwen zijn echter geen losse verzameling gebouwen maar veelal markante bakens in een veranderende stad. (Voor dit hoofdstuk is dankbaar gebruik gemaakt van het ‘Monumentenmagazine 2008 - Sporen van religieus erfgoed’ van de gemeente Zwolle. )
Interieur Broerenkerk
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
23
Interview
In gesprek met Monique Schuttenbeld Wethouder Erfgoed gemeente Zwolle
“In het Zwolse straatbeeld kun je niet om religieuze gebouwen heen. Uit eeuwen van groei en bloei
Monique Schuttenbeld Wethouder Erfgoed gemeente Zwolle
van het kerkelijk leven zien we een enorme diversiteit aan gebouwd religieus erfgoed. Hoewel kerkengebouwen inmiddels niet meer primair de hoogste en meest opvallende gebouwen van de stad zijn, is hun betekenis groot. Vaak nog met een religieuze functie. Ook Zwolle kent inmiddels diverse
Enerzijds om te onderzoeken hoe het in Zwolle staat met
veel aandacht werd gevraagd voor opgaven zoals energie-
kerkgebouwen die een andere functie hebben gekregen. Als appartementencomplex, boekhandel
(het gebruik van) de bedehuizen. Anderzijds om te kunnen
duurzaamheid, exploitatie en behoefte aan contact zien
of horecagelegenheid. Of als nieuw cultureel centrum voor de stad. Van een aantal kerkgebou-
anticiperen op toekomstige ontwikkelingen. Blijven deze ge-
we in deze visie een onderverdeling in twee hoofdthema’s.
wen resteert slechts een foto of ansichtkaart. Daarnaast zien we ook voorbeelden van kerkelijke
bouwen in gebruik als kerk, synagoge of moskee, is er sprake
Allereerst een kader over deze - meer praktische - opgaven
herbestemming, groei en zelfs nieuwbouw. Zwolle kent daarmee een breed palet aan bedehuizen.
van terugloop of juist groei en moeten we rekening houden
en ten tweede een kader met een blik op de wat verdere
Het is mooi om beter overzicht te hebben over de rijke geschiedenis aan religieuze gebouwen.
met herbestemming of zelfs sloop? En wat betekent dat
toekomst. De nog uit te werken Agenda Zwolse religieuze
Bijzonder vind ik de geschiedenis van de schuilkerken in Zwolle. Op het eerste gezicht onopvallend
voor de erfgoedwaarden van de gebouwen en hun interieur.
gebouwen vormt vervolgens de leidraad voor de uitvoering."
in het straatbeeld maar tegelijkertijd met een verhaal over het grote goed van de vrijheid die wij nu
Of voor hun sociaalmaatschappelijke betekenis of functie
kennen."
als baken in een wijk?"
"Dit visiedocument vormt de basis voor nadere gesprekken, contact en blijvende aandacht voor de Zwolse religieuze
24
"Hoewel vaak wordt gedacht dat dat voornamelijk oude historische kerkgebouwen zijn, blijkt echter
"We zijn gestart zonder vooraf vastgestelde inhoudelijke
gebouwen. Want de grote rijkdom aan religieuze gebouwen
ongeveer de helft van de Zwolse religieuze gebouwen nog maar vijftig jaar of jonger te zijn. Ook
kaders en met een open houding. Om een beeld te vormen
in Zwolle is niet alleen een losse verzameling gebouwen.
blijkt dat de gebouwen vanuit hun religieuze en sociaalmaatschappelijke functie vaak actief deel
hebben we alle Zwolse religieuze genootschappen uitge-
Het is een samenstel van eeuwenlange verbondenheid in
uitmaken van de buurt, stad of regio; als plek van ontmoeting, bezinning, beleving en overleg. Van
nodigd om in gesprek te gaan en mee te denken over de
geloof, hoop, diversiteit en omzien naar elkaar. Een rijkdom
religieuze bijeenkomsten tot vergaderlocatie en van inloopruimte tot muziekvereniging, de gebou-
toekomst van de gebouwen. We hebben veel gesprekken
die verrast met gebouwen als bakens in onze stad en wijken.
wen staan niet op zichzelf. "
gevoerd. Dat gaf een mooi beeld van de stand in Zwolle. En
Ik hoop dat deze kadernota Zwolse religieuze gebouwen
het gaf een beeld van de verwachtingen voor een gemeen-
een bijdrage zal zijn om ook in de toekomst de juiste keuzes
"In navolging van landelijk beleid gericht op lokale ‘kerkenvisies’ hebben we deze Kader- nota Zwolse
telijke visie. In deze Kadernota Zwolse religieuze gebouwen
te maken ten aanzien van ons prachtige Zwolse religieus
religieuze gebouwen opgesteld.
wordt gepoogd om hieraan een vervolg te geven. Omdat er
erfgoed.”
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
25
Hoofdstuk 3
De Zwolse bedehuizen
In Zwolle gaat het in totaal om eenenvijftig bedehuizen die als zodanig zijn gebouwd. Daarvan is inmiddels ongeveer een kwart herbestemd. De overige bedehuizen zijn nog als zodanig in gebruik. De meeste bedehuizen zijn kerken, maar daarnaast heeft Zwolle twee moskeeën, twee kapellen en één synagoge. Denominaties De eenenvijftig van oorsprong religieuze gebouwen in Zwolle zijn verdeeld over verschillende denominaties. Ongeveer de helft van de totale groep bedehuizen valt in te delen onder de Rooms-katholieke kerk, de Protestantse Kerk Nederland, de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, de Christelijke Gereformeerde kerk of andere gereformeerde denominaties. Twaalf bedehuizen hebben inmiddels hun oorspronkelijke functie verloren en zijn herbestemd. De overige bedehuizen worden gebruikt door een divers spectrum van evangelische tot islamitiVooraanzicht Waalse Kerk
26
sche gemeenschappen.
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
27
Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand
Bouwperiode
verspreid over de stad. Oudere wijken als Assendorp
Qua bouwperiode valt het op dat de helft van de ge-
en Zwolle-Zuid hebben daarbij over het algemeen iets
bouwen is gebouwd in de periode na 1965. Daarvan is
meer gebouwen dan de jongere wijken zoals bijvoor-
nog weer eens de helft gebouwd na 1991.
beeld Stadshagen. Verder laat het gebouwenlandschap zien dat Zwolle als stad is opgebouwd uit enkele van
Van de totale groep gebouwen is dus de helft gebouwd
oorsprong zelfstandige kernen met eigen bedehuizen
voor 1965. Daarvan is het deel dat vóór 1900 is ge-
(bijv. Wijthmen en Windesheim).
bouwd ongeveer even groot als het deel dat is gebouwd tussen 1900 en 1965. Het geheel van religieuze gebou-
De oudste bedehuizen zijn te vinden in Windesheim en
wen in Zwolle bestaat dus op dit moment voor een zeer
in de binnenstad. Verder valt het op dat de leeftijd van
groot deel uit een relatief jonge groep gebouwen. Dat
deze gebouwen niet per definitie synchroon loopt met
is voor Zwolle typerende verdeling die elders niet veel
de zogenaamde ‘jaarringen’ van de stad.
voor komt. Een naoorlogse ‘kerkgebouwenhausse’ komt vaker voor, maar een dergelijke hoeveelheid bedehuizen
Drieëndertig van de eenenvijftig religieuze gebouwen is
met een leeftijd jonger dan dertig jaar is zeldzamer.
niet aangewezen als monument. De rijksmonumenten liggen vooral in de binnenstad. In de wijk Assendorp lig-
28
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
Ligging in de stad
gen alle gemeentelijke monumenten. Voor het overige
De verdeling van deze gebouwen over de stad is interes-
is er relatief weinig relatie met de ligging in de stad te
sant en ook typerend voor Zwolle. De binnenstad en de
ontdekken. Omgekeerd valt het op dat er hele wijken
wijken Diezerpoort en Holtenbroek kennen een relatief
zijn die wel veel bedehuizen hebben maar dan zonder
hoge concentratie: deze wijken bevatten vijfentwintig
monumentenstatus. Dit betreft o.a. Zwolle Zuid en de
bedehuizen. Voor het overige liggen de bedehuizen
Aa-landen.
29
Vooraanzicht Theodorakapel
30
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
31
32
Kerkenkaart wordt ook digitaal ontsloten
Luchtfoto centrum Zwolle
33
Bedehuizen in Zwolle 1 Adventskerk 2 Andreaskerk 3 Apostolisch Genootschap 4 Apostolisch Genootschap 5 As Soennah moskee 6 Bethlehemkerk 7 Boaz kerk 8 Broerenkerk 9 De Hoeksteen 10 De Open Kring 11 De Samenhof 12 De Ster 13 Dominicanenkerk 14 Doopsgezinde Kerk 15 Eben Haëzerkerk 16 Emmaüskerk 17 De Fontein 18 niet van toepassing 19 Grote- of St. Michaëlskerk 20 Heilige Jozef 21 Heilige Michael (toren) 22 Hervormde Kerk Windesheim 23 Hoofdhof 24 Hoofdhof (noodkerkje) 25 Ichthuskerk 26 Jeruzalemkerk
27 Jozefkerk 28 Kapel R.K. Kerkhof 29 Koningskerk 30 Koninkrijkszaal 31 Lutherse Kerk 32 Nieuw Apostolische Kerk 33 Noorderkerk 34 O.L. Vrouwe Hemelvaart 35 Onze Lieve Vrouw van Altijddurende Bijstand 36 Oosterkerk 37 Opstandingskerk 38 Plantagekerk 39 Rehoboth 40 Scheppingskerk / Kerk van Jezus Chr. vdHdLD 41 Sionskerk 42 St. Josephgebouw 43 Stinskerk 44 Synagoge 45 Ghulzar-e-Madina moskee 46 Theodorakapel 47 Verrijzeniskerk 48 Vrije Evangelische Gemeente 49 Waalse kerk 50 Wees een Zegen 51 Zuiderhof 52 Zuiderkerk
1
7
13 19
2
8
14 20
9
3
15
10
4
21
16
11
22 17
5 23
34
6
12
18
24
35
25
26
32
38
33
39
44
50
51 45
27
46
34
40
35
41
36
42
48
37
43
49
52
28
47
29
30
31
37
Hoofdstuk 4
Zwolle op het gebied van religieus erfgoed veertien rijks-
Zwols erfgoedbeleid
monumenten en vier gemeentelijke monumenten. Drie-
Het Zwolse monumentenbeleid (2000) heeft de naam
ëndertig van de eenenvijftig religieuze gebouwen heeft
‘Dynamiek van Oud & Nieuw – Zwols monumenten- en
op dit moment geen monumentale status. Dat is op zich
archeologiebeleid na de eeuwwisseling’. De algemene
niet verwonderlijk. Ongeveer de helft van de bedehuizen
doelstelling van het monumentenbeleid is de instand-
in Zwolle is gebouwd na 1965. Deze zogeheten Post-65
houding van historisch waardevolle objecten, complexen,
Religieuze gebouwen nemen van oorsprong een be-
periode is, zelfs landelijk, nog niet breed geïnventariseerd
openbare ruimte en stedenbouwkundige en Iandschap-
langrijke plaats in voor samenkomst en ontmoeting.
en gewaardeerd. Daarnaast heeft de gemeente vanwe-
pelijke structuren. Het beleid kent een korte paragraaf
Niet alleen voor religieuze gemeenschappen zelf, maar
ge de (zeer) hoge cultuurhistorische waarde in diverse
die gericht is op rijksmonumentale bedehuizen. Deze
regelmatig ook vanuit sociaal-maatschappelijk oogpunt
bestemmingsplannen bedehuizen opgenomen met een
paragraaf is met name gericht op de rijkssubsidiemoge-
voor de buurt, wijk of zelfs de stad. Deze gebouwen krij-
dubbelbestemming ‘Waarde-Cultuurhistorie’. Zo was de
lijkheden. Een belangrijk algemeen thema in de beleids-
gen echter tot op heden geen specifieke aandacht in het
Jeruzalemkerk in Assendorp als sinds 1999 voorzien van
nota (en daarmee dus ook voor religieus erfgoed) is de
gemeentelijk beleid.
een dubbelbestemming voordat het kerkgebouw in 2011
functionaliteit van monumenten. Een goede bestem-
werd aangewezen als gemeentelijk monument.
ming garandeert in de meeste gevallen investeringen in
Zwols beleid rond de bedehuizen
Voor monumentale bedehuizen ligt dat iets anders. Veel
Vooraanzicht St. Josephgebouw
38
onderhoud en daarmee het behoud van het monument.
bedehuizen hebben een waarde vanuit (cultuur)historisch
In enkele specifieke gevallen heeft Zwolle zich de afgelo-
Een herbestemming dient echter geen onevenredige
perspectief en / of een waarde als (historische) ankerplek
pen jaren actief gericht op een nieuwe functie voor be-
aantasting van de monumentale waarde van het ge-
in het stads- of dorpsbeeld. Dit religieus erfgoed is van
langrijke monumentale kerkgebouwen. Het doel daarvan
bouw in te houden. In 2022 zal worden gestart met het
grote betekenis voor Zwolle. Tot op heden maakt dit
was en is het behoud van de monumentale waarden
opstellen van een nieuwe Erfgoedvisie.
religieus erfgoed echter ook geen specifiek onderdeel uit
van het betreffende bedehuis voor de stad. De herbe-
van het gemeentelijk (erfgoed)beleid.
stemming van de Broerenkerk (tot eigentijdse boekhan-
Omgevingsvisie 'Mijn Zwolle van morgen 2030'
del met een brasserie) en de transformatie van de Grote
“Als je in Zwolle over straat loopt, dan kan je het aanra-
Diverse bedehuizen zijn vanaf de jaren zestig van de vori-
of St. Michaëlskerk (tot Academiehuis Grote Kerk Zwolle
ken, de ruimte. Ruimte om te denken in het Academie-
ge eeuw door het rijk of door de gemeente Zwolle aange-
als culturele ontmoetingsplek van Zwolle) zijn daarvan
huis, ruimte om te handelen op de Grote Markt. Ruimte
wezen als rijks- of gemeentelijk monument. Inmiddels telt
bezielende voorbeelden.
om te geloven in jezelf, in anderen, in kerk, moskee, of
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
39
synagoge. […] Overal is er die ruimte.” (Quote voorwoord
de Agenda Zwolse religieuze gebouwen zal nader worden
van de Omgevingsvisie 'Mijn Zwolle van morgen 2030'
onderzocht welke waarden de bedehuizen vertegen-
(13 september 2021).
woordigen en in welke mate deze waarde kan worden ingezet voor de stad, in welke mate deze waarde is be-
Centraal in de Omgevingsvisie 'Mijn Zwolle van morgen
schermd of moet worden beschermd in de toekomst.
2030' (2021) staat de ambitie dat Zwolle haar ruimtelijke, cultuurhistorische en landschappelijke kwaliteiten behoudt en versterkt. Daarbij zijn spelregels bepaald hoe om te gaan met dit fysiek kapitaal. Rijks- en gemeentelijke monumenten worden, net als gebouwen met hoge cultuurhistorische waarden, grotendeels beschermd via bestaande wet- en regelgeving. Van groot belang daarbij is het besef van het maatschappelijk belang van erfgoed als identiteits-, kwaliteits-, en waarde vermeerderende factor bij ingrepen in de fysieke leefomgeving. Cultuurhistorische waarden vormen een inspiratiebron voor ruimtelijke ontwikkelingen en hergebruik van (cultuurhistorisch waardevolle) gebouwen heeft de voorkeur boven nieuwbouw. Cultureel (religieus) erfgoed maakt hier onderdeel van uit. Zodoende willen we houden van wat Zwolle tot Zwolle maakt. Toekomst Er is een toenemende mate van aandacht voor de waarden die bedehuizen vertegenwoordigen voor de stad. In
40
Interieur kapel R.K. Kerkhof Zwolle
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
Vooraanzicht Grote Kerk
41
Hoofdstuk 5
Uitkomsten gesprekken en bijeenkomsten: de stand van de religieuze gebouwen in Zwolle Gesprekken Met diverse individuele gebouweigenaren en -gebruikers
"Het gebouw heeft een belangrijke betekenis als ontmoetingsplek."
hebben we gesprekken gehad. Deze gebouweigenaren vertegenwoordigen samen dertig bedehuizen. Wij hebben hen diverse vragen gesteld, waarbij (het gebruik van) het gebouw centraal stond. We hebben gesproken over de huidige situatie en over de toekomstverwachting. De hieronder geschetste lijnen hebben dan ook betrekking op deze dertig gebouwen. Toekomstverwachting gemeenschap
"Er zijn veel verliezers als
Op de vraag hoe de betrokkenen verwachten dat het
een kerkgebouw dicht
verloop van het aantal leden / betrokkenen er uitziet
gaat. Zo ver moeten we
variëren de reacties. Allereerst hebben we gevraagd naar
het niet laten komen."
de verwachtingen op basis van het pre-corona-tijdperk. Dit levert een uiteenlopend beeld op: variërend van
42
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
43
sterke krimp tot een sterke groei, met alles daar tussen-
schappen die zich op verschillende wijze in verschillende
in. Een meerderheid geeft aan dat er naar verwachting
richtingen zullen ontwikkelen in de toekomst. Er is daar-
sprake is van krimp, lichte krimp of sterke krimp. Voor een
om geen eenduidig beeld te schetsen: deze essentiële
kleinere groep (in aantal gemeenschappen) geldt dat de
verschillen zullen hun plek moeten krijgen in de verdere
verwachting is dat de gemeenschap stabiel zal blijven of
uitwerking.
zelfs sterk zal groeien. Dit betreft vaak de gemeenschappen die al veel leden hebben.
Toekomstverwachting gebouw
Op de vraag naar dezelfde verwachting maar dan op
In deze nota gaat het over de gebouwen en niet zozeer
basis van het post-corona-tijdperk wordt breed aange-
over religieuze gemeenschappen. De ontwikkelingen
geven dat het lastig in te schatten is, maar de verwach-
binnen de gemeenschappen hebben echter in de meeste
ting is overwegend negatief. Zo zien we dat de krimp toe-
gevallen direct betrekking op de ontwikkelingen rond
neemt en de eerder verwachtte sterke groei gedeeltelijk
de bedehuizen. Daarom hebben we ook gevraagd naar
kan afvlakken of zelfs verdwijnen. Er blijft voor een aantal
de termijn waarop de vertegenwoordigers / eigenaren
gemeenschappen wel sprake van groei.
verwachten de instandhouding van het gebouw te kunnen volhouden. Een meerderheid geeft aan het nog
Het beeld dat wordt geschetst door de vergelijking van
wel 10 jaar of langer te kunnen volhouden, dat wil zeg-
pre-corona en post-corona is een bekend beeld, ook bui-
gen voldoende inkomsten/vermogen te hebben om het
ten Zwolle. Het lijkt er sterk op dat de situatie bij diverse
gebouw voor die periode in stand te houden. Er is slechts
denominaties in de toekomst minder rooskleurig zal zijn
één gebouw dat tussen 1 tot 5 jaar met leegstand lijkt
dan de verwachtingen pre-corona waren. Daarnaast
te worden bedreigd. Voor de overige gebouwen lijkt een
signaleren we – juist in Zwolle - ook groeiverwachtingen,
toekomstverwachting van nog zeker 6 tot 10 jaar. Al blijkt
onder meer bij gemeenschappen die niet in oorspronkelijk
hier uit dat de urgentie op korte termijn relatief beperkt
als bedehuis gebouwde gebouwen huisvesten.
is, er is op de langere termijn toch een forse opgave te verwachten. Tegelijkertijd geldt voor een grote groep
Het algehele beeld dat er zowel sprake is van sterke
bedehuizen dat de instandhouding voorlopig geen enkel
krimp als van een duidelijk aanwezige sterke groei is
probleem oplevert.
typerend voor Zwolle. Er is in Zwolle sprake van gemeen-
44
Opstandingskerk
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
45
De kwaliteit van de gebouwen is naar inschatting van de
van ondercapaciteit. Ook hier is weer duidelijk de Zwolse
betrokkenen overwegend goed, met een enkele uitschie-
‘tweerichting’ te zien.
ter naar uitstekend of matig. De bezoekers van diensten en activiteiten in bedehuizen De verwachtingen van de gemeenschap en de ver-
komen uit de buurt, de wijk, de stad of uit de regio. De
wachtingen ten aanzien van de instandhouding van het
oudere wijken als binnenstad en Assendorp bedienen
gebouw lopen niet synchroon met elkaar. Hieruit kan
voornamelijk de regio en de stad. Dit is een beeld dat in
worden geconcludeerd dat de instandhouding van het
historische steden veel voorkomt. Voor de overige gebou-
gebouw niet altijd één op één is gekoppeld aan de hoe-
wen verschilt het en komen mensen zowel uit de wijk als
veelheid leden of bezoekers.
uit de regio.
Qua toekomstverwachting van het gebouw lijkt er verder geen relatie te zijn met de aan- of afwezigheid
Bijeenkomsten
van een monumentale status of de mate van verhuur
In de eerste (digitale) bijeenkomst op 20 april 2021 met
aan derden. Wel lijkt er sprake van een significante relatie
de vertegenwoordigers (eigenaren en / of gebruikers van
tussen deze verwachtingen en de denominatie die van
de bedehuizen) hebben wij gevraagd naar het belang
het gebouw gebruik maakt. Hier lijken de oudere kerkge-
dat zij hechten aan een kerkgebouw en wat een bede-
nootschappen het meest onder druk te staan. Gevraagd naar de capaciteit van de grootste zaal (meestal de kerkzaal) en het aantal bezoekers van het reguliere hoofdmoment, blijkt dat er in veel gevallen sprake is van overcapaciteit. De mate waarin er sprake is van overcapaciteit verschilt: in sommige gevallen is de capaciteit een veelvoud van de hoeveelheid bezoekers. Tegelijkertijd zien we dat voor een aantal gemeenschappen ook geldt dat de capaciteit van het gebouw grotendeels of volledig wordt benut of zelfs sprake is
46
Vooraanzicht Rehoboth Kerk
48
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept november 2021 Interieur Dominicanenkerk
49
huis belangrijk maakt voor de stad Zwolle. Hieruit kwam
Thema’s
een divers beeld met veel mooie waarden.
Tijdens de gesprekken bleek dat er een aantal onderwer-
Knelpunten toekomst kerkgebpuwen
pen regelmatig werden benoemd. We hebben de meest
Tijdens deze eerste bijeenkomst werd ook duidelijk dat
genoemde onderwerpen gegroepeerd in een aantal the-
de vertegenwoordigers van de bedehuizen voor zowel de
ma’s. Tijdens de eerste bijeenkomst hebben we vervolgens
gemeente als voor de voor zichzelf een rol zagen bij het
aan de aanwezige gemeenschappen gevraagd in welke
opstellen van de Zwolse Kerkgebouwenvisie en daarmee
mate zij zich in deze thema’s herkennen.
hun verantwoordelijkheid nemen. Wat maakt uw kerkgebouw voor u belangrijk?
We hebben de gemeenschappen ook gevraagd naar de belangrijkste knelpunten bij de toekomst van de bedehuizen. Deze knelpunten zijn grofweg onder te verdelen in drie hoofdonderwerpen. Het eerste en ook meest voor de hand liggende onderwerp betreft de exploitatie en de kosten voor het onderhoud. Het tweede onderwerp houdt (ook) direct verband met de ontwikkelingen van de gemeenschap. Hier worden leeftijd, aanwezigheid van menskracht voor bestuur en onderhoud en teruglopend
Wat maakt uw kerkgebouw volgens u voor de stad Zwolle
ledenaantal genoemd als knelpunten. Het derde onder-
belangrijk?
werp gaat over ruimte, ruimtegebrek, vergunningen en dergelijke. Het bijzondere bij deze drie onderwerpen is ook dat hier duidelijk de Zwolse tweerichting te zien valt: knelpunten kunnen te maken hebben met krimp, maar ook duidelijk met groei.
50
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
De Fontein
51
Het eerste thema dat door velen werd benoemd is ‘duur-
gebouwniveau en mogelijk ook ten aanzien van de exploi-
zaamheid en energievraagstuk’. Dit thema wordt door zo-
tatie en verhuur.
wel groeiende als krimpende gemeenschappen benoemd. Het tweede thema, ‘gebouw in de buurt’, gaat over de
Per thema hebben we de vertegenwoordigers gevraagd
inzet en de betekenis van het gebouw voor de buurt, het
in welke mate zij zich herkennen in deze thema’s en wat de
parkeren of het creëren van een breder draagvlak voor het
belangrijkste thema’s zijn.
gebouw onder de stadsgemeenschap. Het derde thema is de ‘gemeente Zwolle en de religieuze
Om te komen tot een route richting de toekomst hebben
gebouwen’. Hier gaat het over contact over en weer over
we deze thema’s gegroepeerd in drie hoofdthema’s op
verschillende grotere en kleinere onderwerpen.
basis van een te hanteren procesaanpak.
Het vierde thema gaat over ‘vraag en aanbod van gebouw en ruimte’ voor kerken onderling maar ook het
De volgende drie hoofdthema’s worden in in het volgende
gebruik van de bedehuizen door derden.
hoofdstuk nader toegelicht:
Het vijfde thema betreft de ‘exploitatie’. Met als achter-
1. Energie-duurzaamheid;
liggende vraag: hoe kunnen we die verbeteren? Het zesde
2. Gebouw / contact;
thema betreft het gebouw zelf. Dit varieert van aanpas-
3. Inventarisatie, waardenbepaling en
singen in het gebouw ten behoeve van bijvoorbeeld de
transformatieladder.
multifunctionaliteit, het onderhoud of de installaties. Het zevende thema gaat over ‘herbestemming of herontwikkeling’. Van het bedehuis zelf of een deel van de locatie. Veelal is de achterliggende vraag gericht op perspectief op het moment dat de religieuze functie terugloopt of stopt. Het laatste en achtste thema is ‘kerken en kerken’: er is behoefte aan een zekere vorm van samenwerking op
52
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
53
meenheid een actueel thema. Specifiek voor de (monumentale) kerkgebouwen speelt er echter meer. Als een gebouw namelijk op dit punt is voorbereid op de toe-
Hoofdstuk 6
Route richting toekomst
komst (en mogelijk ook de exploitatie gunstiger is), is de kans dat (de functie van) een gebouw wordt behouden voor de toekomst groter. Om dit thema specifiek voor de kerken en andere religi-
De gevoerde gesprekken met eigenaren/gebruikers van
De gemeente heeft vanuit haar publieke rol tevens oog
euze gebouwen uit te werken stellen we de volgende drie
religieuze gebouwen en de uitkomsten uit de bijeen-
voor de waarden van een bedehuis voor een wijk of voor
onderwerpen voor de Agenda Zwolse religieuze gebou-
komsten vormen de eerste input voor de route voor de
de stad en kan als ondersteuner, verbinder en facilitator
wen voor:
toekomst. Daarnaast is in deze kadernota een aantal
optreden. 1. Kennis. We brengen samen met de gebouweigena-
thema’s opgenomen dat is gericht op de wat verdere toekomst. Dit hoofdstuk schetst de drie hoofdthema’s en de
De rol die de gemeente bij onderstaande thema’s in-
ren beter in beeld welke mogelijkheden er zijn om de
neemt is ingekaderd door de mogelijkheden die zij heeft
energieduurzaamheid van de religieuze gebouwen te
vanuit kaders, financieel en personeel perspectief.
verbeteren. Recente onderzoeken zoals de prijsvraag die
daarbij voorgestelde aanpak die in een vervolgstadium
de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed heeft georga-
zal worden uitgewerkt in de Agenda Zwolse religieuze
1. (Energie)duurzaamheid
niseerd onder de noemer ‘Sublieme schoonheid | sublie-
gebouwen. Het doel van deze aanpak is om in samen-
Het onderwerp (energie)duurzaamheid is voor een
me duurzaamheid’ (o.a. Grote Kerk Zwolle) zullen hierin
spraak met de vertegenwoordigers van de eigenaren
aanzienlijk deel van de gebouweigenaren een actueel
worden betrokken. Ook zullen verschillende aandachts-
en gebruikers van de bedehuizen te komen tot een
onderwerp. De mate waarin het speelt verschilt evenals
velden een plek krijgen. Te denken valt aan technische
duurzame instandhouding van het Zwolse religieus
het tijdstip waarop het echt actueel wordt.
mogelijkheden, exploitatie-effecten, benodigde investe-
erfgoed. De aanpak is gericht op samenwerking tussen
Ook de motivatie waarom gebouweigenaren met dit
ring, inpassing in de ruimtelijke en monumentale context,
de gebouweigenaren en -gebruikers onderling en met de
thema bezig zijn verschilt. Dit varieert van kostenverla-
opwekking en verbruik, individuele of gemeenschappelij-
gemeente Zwolle. De eigenaren/gebruikers hebben en
ging tot ideële doelstelling of het praktisch combineren
ke aanpak et cetera. We onderzoeken of uitbreiding van
houden vanuit hun rol als eigenaren de primaire verant-
van energieduurzaamheidsmaatregelen met onderhoud
de Groene Menukaart ten aanzien van het type ‘religieus
woordelijkheid voor het gebouw en hebben het beste
dat wordt uitgevoerd.
gebouw’ mogelijk is en kan bijdragen aan een betere
zicht op problemen, kansen en de toekomstverwachting.
Het thema is - los van de religieuze gebouwen - in alge-
kennisdeling.
54
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
Grote- of St. Michaëlskerk
55
2. Pilot. We kiezen een kerkgebouw dat in zekere zin
2. Gebouw / contact
De behoefte van de vertegenwoordigers van de bede-
worden aangewezen. Daarmee ontstaat een eenduidige
exemplarisch kan zijn voor de andere kerkgebouwen als
Andere aspecten die in Zwolle bij de religieuze gebouwen
huizen bestaat onder andere uit goede voorbeelden,
ingang in geval van praktische vragen maar ook voor
pilot voor onderzoek naar de mogelijkheden en aspec-
een grote rol spelen zijn aanpassingen, onderhoud en
inhoudelijk advies, inzicht in financiële ondersteunings-
complexere vragen zoals herbestemming. Het aan-
ten van verduurzaming. Middels een pilot kunnen (on)
installaties rond het gebouw, exploitatie, thema’s rond
mogelijkheden, ondersteuning in het vergunningenpro-
spreekpunt kan de vragen vervolgens naar behandelend
mogelijkheden in de praktijk worden getoetst en kunnen
het gebouw (sociaal-maatschappelijk, parkeren, draag-
ces en meer onderlinge samenwerking.
ambtenaren doorzetten of deze in de daarvoor bestem-
financiële mogelijkheden in kaart worden gebracht. On-
vlak), vraag en aanbod op gebouw- en ruimteniveau en
derzocht zal worden of de pilot dusdanige handvatten
onderling contact tussen de gebouweigenaren/-gebrui-
Wij denken dat de genoemde onderwerpen nadere uit-
biedt dat de vertaalslag naar andere religieuze gebou-
kers en de gemeente. Ten aanzien van het contact met
werking kunnen krijgen in een vorm van contact tussen
3. Inventarisatie, waardebepaling en transforma-
wen eenvoudig kan worden gemaakt. Het betreft hierbij
de gemeente blijkt het voor een eigenaar/gebruiker soms
kerken onderling en met de gemeente. Hierbij zijn er voor
tieladder
het onderzoek, niet de daadwerkelijke uitvoering van de
niet eenduidig te zijn waar men met vragen of opgaven
de verschillende partijen op verschillende momenten ver-
1. Inventarisatie en waardebepaling
in het onderzoek voorgestelde maatregelen. De pilot
terecht kan.
schillende rollen te voorzien: aanjagen, initiatiefnemen,
Om te kunnen komen tot richtinggevende uitspraken
informatie-uitwisseling, kennisdeling, adviseren, coördi-
voor de toekomst op gebouwniveau is een vernieuw-
neren, ondersteunen et cetera.
de waarderingsmethodiek voor religieuze gebouwen
wordt gedekt vanuit de beschikbaar gestelde rijksmidde-
de processen brengen. .
len ten behoeve van de kerkenvisie.
Het onderling contact is vanuit het proces van de Ka-
3. Kennisdeling. Samen met geïnteresseerde gebouwei-
dernota Zwolse religieuze gebouwen inmiddels in eerste
genaren delen we in bijeenkomst(en) de uitkomsten en
aanleg tot stand gekomen. We zetten er op in om dit in
We stellen de volgende twee onderwerpen voor de Agen-
inventarisatie van het aantal bedehuizen in Zwolle en
opgedane ervaringen om passende oplossingen in de
de toekomst in stand te houden en waar mogelijk uit te
da Zwolse religieuze gebouwen voor:
het landschap van de religieuze gebouwen. Op basis
praktijk te brengen. De gemeente Zwolle vervult hierbij
breiden.
nodig. We zijn in dit visieproces gestart met een eerste
van deze eerste inventarisatie gaan we de verschillende
een initiërende en faciliterende rol.
Vooraanzicht Koninkrijkszaal
1. Bijeenkomsten. De gemeente Zwolle neemt het initia-
bedehuizen verder in beeld brengen. Per bedehuis zal
tief om periodiek een bijeenkomst te organiseren waarbij
daartoe een factsheet worden gemaakt met daarin
alle eigenaren/gebruikers van religieuze gebouwen wor-
enkele gegevens, een korte omschrijving en beeldmateri-
den uitgenodigd. Tijdens deze bijeenkomsten zullen de
aal. Dit factscheet dient als vertrekpunt voor het bepalen
thema’s nader worden uitgewerkt en wordt ingezet op
van de waarden.
het verbeteren van het onderling contact tussen gebouweigenaren/-gebruikers.
Naast de economische waarde en de betekenis en (gebruiks)waarde die een bedehuis voor de eigenaren en
2. Aanspreekpunt. Binnen de gemeente Zwolle zal een
gebruikers heeft, zijn de bedehuizen op verschillende ma-
eerste aanspreekpunt voor de religieuze gebouwen
56
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
57
nieren van waarde voor Zwolle. Deze waarden zijn vooral
en (religieuze) betekenis;
bij bedehuizen breed en veel omvattend en gaan verder
- stedenbouwkundige waarden zoals ensemblewaarde
dan de monumentenstatus. Naast aspecten als archi-
en de functioneel-ruimtelijke betekenis voor buurt of wijk;
tectuur en bijzondere interieurs spelen ook de historisch
- sociaal-maatschappelijke waarden zoals functie en
stedenbouwkundige betekenis – de bakens in Zwolle – en
betekenis voor buurt of wijk.
de sociaal-maatschappelijke dimensie een belangrijke rol. Een religieus gebouw kan niet los worden gezien van
Per gebouw zal inzichtelijk worden gemaakt welke waar-
haar brede waarde voor de buurt of wijk.
den er in welke mate spelen.
Door het inzichtelijk maken van deze waarden wordt de
2. Transformatieladder en -proces
cultuurhistorische, de ruimtelijke en de sociaal-maat-
Door de waardebepaling ontstaat inzicht in de betekenis
schappelijke biotoop van een bedehuis bepaald.
van het desbetreffende religieuze gebouw. Deze waarden zijn bepalend voor de toekomst van een bedehuis.
Deze waarden geven vervolgens richting aan mogelij-
Of deze toekomst nu met of zonder religieuze functie is.
ke toekomstige keuzes rond gebouwvraagstukken op kleinere of grotere schaal. Bijvoorbeeld bij herinrichting of
Het is niet uit te sluiten dat (op termijn) transformaties
uitbreiding maar ook bij herbestemming of herontwikke-
en herbestemmingen nodig zijn om religieuze gebouwen
ling. Dit is dus relevant voor zowel groeiende als krimpen-
van een nieuwe toekomst te voorzien. Daarbij kan de
de gemeenschappen .
publieke toegankelijkheid en beleving van interieurwaarden een belangrijk uitgangspunt zijn. Of een meer in
De religieuze gebouwen worden vanuit de brede waar-
zichzelf gekeerde functie als deze interieurwaarden niet
gebouw afzonderlijk een transformatieonderzoek te
Zwolle’ vormt zodoende de leidraad voor het nader on-
den op meerdere aspecten beoordeeld. Het gaat daarbij
aanwezig zijn. Maar ook een meer sociaal-maatschap-
doen. Daarom worden in de ‘transformatieladder reli-
derzoek, weging en gemotiveerde keuzes. Daarbij zijn de
in ieder geval om:
pelijke functie omdat de buurt of wijk dat vraagt. Als
gieuze gebouwen Zwolle’ de processtappen beschreven
kaders voor zowel gebouweigenaar als gemeente vooraf
- architectuurhistorische waarden zoals bouwstijl en
een gebouw een beperkte waarde voor de stad heeft, is
om te komen tot een passende transformatie. Daarbij
duidelijk.
detaillering;
wellicht sloop en herontwikkeling niet uit te sluiten.
wordt onder meer rekening gehouden met de aanwezi-
- interieurwaarden zoals inventaris en ruimtebeleving; - cultuurhistorische waarden zoals de bouwgeschiedenis
58
Het is niet nodig om op dit moment voor elk religieus
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
ge waarden, de omgeving, een goed ingepast plan en
Deze procesafspraken zullen procesmatig maar ook
draagvlak. De ‘transformatieladder religieuze gebouwen
inhoudelijk van aard zijn.
59
60
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
61
Gemeente Zwolle | Afdeling Erfgoed
Lübeckplein 2
8017 JZ ZWOLLE
T 14 038
W www.zwolle.nl
62
Kadernota Zwolse religieuze gebouwen | concept 25 januari 2022
63