4. Accommodatiebeleid Culturele en Creatieve Sectoren Zwolle (HEVO 2020)

DE BUSINESSCASE VOOR CIRCULAIRE, GEZONDE EN PRODUCTIEVE KANTOORGEBOUWEN EN DUURZAME TOEPASSINGEN Voor een transparant en betrouwbaar besluitvormingsproces

AC CO M M O DAT I E B E LE ID C U LT U R E LE E N C R E AT I E VE SEC TO R EN Z WO L LE

Opdrachtgever Project Datum Referentie Auteur(s)

C2C ExpoLAB Ondersteuning INTERREG VA-project "Healthy Building Network" 15 januari 2019 1643801-0060.0.3 O p dra chtgeve r: de heer ir. J.C. van den Berg - HEVO B.V. Da tu m: de heer ir. R.J.W. Kersten - HEVO B.V. Re fe re nt i e : de heer ir. W.J.A. Adriaanssen - HEVO B.V. Au te ur ( s ) : mevrouw J.M. Scherer MSc - HEVO B.V. de heer L. Wijnand - M3E Technical Managers Consultants

G e m e e nte Zwo l l e 19 februari 2020 1637 402 - 0037 m evrouw I . va n de Craa ts MS c - H E V O B.V. de h e e r drs . M. A. O t t o M BA - H E V O B.V.

Niets uit deze uitgave mag zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van w HEVO B.V. noch aan derden ter inzage worden gegeven. w w. h worden e v o . ngekopieerd, l

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Inhoudsopgave Samenvatting

4

Inleiding

5

1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4. 1.5.

Bestaande beleidslijnen gemeente en regio Zwolle Profilering en focus Economisch perspectief Cultureel perspectief Creatief perspectief Geografisch perspectief

7 7 7 8 9 9

2. 2.1. 2.2. 2.3. 2.4.

Trends en ontwikkelingen Economisch perspectief Cultureel perspectief Creatief perspectief Geografisch perspectief

11 11 13 14 14

3. 3.1. 3.2. 3.3. 3.4. 3.5.

Behoeften en plannen Introductie Economisch perspectief Cultureel perspectief Creatief perspectief Geografisch perspectief

16 16 17 17 18 20

4. 4.1. 4.2. 4.3. 4.4. 4.5.

Aanbod en vergelijking met benchmarksteden Aanbod culturele accommodaties en creatieve industrie Gegevens accommodaties in Zwolle Spreiding culturele accommodaties en creatieve industrie Benchmark met Nederlandse steden Atelier- en broedplaatsenbeleid in andere Nederlandse steden

22 22 25 28 29 31

5. 5.1. 5.2.

Ambities en uitgangspunten gemeente Rol van de gemeente Een afwegingskader

33 33 33

6.

Conclusies en aanbevelingen

36

Verwijzingen

37

BIJLAGEN

38

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 2 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Bijlage 1: gesprekspartners interviews Bijlage 2: kernpunten visie Spoorzone Bijlage 3: casestudy Zuidoost-Noord-Brabant (Brainport en Strijp-S) Bijlage 4: benchmarkgegevens gemeente Zwolle Bijlage 5: atelierhouders DOAS Bijlage 6: spreiding creatieve sector Bijlage 7: samenvatting atelierbeleid Eindhoven, Amsterdam en Nijmegen

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

38 38 39 41 42 43 44

Pagina 3 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Samenvatting

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 4 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Inleiding De gemeente Zwolle gaat groeien van 130.000 naar 140.000 inwoners, in de toekomst wellicht naar 160.000 inwoners, en heeft de ambitie om als regio Zwolle de vierde economische regio van Nederland te worden. Het huidige rapport adresseert een belangrijk vraagstuk bij deze ambitie: welke culturele infrastructuur hoort hierbij? Wat betekent deze economische ontwikkeling voor de regio? Wat is er nodig om Zwolle een geschikte en aantrekkelijke vestigingsplaats te maken om economische ontwikkeling te ondersteunen? En vooral: hoe kan de culturele en creatieve sectoren hiervoor worden ingezet en ondersteund? De gemeente Zwolle droomt van een duidelijke culturele infrastructuur die ervoor zorgt dat er veel gebeurt in de stad, dat de consument keuzes heeft op cultureel vlak en waardoor de ‘makers’ uit de culturele en creatieve sectoren de verbinding met elkaar vinden.

Vraagstelling De gemeente heeft behoefte aan een accommodatiebeleid dat bestaat uit drie hoofdonderdelen: • Onderdeel 1: Visie op de toekomst van de culturele en creatieve sectoren in Zwolle en uitgangspunten op hoofdlijnen voor de huisvesting daarvan, in het bijzonder de relatie tussen accommodaties en broedplaatsfuncties. Hierbij gaat het om een weergave van bestaande beleidslijnen, zicht op trends en ontwikkelingen en een blik op de behoefte die er is in de culturele en creatieve sectoren, met name op het gebied van accommodaties en broedplaatsen. • Onderdeel 2: Een afwegingskader gebaseerd op de ambities en uitgangspunten (gebaseerd op de visie en desgewenst politiek gemotiveerd) waarmee men ook incidentele aanvragen kan beoordelen: wel of niet honoreren? Deze verzoeken komen het gehele jaar door binnen, maar een consistente afweging wordt op dit moment niet gemaakt. • Onderdeel 3: Een accommodatieplan waarin vraag en aanbod over een lange periode ‘gematcht’ worden (min of meer vergelijkbaar met een Integraal Huisvestingsplan voor het onderwijs) en waarbij er een periodieke bijstelling plaats kan vinden, 1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

DEFINITIE CREATIEVE INDUSTRIE: CULTURELE EN CREATIEVE SECTOREN Het begrip ‘creatieve industrie’ is een breed begrip met uiteenlopende definities. In diverse (landelijke) rapporten worden onder de creatieve industrie zowel de meer kunstzinnige instellingen zoals musea en theaters gerekend, maar ook de creatieve dienstverlening zoals grafisch en industrieel ontwerp. Het CBS verdeelt de creatieve industrie in drie deelsectoren: kunsten en cultureel erfgoed, media en entertainment industrie en creatieve zakelijke dienstverlening. In het huidige rapport wordt uitgegaan van het volgende: Culturele sector: podiumkunsten, scheppende kunsten (o.a. schilderkunst, beeldhouwen), cultureel erfgoed (o.a. musea), film (filmtheater), live-entertainment. Creatieve sector: muziekindustrie, grafisch en industrieel ontwerp, vormgeving en ontwerp (in brede zin, o.a. meubelontwerp, gebruiksvoorwerpen). Bovenstaande definities zijn niet uitputtend, maar geven een indicatie van wat in het huidige rapport wordt bedoeld met de culturele en creatieve sectoren.

Pagina 5 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

bijvoorbeeld jaarlijks of per collegeperiode. Dit derde onderdeel kan opgesteld worden met het huidige rapport als input.

Leeswijzer In dit rapport wordt onderzocht welke culturele infrastructuur aansluit op de ambities van de gemeente en de regio Zwolle. Dit wordt onder andere onderzocht door te kijken naar het culturele en creatieve landschap van andere steden, zoals Eindhoven, Leeuwarden, ’s-Hertogenbosch, Groningen en in mindere mate (beperkt beschikbare gegevens) Nijmegen. Er wordt onderscheid gemaakt tussen het economisch perspectief, het cultureel perspectief, het creatief perspectief en het geografisch perspectief. Benaderd vanuit deze vier perspectieven worden in hoofdstuk 1 de bestaande beleidslijnen van de gemeente en de regio Zwolle uiteengezet. In hoofdstuk 2 wordt geïnventariseerd welke trends en ontwikkelingen spelen op het gebied van de vier perspectieven. Hierin worden met name trends en ontwikkelingen die aansluiten bij de in hoofdstuk 1 omschreven visie meegenomen. In hoofdstuk 3 wordt de vertaalslag gemaakt naar behoeften en plannen. Daarbij gaat het om input voor nieuwe plannen die aansluiten bij de behoefte en om interessante plannen die al zijn gemaakt door de gemeente Zwolle. In hoofdstuk 4 wordt gekeken naar het huidige aanbod van verschillende typen accommodaties in Zwolle, bedrijven die actief zijn in de creatieve industrie in Zwolle, de spreiding hiervan en een vergelijking met beleid, aanbod en accommodaties in enkele andere Nederlandse steden.

Hoofdstuk 5 zoomt in op concrete ambities en uitgangspunten van de gemeente en hoe deze kunnen leiden tot een afwegingskader voor het beoordelen van incidentele aanvragen op de korte termijn en voor het vormen van een accommodatiebeleid voor de langere termijn. Hoofdstuk 6 sluit af met algemene conclusies en aanbevelingen.

Bronnen Om informatie in te winnen over de landelijke, regionale en gemeentelijke visie op cultuur en creativiteit zijn diverse beleidsdocumenten en visiedocumenten geraadpleegd. Om inzicht te krijgen in trends en ontwikkelingen binnen de culturele en creatieve sectoren zijn tevens meerdere onderzoeken bestudeerd. Een belangrijke bron voor dit rapport bestaat uit ervaringen en inzichten van diverse organisaties en gezelschappen die geïnterviewd zijn. Hieruit is een duidelijk beeld gekomen van behoeften. Bijlage 1 geeft weer met welke gesprekspartners gedurende de periode september tot november 2019 gesprekken zijn gevoerd. Bevindingen uit deze gesprekken zijn verwerkt in het huidige rapport, met name in de invulling van hoofdstuk 2 (trends en ontwikkelingen) en hoofdstuk 3 (behoeften en plannen).

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 6 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

1.

Bestaande beleidslijnen gemeente en regio Zwolle De eerste stap in dit onderzoek is kijken naar wat er al op papier is gezet door de gemeente zelf en wat raakvlakken heeft met het accommodatiebeleid van de culturele en creatieve sectoren. In dit hoofdstuk worden de bestaande beleidslijnen van de gemeente Zwolle geïntroduceerd, benaderd vanuit vier perspectieven: het economisch perspectief, het cultureel perspectief, het creatief perspectief en het geografisch perspectief. In het bijzonder wordt aandacht besteed aan de rol die de culturele en creatieve sectoren (kunnen) spelen en welke ontwikkelingen in de gemeente en regio voorzien worden om de ambitie ‘vierde economische regio van Nederland’ waar te maken.

1.1.

Profilering en focus Het document dat de visie van Zwolle voor 2030 omschrijft opent met de zin ‘Zwolle heeft het wel, maar laat het vaak niet zien’. Dit is een kreet die een rode draad vormt in meerdere visieen beleidsdocumenten die zijn opgesteld door en voor de gemeente Zwolle. Het verhaal van Zwolle moet krachtiger worden verteld. Er is al een groot aantal culturele voorzieningen in de stad, de stad heeft een prachtig historisch centrum en zit vol met creatieve talenten, maar laat deze schoonheid en de talenten niet genoeg zien. Deels kan dit komen omdat er onvoldoende broedplaatsen zijn waar talenten elkaar kunnen ontmoeten en zichzelf kunnen en durven ontwikkelen. In het coalitieakkoord van de gemeente Zwolle wordt over culturele ontwikkeling gesproken: door letterlijk en figuurlijk ruimte te bieden aan creativiteit en culturele initiatieven wordt de stad bruisender. Bovendien mist er een profilering, een focus: vanuit alle perspectieven moet duidelijk worden wat de kracht en het profiel is van Zwolle en hoe de verschillende sectoren daar vorm aan geven. Tot slot is het belangrijk dat inwoners van de stad meer met elkaar en met de stad worden verbonden. Hetzelfde geldt voor bedrijven en de creatieve industrie: een beter netwerk is nodig om te komen tot de geambieerde ontwikkelingen.

Economisch perspectief 1.2.

Economisch perspectief Het economisch perspectief heeft alles te maken met de ambitie van de gemeente Zwolle en de regio Zwolle om de vierde economische regio van Nederland te worden. Er zijn een aantal punten uit de visie van de gemeente Zwolle die specifiek gerelateerd zijn aan deze ambitie, vanuit een economisch perspectief: • Het versterken van het vestigingsklimaat van Zwolle is, mede vanuit het economisch perspectief, zeer belangrijk. Hier gaat het om het bieden van goede dienstverlening aan ondernemers. Speciale aandacht gaat in Zwolle naar de speerpuntsectoren binnen de Economische agenda Regio Zwolle (2018-2022) (Gemeente Zwolle).

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 7 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

•

•

‘Squaring the triangle’, Zwolle heeft de ambitie om de vierde economische regio van Nederland te worden. Het is van belang dat hier een duidelijke ambitie en profilering aan worden gekoppeld (citymarketing). Hierbij moeten in ieder geval de DNA-waarden van Zwolle (Gunnen, Groeien en Grensontkennend) niet uit het oog verloren worden (Integrale citymarketing strategie 2030). De ontwikkeling van ‘top innovatiecentra’ in Zwolle kan hand in hand gaan met economische ontwikkeling. Met top innovatiecentra wordt bedoeld het Polymer Science Park, Health innovation park, de Climate Campus en Enexis terrein. De visie is dat de innovatiecentra hoogwaardige technologische broedplaatsen worden met een scherp innovatief profiel en een hoge aantrekkingskracht en uitstraling (Janssen, 2018).

Cultureel perspectief 1.3.

Cultureel perspectief Bij de economische ambities van de gemeente Zwolle horen ook culturele ambities. Bij een stad en regio die zich profileert als ‘de vierde economische regio van Nederland’ horen ook een bepaalde culturele infrastructuur en een bepaald cultureel landschap. In deze paragraaf wordt de visie van de gemeente en regio Zwolle vanuit het cultureel perspectief toegelicht. • Educatie en cultuur komen samen in cultuureducatie in het profiel van de stedelijke cultuurregio Zwolle (LA group, 2018). Jong geleerd, oud gedaan; kinderen moeten op jonge leeftijd in contact worden gebracht met kunst en cultuur om de ‘makers van de toekomst’ te creëren. Cultuureducatie draagt bij aan de ontwikkeling van creativiteit en is een pre-conditie voor effectief cultuurbeleid. Hier speelt onder andere het Hybride Productiehuis een belangrijke rol. • Ook verbinding is een sleutelwoord in het profiel van de stedelijke cultuurregio. Verbinding tussen kunst en creatief onderwijs, verbinding met kunst en de leefomgeving van jongeren en volwassenen en middels kunst verbinding zoeken in de wijk (LA group, 2018). Het is hierbij belangrijk dat cultuur uitnodigend en laagdrempelig wordt gemaakt, waar ook de diverse verbindingen en het sociale karakter van Zwolle aan bijdragen.

• Een uitgangspunt voor het nieuwe cultuurstelsel van het ministerie OCW is verbreding en vernieuwing; een uitbreiding van het culturele aanbod. Dit betekent meer genres, nieuwe spelers en een breder publiek bereiken. • Twee onderscheidende kernwaarden voor de regio Zwolle zijn experiment en ernst. Experiment staat voor vernieuwing, vrijheid, ruimte, durf. Ernst staat voor de innerlijke noodzaak en continue zoektocht naar inhoud, waarheid en kern. De combinatie hiervan uit zich in de serieuze volksaard, maar het wel durven te gaan voor vernieuwing.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 8 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Creatief perspectief 1.4.

Creatief perspectief Ook benaderd vanuit het creatief perspectief zijn er een aantal aspecten van die visie van Zwolle te belichten. Creatieve industrie in een stad levert een belangrijke bijdrage aan economische ontwikkeling. Zwolle is nu al een belangrijke vestigingsplaats voor creatieve industrie, die gezien wordt als een groeisector (Integrale citymarketing strategie 2030). Zwolle is tevens de plek waar de creatieve professional van de toekomst wordt opgeleid, in een reeks van belangrijke creatieve opleidingen. Met name mbo-opleidingen bij Cibap en het Deltion College en hbo-opleidingen bij ArtEZ spelen hier CREATIEVE OPLEIDINGEN IN ZWOLLE een belangrijke rol. Er is in Zwolle een groot aanbod aan opleidingen • De kernwaarde experiment, het durven in de creatieve industrie. Creatieve opleidingen, ontwikkelen en vernieuwen, is van hbo en mbo, worden aangeboden door ArtEZ, toegevoegde waarde voor de ontwikkeling van Cibap, Hogeschool Windesheim, Deltion College de creatieve industrie in Zwolle. en Landstede MBO. In totaal volgen ongeveer • In het coalitieakkoord van de gemeente Zwolle 5.500 studenten deze opleidingen. Hiervan wordt genoemd dat het belangrijk is om ruimte studeren de meesten in de sub-sector Media & te bieden voor jonge en innovatieve Entertainment (met name journalistiek, kunstenaars en culturele ondernemers mediavormgever en gamedesigner).

Gemiddeld (Gemeente Zwolle). Het is belangrijk dat er zijn er jaarlijks 1.000 afgestudeerden van mbovoldoende broedplaatsen zijn in Zwolle, waar opleidingen en 450 afgestudeerden van hboruimte voor creativiteit is, wat vooruitgang opleidingen (Hemm, 2017). De leerling-gegevens dateren uit 2013, maar wijken slechts licht af van mogelijk maakt. de situatie in 2017, toen het rapport Hemm werd • Creativiteit en cultuur zijn belangrijke uitgebracht. Er is een inschatting gemaakt van het aanjagers voor het vormen van een aantal afgestudeerden per jaar dat gaat werken in innovatiedistrict waar in Triple Helix wordt de regio Zwolle. Van de mbo-studenten zijn dit er samengewerkt (Gemeente Zwolle, 2018). naar verwachting 40 per jaar. Wat opvalt is dat • Door de gemeente wordt verondersteld dat er 65% van de mbo-studenten doorstroomt naar hbo, behoefte is aan brugfuncties tussen het mkb terwijl dit percentage landelijk slechts 38% is. Van en de artistieke en creatieve bedrijven die in de hbo-studenten aan de creatieve opleidingen in een broedplaats zijn ondergebracht (Afdeling Zwolle start circa 60% van de afgestudeerden in Kunst & Cultuur gemeente Zwolle, 2019). de regio. Dit zijn ongeveer 120 afstudeerders (Hemm, 2017).

Geografisch perspectief 1.5.

Geografisch perspectief Binnen het geografisch perspectief is er onderscheid tussen verschillende lagen: de binnenstad, rondom de stad en de regio/het verzorgingsgebied: • Samenwerkingsverbanden zoals Triple Helix en campusvorming worden met name geambieerd in de ontwikkeling van de Spoorzone, de uitbreiding van de binnenstad. Deze samenwerkingsverbanden hebben ook een geografische component; campusvorming betekent dat onderwijsinstellingen en bedrijven zich zouden moeten clusteren.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 9 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

•

•

Vanuit het geografisch perspectief heeft Zwolle niet alleen een regiofunctie, maar fungeert de stad in zekere zin als knooppunt van Noord-Nederland, met een blik op Duitsland. Zwolle kan gezien worden als oostelijke Randstad; een balkon op het oosten van de Randstad. Een belangrijk onderdeel van de visie op de ontwikkeling van Zwolle, vanuit het geografisch perspectief, is de Spoorzone, een uitbreiding van het centrumgebied. Enkele kernpunten die zijn geformuleerd in de visie op de Spoorzone zijn vermeld in bijlage 2.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 10 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

2.

Trends en ontwikkelingen In dit hoofdstuk worden trends en ontwikkelingen, landelijk, regionaal en specifiek voor Zwolle, omschreven in het kader van de vier perspectieven: economisch, cultureel, creatief en geografisch.

Economisch perspectief 2.1. Economisch perspectief Vanuit het economisch perspectief zijn er diverse, met name landelijke, trends en ontwikkelingen van belang in relatie tot het huidige onderzoek naar de culturele en creatieve sectoren in Zwolle: • De toenemende rol van kunst en cultuur voor economische ontwikkeling lijkt breder erkend te worden dan in het verleden. Ook het interstedelijk bereikbaarheidsnetwerk speelt een belangrijke rol (uit onderzoek blijkt dat kenniswerkers cultureel aanbod vaak kunnen ‘lenen’ van andere steden en regio’s, mits die goed bereikbaar zijn) (Ruimtelijk Economisch Atelier Tordoir, 2017). Hoewel cultuur niet een zelfstandige beleidsknop is om aan te draaien wanneer men de regionale economie wil stimuleren, speelt het samen met bereikbaarheid wel een grote rol. De goede bereikbaarheid van Zwolle kan in combinatie met ontwikkeling in de culturele en creatieve sectoren dus zeer kansrijk zijn vanuit economisch oogpunt. • Campusvorming (een clustering van onder andere onderwijs, bedrijvigheid, productie) is een fenomeen dat landelijk in populariteit toeneemt. In algemeenheid speelt hierbij dat samenwerking tussen deze organisaties en instellingen complex is, maar vanuit economisch perspectief van toegevoegde waarde.

• Langs de lijnen Amsterdam-Utrecht-’s-Hertogenbosch-Eindhoven en AmsterdamAmersfoort-Stedendriehoek/Zwolle is een gebied zichtbaar dat fungeert als nationaal economisch en cultureel kerngebied: ‘de supermetropool’. Hier is sprake van een relatief snelle ontwikkeling van de kenniseconomie, er bestaat een wisselwerking tussen kenniswerk en economisch presteren.

Succesvol beleid in economisch groeiende stedelijke regio’s Door het Planbureau voor de Leefomgeving is een beleidsstudie uitgevoerd: ‘Stedelijke regio’s als motoren van economische groei. Wat kan beleid doen?’ (Planbureau voor de Leefomgeving, 2017). In deze studie worden een aantal succesfactoren van beleid in stedelijke regio’s met economische groei onderzocht. Wat voornamelijk volgt is een uitleg van het belang om de juiste ‘beleidsmix’ te vinden rond een gemeenschappelijk doel. Het is belangrijk dat dit doel aansluit bij de economische structuur en de dynamiek van de regio. Het is belangrijk om te innoveren en diversifiëren vanuit de reeds bestaande structuren. Het gaat dan om het combineren van huidige sterkten maar ook om een focus op transformatie naar nieuwe activiteiten en technologieën.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 11 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Robuuste factoren die economische groei kunnen stimuleren zijn human capital (goed gekwalificeerde beroepsbevolking), een aantrekkelijk woon-werkklimaat en voorzieningenniveau (onderwijs, cultuur etc.) en goede bereikbaarheid. Belemmeringen voor economische groei zijn onder andere hoge kosten voor levensonderhoud, vervuilde lucht en geluidsoverlast. In succesvolle steden (Nederlandse voorbeelden zijn Eindhoven en Amsterdam) is het beleid de laatste jaren opgeschoven van fysiek beleid (ruimtelijke planning en infrastructuur) naar beleid dat zich richt op een totaal (innovatie)systeem. De beleidsmix is gespecificeerd naar de regionale context, waarbij ondernemerschaps-, cluster-, kennis- en innovatiebeleid belangrijke elementen zijn geworden. Via deze beleidsmix hebben regionale overheden bijgedragen door massa te creëren rond in de regio opkomende kansrijke nieuwe economische activiteiten en door vernieuwingsimpulsen in voor de regio sterk vertegenwoordigde sectoren. Het beleid is te typeren als ‘backing the challengers’. Vernieuwing wordt gestimuleerd binnen de huidige structuur, maar ook uitdagers van de gevestigde orde worden gestimuleerd. Belangrijk is dat instituties sterk zijn en meebewegen. Deze komen tot stand in publiek-private, meerlaagse en cross-sectorale samenwerking.

Instituties zijn proactief en adaptief en overheden zijn in staat om deze voortdurend aan te passen.

Casestudy Zuidoost-Noord-Brabant (Brainport Eindhoven) Als onderdeel van het onderzoek door het Planbureau voor de Leefomgeving naar succesvol beleid in regio’s met een groeiende economie is een casestudy gedaan naar het succes van Brainport Eindhoven (Planbureau voor de Leefomgeving, 2017). Zie bijlage 3 voor een samenvatting van dit onderzoek. De kernelementen uit het onderzoek worden in deze alinea benoemd. •

•

•

Aan het succes van Brainport Eindhoven liggen ten minste vier factoren ten grondslag: De proactieve rol van beleid. Het cluster van kennisintensieve bedrijven. De kennisinfrastructuur. De dynamiek in het ondernemerschap. Eén van de lessen die kunnen worden geleerd uit de ontwikkeling van Brainport Eindhoven is dat de interactie op de campus leidde tot nieuwe innovaties. Bedrijven en instellingen konden samen met partners projecten indienen en subsidies verwerven, waardoor onderling vertrouwen en samenwerking toenamen. De contacten binnen de driehoek overheid-bedrijfsleven-kennisinstellingen waren intens en gebaseerd op onderling vertrouwen. Ook het vergroten van de ‘quality of place’ van de stad Eindhoven heeft een rol gespeeld om de economie en cultuur te ondersteunen. Er werd een concept ontwikkeld om leegstaande panden geschikt te maken voor startende bedrijven in de creatieve sector.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 12 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

•

Het succes van Strijp-S Eindhoven (herontwikkeling van industrieterrein tot hotspot): Met name kleinere bedrijven in de creatieve industrie en technologie. Betaalbare huur, flexibele contracten. Focus op netwerkvorming. Gedeelde faciliteiten die voor samenwerking zorgen. Groot aantal publieke functies in plinten van gebouwen. Er wordt nadrukkelijk benoemd dat het voor een ontwikkeling als die van Strijp-S van groot belang is om een lange adem en lef te hebben en om zeer goed samen te werken met alle betrokken partijen.

Cultureel perspectief 2.2.

Cultureel perspectief Vanuit het cultureel perspectief is ook een groot aantal trends en ontwikkelingen zichtbaar. • Met het profiel van de stedelijke cultuurregio is een eerste stap gezet in regionale samenwerking op het gebied van de culturele sector. Hoewel het uitgebrachte document niet bij alle partijen de juiste snaren raakt, komt er een duidelijke wens van samenwerking naar voren. • De consument van kunst en cultuur ontwikkelt zich tot ‘cultureel omnivoor’. De publiekssamenstelling verandert, dit merken de organisaties en instellingen vanuit verschillende disciplines. Met name in stedelijke regio’s wordt de culturele achtergrond van de consument meer divers. Het publiek wil onderdompeling, sfeer en sensatie. Tevens laat het publiek zich niet meer binden, consumenten sluiten vaker incidenteel aan bij verschillende culturele uitingen. Cultuurinstellingen missen dit in het kleiner worden van de vaste achterban. • Cross-overs in de culturele sector (en ook in de creatieve sector) zijn steeds meer zichtbaar. Er wordt bijvoorbeeld vaker gezocht naar partners buiten de culturele sector en instellingen en kunstenaars gaan verbindingen aan die grenzen van disciplines overschrijden. • Er is in Zwolle sprake van een gemiddeld hoge cultuurparticipatie. Onder andere de succesvolle attracties zoals Het Fraterhuis en Museum De Fundatie dragen hieraan bij (LA group, 2018).

• Potentiële uitbreiding van Het Fraterhuis is ook een ontwikkeling die belangrijk is om te benoemen (Film Kennis Centrum, 2019). Het Fraterhuis loopt erg goed, zeker als je de bezettingsgraad van het filmtheater vergelijkt met in grootte vergelijkbare filmtheaters in Nederland. Vaak leidt capaciteitsuitbreiding tot groei, Het Fraterhuis is ook gegroeid zonder uitbreiding. Een uitbreiding zou meer ruimte geven voor maatwerk in programmering. • Er liggen ook plannen voor een tweede locatie voor Museum De Fundatie, in samenwerking met Cibap en ArtEZ. Zie voor meer informatie hierover de strategische agenda Spoorzone Zwolle (Gemeente Zwolle, 2018). • Cultureel ondernemerschap, kunstenaars gaan tegenwoordig vaker als zelfstandige aan de slag (Raad voor Cultuur, 2015).

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 13 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Creatief perspectief 2.3.

Creatief perspectief Vanuit het creatief perspectief zijn de volgende trends en ontwikkelingen relevant: • In Zwolle wordt de toekomstig creatief professional opgeleid bij meerdere creatieve opleidingen. Zwolle heeft met name hele goede mbo-opleidingen; Cibap is al meerdere jaren de beste creatieve mbo van Nederland. Zwolle heeft niet de industriële geschiedenis zoals Eindhoven, waar de creatieve industrie op in kan haken. Daarom zou de ontwikkeling van de creatieve industrie in Zwolle uit het creatieve onderwijs moeten komen. • Stichting Ateliers Zwolle (SAZ) en Carex verhuren (leegstaande) panden ten behoeve van ateliers voor kunstenaars en ondernemers in de culturele en creatieve sectoren. • Er zijn reeds verschillende broedplaatsen/creatief verzamelgebouwen aanwezig in Zwolle. De Creatieve Coöperatie Zwolle beheert drie locaties (Rieteweg 10, de Esdoornlaan en de Grote Voort) en Stichting Archimedes verhuurt gebouw Eureka in Assendorp aan creatief ondernemers. Een nadeel aan deze locaties is dat zij niet fungeren als ‘knooppunt’ in de creatieve industrie. Zij organiseren geen of weinig bijeenkomsten om de creatieve industrie te verenigen. • De cross-overs zoals benoemd in paragraaf 2.2, het cultureel perspectief, spelen vanuit het creatief perspectief een even belangrijke rol.

• Creatief ondernemers gaan vaker werken in creatieve netwerken met meerdere makers op één locatie. • Ook machines worden ingezet voor het creatieve werk. Op broedplaatsen worden werkplaatsen gerealiseerd waar men gedeeld gebruik kan maken van diverse machines. • Er is een toenemende rol van technologie zichtbaar, waarbij bijvoorbeeld ambacht en technologie worden verbonden.

Geografisch perspectief 2.4.

Geografisch perspectief Omschrijving trends en ontwikkelingen: • De ontwikkeling van de binnenstad als aantrekkelijk gebied voor de toerist en de inwoner speelt een belangrijke rol vanuit het geografisch perspectief. Onder andere het Celekwartier is een plek die in de toekomst als culturele hotspot zou kunnen fungeren. • Vanuit het geografisch perspectief zijn de ontwikkelingen in de Spoorzone veelbelovend. Het lastige is dat er weinig gebouwen zijn in de Spoorzone die zich lenen voor creatieve industrie. Er spelen momenteel al enkele ontwikkelingen. Zo is er bijvoorbeeld sprake van een samenwerking tussen Museum De Fundatie, Cibap en ArtEZ in de Spoorzone. Het droombeeld vanuit culturele en creatieve perspectieven is dat zich in de Spoorzone een mengelmoes van culturele en creatieve instellingen en ondernemers vestigt. Verschillende disciplines zouden elkaar kunnen ontmoeten en samenwerkingen aan kunnen gaan.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 14 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

•

•

•

•

De toenemende populariteit van campusvorming, zoals reeds benoemd in paragraaf 2.1, economisch perspectief, heeft ook geografische gevolgen. Instellingen die campusvorming ambiëren zullen zich geografisch gaan clusteren. Logistiek gezien heeft Zwolle een sterke geografische locatie. Ook fungeert Zwolle als OV-terminal van het noorden. In Zwolle komen elk half uur treinen aan uit acht richtingen en steeds meer passagiers maken een overstap in Zwolle. Station Zwolle vormt een onmiskenbare schakel tussen Noord-Nederland en de Randstad. Vraagstukken van samenwerking overstijgen de gemeentegrens, er wordt steeds meer gesproken over de regio Zwolle en ‘groot Zwolle’. Geografisch gezien kan dit betekenen dat bijvoorbeeld bereikbaarheid in toenemende mate van belang is. De mondiale trend van toenemende stedelijkheid, het gegeven dat steeds meer mensen in de stad (gaan) wonen, is van invloed op hoe je geografisch gezien omgaat met de stad. Meer mensen in de stad betekent uiteindelijk een groter aantal mensen per vierkante meter. Een hogere dichtheid van bevolking vraagt ook iets van het aanbod en de situering van culturele en creatieve faciliteiten in de stad.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 15 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

3.

Behoeften en plannen

3.1.

Introductie Vanuit de visie, trends en ontwikkelingen en met name vanuit de interviews met de wethouder en diverse culturele en creatieve instellingen, kunnen voor de verschillende perspectieven diverse behoeften en enkele plannen worden genoemd. Behoefte aan beleid Vanuit de gemeente zijn er diverse beleidsstukken en/of visies opgesteld ten aanzien van de culturele en creatieve sectoren. Voorbeelden zijn het profiel van de stedelijke cultuurregio, het ecosysteem en gemeentelijk beleid van Stichting Ateliers Zwolle. Een punt dat meermalen aan de orde gesteld is door culturele en creatieve instellingen in Zwolle (en tevens in het rapport van Hemm) is het volgende: er is vraag naar aanvullend specifiek beleid en een eenduidige visie ten aanzien van huisvesting voor starters en start-ups in de creatieve industrie en ten aanzien van atelierruimten en broedplaatsen in zijn algemeenheid. Deze specifieke behoefte sluit aan bij de motivering achter het huidige onderzoek. Het huidige rapport met het afwegingskader in hoofdstuk vier dient in deze behoeften te voorzien. In dit hoofdstuk wordt omschreven welke behoefte er is bij de creatief ondernemers, culturele instellingen en andere doelgroepen in de culturele en creatieve sectoren.

Om de culturele en creatieve ambities te behalen wordt de gemeente Zwolle vanuit meerdere hoeken uitgedaagd om keuzes te maken en daar nadrukkelijk voor te gaan. Dit kan zij doen door te kiezen voor een profilering en door een helder perspectief te creëren. Flexibiliteit in regelgeving In zijn algemeenheid is de wens uitgesproken dat er meer flexibiliteit komt in de regelgeving. Het gaat er hier met name om dat de gemeente meer in moet gaan op initiatieven en dat zij de ontwikkeling van de culturele en creatieve sectoren beter moet ondersteunen. Flexibiliteit in regelgeving kan hierbij helpen. De mogelijkheden van de gemeente zijn overigens beperkt en zij dient zich te bewegen binnen het wettelijk kader van bijvoorbeeld het Bouwbesluit en de (toekomstige) Omgevingswet. Relatie met onderscheidende kernwaarden experiment en ernst De cultuur in Zwolle is als volgt: keurig, netjes, goed georganiseerd en sociaal. Alles ziet er netjes uit, maar is ook gedempt en gematigd. Als je de ambitie hebt om echt grootstedelijk te worden, dan heb je als stad ook lef en meer van de “rafelranden” nodig. De rafelranden zijn er al voor een deel, bijvoorbeeld in de Grote Voort en Rieteweg 10 (locaties ateliers van Creatieve Coöperatie). Onderscheidende kernwaarden van de regio Zwolle zijn, zoals volgt uit het profiel van de stedelijke cultuurregio, experiment en ernst.

Bovendien is de volksaard om niet heel snel jezelf te presenteren. Zwolle zou ontwikkelingen wat meer los moeten laten, zaken wat meer laten gebeuren. Kies er bijvoorbeeld voor om voor een bepaald gebied een ‘laissez-faire’ beleid te voeren, je er als gemeente zo min mogelijk mee te bemoeien. De uitdaging zit hem hier in het samenbrengen van ernst en experiment.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 16 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Urgentie Er is nu ‘momentum’ in Zwolle. Zwolle heeft gedurende het laatste decennium op cultureel vlak een forse ontwikkeling doorgemaakt. Landelijk draait de economie goed. Dus met de ‘trekkers van nu’ bij de culturele en creatieve instellingen moet de gemeente doorpakken door een helder perspectief te bieden. Nu is het tijd om de ‘legacy’ van de drijvende krachten achter de groeicurve te bestendigen. Mocht het economisch sentiment in de (nabije) toekomst negatief worden, dan loopt men in Zwolle het risico dat de groeicurve afvlakt en dat nieuwe initiatieven bevriezen.

Economisch perspectief 3.2.

Economisch perspectief Het economisch perspectief, de ambitie om als stad te groeien en de vierde economische regio van Nederland te worden, is mede de aanleiding geweest voor de culturele ambitie. Hierbij is een belangrijke kanttekening dat kunst nog altijd wordt benaderd vanuit de intrinsieke waarde en niet enkel vanuit de toegevoegde waarde voor het economisch belang. De behoeften en plannen vanuit het economisch perspectief uiten zich met name in de culturele en creatieve ambities om het vestigingsklimaat van Zwolle passend te maken bij de beoogde groei en economische ontwikkeling. Vanuit het economisch perspectief is de belangrijkste vraag om te beantwoorden de volgende: welk cultureel en creatief landschap past bij de groeien economische ambities van Zwolle?

Cultureel perspectief 3.3.

Cultureel perspectief Met name vanuit de interviews met diverse culturele instellingen (Kameroperahuis, Zwolse Theaters, Stichting Allemaal Zwolle, Museum De Fundatie) volgen een aantal behoeften vanuit het cultureel perspectief. • Repetitieruimte die voor langere tijd (enkele weken tot enkele maanden) in gebruik kan worden genomen door bijvoorbeeld een productiehuis. Momenteel zijn er in Zwolle bijna geen zalen waar een gezelschap voor langere tijd een decor kan laten staan om te repeteren. Zwolse Theaters geeft bijvoorbeeld aan dat de zalen in Odeon en De Spiegel hiervoor te lang bezet zijn. Er ligt een kans om dit probleem op te lossen middels en nauwe samenwerking met de regio en gedeeld gebruik van zalen. In Zwolle en in de kernen rondom Zwolle zijn elf (professionele) locaties met meerdere zalen. Via een efficiënte samenwerking zou het mogelijk kunnen zijn om met deze zalen een gevarieerd aanbod te creëren in de regio en tegelijkertijd een vaste ruimte te bieden aan gezelschappen om te repeteren. Een uitdaging hierbij is dat men de wens om in (het centrum van) Zwolle te repeteren en op te voeren zal moeten loslaten.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 17 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

•

• •

•

• • •

In een nauwere samenwerking met de regio is het mogelijk om bij programmering rekening te houden met de zalen in de regio. Door bijvoorbeeld bepaalde typen podiumkunst nog enkel in één van de kernen rondom Zwolle aan te bieden, concurreer je minder met elkaar. Het specifieke publiek voor die podiumkunst kan dan afreizen naar de desbetreffende kern, wat in principe goed mogelijk is gezien de uitstekende bereikbaarheid binnen de regio Zwolle. De rol van de gemeente hierin is om deze samenwerking meer te faciliteren en hierin ook keuzes te maken (bijvoorbeeld om bepaalde repetities buiten Zwolle plaats te laten vinden), wat uiteindelijk leidt tot versterking. Deze samenwerking kun je nog breder trekken door ook te kijken hoe je samen met de Hanzesteden de programmering van cultuur zo inzet dat je elkaar aanvult. Het theater zou de nieuwe plek voor ontmoeting en verbinding kunnen worden. Een geopperde visie is dat podiumkunst geen doel op zich is, maar een middel om mensen te ontmoeten, inspiratie te krijgen en tot denken te worden gezet. Club Cele bij theater Odeon is een mooi voorbeeld van een plek waar dergelijke ontmoeting en verbinding wordt gerealiseerd. Er is in Zwolle behoefte aan een grotere cultuurlocatie, een ruimte waar evenementen en festivals kunnen worden georganiseerd. Nu loopt men vaak tegen vele beperkingen aan in verband met omliggende gebruiksfuncties.

De ervaring is dat Zwolle te weinig expositieruimten en galerieën heeft. Op het gebied van muziek is de behoefte uitgesproken om meer ruimte voor ‘niches’ te krijgen, in Zwolle is nu voornamelijk mainstream muziek te vinden. Op cultureel en creatief vlak mist Zwolle een plek waar creatief en cultureel ondernemers samen zijn gehuisvest, waar ze elkaar ontmoeten en waar ook grootschalige bijeenkomsten kunnen worden georganiseerd.

Creatief perspectief 3.4.

Creatief perspectief De behoeften die naar voren komen gezien vanuit het creatief perspectief volgen met name uit de visie en ambities van de gemeente en vanuit de interviews met creatieve instellingen Creatieve Coöperatie, Hedon en Stichting Archimedes en creatief ondernemers uit gebouw Eureka. • Een belangrijke behoefte die vaker naar voren komt is de realisatie van broedplaatsen. Dit zijn plekken waar meerdere kunstenaars en creatief ondernemers vanuit verschillende disciplines gehuisvest zijn. Een belangrijke eigenschap en toegevoegde waarde van een broedplaats is dat kunstenaars, creatief ondernemers en cultureel ondernemers elkaar ontmoeten, dat zij samen een netwerk vormen en dat er de mogelijkheid is voor het ontstaan van cross-overs. Vanuit de gemeente is er tevens de wens dat de broedplaatsen een knooppunt-functie spelen in een stadsbreed creatief netwerk om een breed scala aan ontwikkelingen en kennisoverdracht te stimuleren.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 18 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

•

•

•

• •

•

Er is een groeiende vraag naar huisvesting, dit wordt door diverse stakeholders aangegeven in een eerder onderzoek (Hemm, 2017) en komt naar voren in verschillende interviews ten behoeve van het huidige onderzoek. Er is in het bijzonder een tekort aan - voor kunstenaars en creatief ondernemers betaalbare ruimte. Dit uit zich bijvoorbeeld in de wachtlijsten voor ruimten bij de Creatieve Coöperatie, maar het is ook een gegeven dat door meerdere instellingen genoemd wordt. Het simpelweg toevoegen van atelierruimte biedt geen oplossing, er moet ook gewerkt worden aan een klimaat waarbij zichtbaarheid en samenwerking het uitgangspunt zijn. Uitbreiden of toevoegen van multidisciplinaire locaties ligt voor de hand, waarbij netwerkvorming en een divers programma belangrijk zijn. Het is juist de laagdrempelige, kleinschalige, eenvoudige ruimte die ontbreekt. Beginnend kunstenaars nemen vaak genoegen met een simpele accommodatie waar zij zich kunnen gaan ontwikkelen. In het bijzonder is er een vraag naar huisvesting voor creatief ondernemers met specifieke werkzaamheden. Ondernemers die een bepaalde ruimte nodig hebben die anders is dan een ‘kantoor’-faciliteit hebben meer moeite om deze ruimte te vinden. Wat de situatie bemoeilijkt is het dilemma van het investeren in specifieke voorzieningen in relatie tot vaak tijdelijke beschikbaarheid van een ruimte.

Hieruit ontstaat dan ook een vraag naar gedeelde voorzieningen zoals werkplaatsen of studio’s (Hemm, 2017). Hoe groot deze vraag is, is vooralsnog onbekend. Er is een behoefte om beleidsmatig rekening te houden met het bedienen van start-ups en scale-ups in de creatieve industrie. Hierbij is het faciliteren van doorgroei en doorstroming van groot belang. Bij aanvang moet de huur voor start-ups/starters betaalbaar zijn. Middels ingroeihuur of een startersvoucher kan dit worden bewerkstelligd. Vervolgens is ook doorstroom belangrijk, waarvoor het grootste aandachtspunt is dat doorgroeilocaties beschikbaar en (financieel) bereikbaar zijn. Perron038 is een voorbeeld van een locatie waar start-ups kunnen doorgroeien tot scale-ups. Perron038 is gezamenlijk met het onderwijs ontwikkeld en richt zich met name op innovatie voor de maakindustrie. Starters krijgen de tijd om zich te bewijzen en om daarna, indien succesvol, door te groeien en de huisvesting voor starters weer vrij te maken. Uit het rapport van Hemm (Hemm, 2017) blijkt dat men behoefte heeft aan een digitaal platform voor de uitwisseling van vraag naar en aanbod van (specifieke) ruimten. Als reactie op het tekort aan betaalbare ruimte kan overwogen worden om vaker tijdelijke locaties in te zetten. Dit biedt geen zekerheid, maar wel lagere prijzen.

Tevens zou dit een stukje ‘rauwe kant’ kunnen worden waar Zwolle weinig van heeft. Iets waar kleinere creatieve samenwerkingen tegenaan lopen is dat zij snel veel tijd kwijt zijn aan gebouwbeheer en facilitaire zaken, wanneer zij dit, zoals nu vaak het geval is, zelf doen. Er is behoefte aan een bepaalde mate van (financiële) ondersteuning.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 19 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

De Spoorzone - culturele en creatieve perspectieven De geplande stedelijke ontwikkeling van de Spoorzone, een uitbreiding van de binnenstad in de vorm van een campusconcept met Triple Helix, kan aan veel van bovenstaande behoeften vanuit het creatief perspectief én het cultureel perspectief tegemoetkomen. Het is niet voor niets dat deze locatie met bijbehorende kansen in bijna ieder interview werd benoemd. Ondanks het grote aantal uitdagingen dat de beoogde ontwikkeling kent, zitten de plannen ook vol kansen voor het creëren van verbindingen, het mogelijk maken van cross-overs en het realiseren van een volwaardige broedplaats. De taak is aan de gemeente om ervoor te pleiten dat Zwolle de cultuur in de Spoorzone een stevige plaats geeft. Er is momenteel in Zwolle geen cultureel cluster. Wat de stad nodig heeft is een plek die echt inspirerend is, waar sterke samenwerkingen zichtbaar zijn en waar ook de creatieve bedrijven en opleidingen die nu aan de rand van de stad zitten zich gaan vestigen. Hiervoor zou de Spoorzone een zeer interessante locatie zijn. Daarbovenop moeten een aantal grote partijen hun hoofdvestiging in dit cultureel cluster krijgen. Wat betreft bereikbaarheid ligt de Spoorzone direct naast het station, waar dagelijks zeer veel reizigers komen. Daardoor is dit een toplocatie om een cultureel cluster te vestigen.

Geografisch perspectief 3.5.

Geografisch perspectief Vanuit het geografisch perspectief zijn er ook enkele behoeften en plannen te benoemen. • Wat mist is een ‘creatief prikkelend stedelijk gebied’. Zoals andere steden ‘hotspots’ hebben waar van alles gebeurt, die zorgen voor diversiteit in de stad, heeft Zwolle deze niet echt. • De in paragraaf 3.3 (cultureel perspectief) genoemde cultuurlocatie voor bijvoorbeeld festivals leidt tot een geografisch vraagstuk. Indien er de wens is om een cultuurlocatie aan te wijzen, welke locatie leent zich hier dan het best voor? • Om de binnenstad van Zwolle te versterken en daarmee de culturele en creatieve ontwikkelingen ook beter te laten ondersteunen, is een ‘masterplan’ voor de binnenstad wenselijk. De gemeente laat veel woningen bouwen in en rondom de binnenstad, wat vervolgens op gespannen voet staat met andere functies in de binnenstad. • De behoefte tot clustering van verschillende disciplines en organisaties in de Spoorzone, een ‘incubator voor ondernemerschap’, heeft geografische consequenties voor wat betreft het beschikbaar stellen van gebouwen in de Spoorzone en het vrijkomen van gebouwen elders in en rond de stad. • Locatie vestigingsplaatsen: voor start-ups1 in de culturele en creatieve sectoren, is bereikbaarheid met het openbaar vervoer belangrijk. Voor ondernemers is daarnaast enige mate van zichtbaarheid belangrijk.

Er is een voorkeur om in (de rand van) het centrum gevestigd te zijn. De vraag is of dit mogelijk is, of dat het wenselijk is om de samenwerking met de regio op het gebied van cultuur serieus vorm te geven en concreet

1

Zonder volledig te zijn kan men denken aan startende ondernemers op het gebied van industrial design, kunstzinnige vorming, fotografie, theater/drama, muziekproductie e.d. 1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 20 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

•

•

te maken. ‘Rafelranden’ hebben doorgaans ook een zekere mate van tijdelijkheid. Zolang ze er kunnen zijn (omdat er geen andere ontwikkelingen zijn op die plek) kan de gemeente die locaties koesteren. Maar structureel dient de gemeente toe te werken naar het opbouwen van hotspots. Dit kan het volgende betekenen: Het transformeren van een plek aan een rafelrand tot een bloeiende hotspot. Of de verplaatsing van structurele activiteiten van een rafelrand naar een hotspot elders in de stad. Zwolle heeft veel te bieden aan de regio, de regio soms minder aan Zwolle. Meerdere organisaties geven aan dat ze ook samenwerken met ondernemers en instellingen buiten Zwolle, maar dat deze samenwerkingen over het algemeen niet gebonden zijn aan de regio. Wat tevens naar voren komt uit diverse interviews is dat men wel wil samenwerken met andere (culturele) organisaties buiten Zwolle, maar dat deze samenwerking volgt uit een intrinsieke motivatie. Geografisch gezien kan Zwolle een koppeling zijn in de regio waar de creative board en economic board samenkomen.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 21 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

4.

Aanbod en vergelijking met benchmarksteden In dit hoofdstuk wordt gekeken naar de gegevens die bekend zijn over het aanbod van culturele en creatieve accommodaties. Vervolgens wordt een vergelijking gemaakt met vier Nederlandse steden: Groningen, Leeuwarden, Eindhoven en ’s-Hertogenbosch. Deze vier steden zijn gekozen omdat deze op verschillende punten vergelijkbaar zijn met Zwolle of een voorbeeldfunctie hebben met betrekking tot de ambitie die Zwolle heeft. Zo speelt in alle benchmarksteden onderwijs een grote rol (hbo of wo), is Leeuwarden culturele hoofdstad van Europa geworden en heeft Eindhoven de laatste jaren grote stappen gezet op het gebied van creatieve industrie en economische ontwikkeling. Qua omvang zijn de steden alle middelgroot. Wat ook een rol heeft gespeeld bij de keuze van deze vier benchmarksteden is de beschikbaarheid van betrouwbare gegevens om de steden met elkaar te kunnen vergelijken, onder andere The Cultural and Creative Cities Monitor (The European Committee, 2017).

4.1.

Aanbod culturele accommodaties en creatieve industrie In figuur 4.1 is te zien dat het aantal bedrijven in de creatieve sector in alle drie de subsectoren tussen 2010 en 2016 behoorlijk is toegenomen. Figuur 4.2 laat zien dat het aantal arbeidsplaatsen in iedere sub-sector ongeveer het dubbele is van het aantal bedrijfsvestigingen. In 2016 waren er in totaal 2.100 werknemers in de creatieve industrie en 1.179 bedrijfsvestigingen. Dit betekent dat iedere vestiging gemiddeld 1,8 werknemers telde. Figuur 4.1: aantal bedrijven per sector (Bron: BIRO)

BEDRIJFSACTIVITEITEN DEELSECTOREN Kunsten en cultureel erfgoed: met name schrijven en overige scheppende kunst, beoefening van podiumkunst, dienstverlening voor uitvoerende kunst, kunstzinnige vorming van amateurs, producenten van podiumkunst. Media en entertainment industrie: met name fotografie, productie van films (geen televisiefilms), maken en uitgeven van geluidsopnamen, uitgeverijen van boeken, facilitaire activiteiten voor film- en televisieproductie, circus en variété. Creatieve zakelijke dienstverlening: met name reclamebureaus, communicatie en grafisch ontwerp, public relations bureaus en organisatie van congressen en beurzen.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 22 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Figuur 4.2: aantal bedrijven en arbeidsplaatsen per sector (Bron: BIRO 2016, cijfers bewerkt door afd. I&O gemeente Zwolle, Arbeidsplaatsen zijn parttime en fulltime)

Figuur 4.3 komt uit een onderzoek naar atelierbehoefte dat de gemeente Groningen heeft laten uitvoeren (DSP - Groep, 2010). Uit de figuur is af te lezen hoeveel kunstenaars er naar schatting zijn in Groningen, Arnhem, Utrecht en Maastricht. Ook is het totaal aantal ateliers in beeld gebracht. Wat opvalt is dat het totaal aantal kunstenaars van de vier steden aanzienlijk lager ligt dan het aantal creatief ondernemers (2.100) in Zwolle volgens de cijfers van BIRO (2016) in figuur 4.2. Er zit zes jaar tussen de momenten waarop deze gegevens zijn gemeten, maar het verschil is ook met die kanttekening groot. Het is goed om hierbij te vermelden dat het begrip ‘creatief ondernemer’ breder is dan het begrip ‘kunstenaar’, wat voor een deel het verschil in aantallen kan verklaren.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 23 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Figuur 4.3: aantallen kunstenaars en ateliers in diverse steden (DSP - Groep, 2010) Dit is een extra bron bovenop de benchmark die in alinea 4.4 wordt toegelicht. Deze figuur gaat over andere steden dan de benchmarksteden, omdat in deze specifieke bron geen gegevens over de gekozen benchmarksteden beschikbaar zijn.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 24 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

4.2.

Gegevens accommodaties in Zwolle Het is ook belangrijk om te kijken naar hoeveel vierkante meter vastgoed er nu beschikbaar is in Zwolle voor de creatieve industrie en culturele accommodaties. Hiervoor zijn gegevens beschikbaar gesteld door de afdeling vastgoed van de gemeente Zwolle en door de Creatieve Coöperatie en DOAS, zie tabel 4.1. Tabel 4.1: aanbod accommodaties bij gemeente en Creatieve Coöperatie Accommodaties in eigendom van gemeente Aantal Ateliers en werkplaatsen 6 SAZ ateliers Tentoonstellingsruimte 3 Delfiform, Praubstraat 4 Langhuis Stichting Palet Theaterruimte 2 De Spiegel Odeon Studio’s en oefenruimten (pop & muziekschool) 1 Rieteweg 10 (Creatieve Coöperatie) Poppodia 2 Hedon Eureka Musea 3 De Fundatie Herman Brood Experience Allemaal Zwolle Filmhuis 1 Het Fraterhuis TOTAAL Accommodaties Creatieve Coöperatie Aantal units Esdoornstraat 60

m² 4.049 4.049 829 109 645 75 6.715 3.855 2.860 3.595 3.595 3.201 2.916 285 3.108 1.762 154 1.192 482 482 21.979 m² 6.073

Gemeenschappelijke ruimten: grote houtwerkplaats, twee grote werkplaatsen, ’t atelier, de Vide, restaurant, fotostudio. Let op: deze oppervlakte is een benadering, omdat alleen over de begane grond gegevens bekend zijn. Oppervlakte is inclusief binnenplein. Het achter terrein met zeecontainers geeft in de toekomst plek voor circa 10 ondernemers en een programmering op beeldende/ruimtelijke/experimentele kunst.

Rieteweg 10 (eigendom gemeente)

23

3.595

Sommige ruimten worden door meerdere ondernemers gehuurd; op termijn wordt één ruimte opgesplitst.

Grote Voort (in ontwikkeling)

71

6.165

Plannen: er komen circa 71 zelfstandige units; 12 werkplaatsen, 23 ateliers/kantoorruimten, 7 grote units op maat, 1 dansstudio, 6 studioruimten en 22 kantoorunits. Eén theaterwerkplaats (600 m²), een horecagelegenheid (250 m²) en nog te ontwikkelen gemeenschappelijke ruimten.

DOAS, kunst cultuur en ambacht DOAS, diverse ateliers

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Ruimten 28

m2 1.948

Pagina 25 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

In de atelierruimten van DOAS zitten culturele (zoals dans, ceramiek, beeldende kunst en zang) en creatieve (zoals meubelvormgeving, grafisch ontwerp en een edelsmederij) door elkaar. Daarom is ervoor gekozen om de volledige oppervlakte van de DOAS ateliers gericht op creatieve en culturele activiteiten op te nemen in het overzicht in tabel 4.1. In bijlage 5 is een overzicht van de atelierhouders van DOAS opgenomen.

Aanname benodigd aantal ateliers/units/tentoonstellingsruimten Introductie Op basis van het huidige aanbod, het gegeven dat er wachtlijsten zijn voor betaalbare ruimten, en het gegeven dat het aantal inwoners van Zwolle gaat toenemen, kan een grove aanname worden gemaakt van het benodigde aantal ateliers in de toekomst. Ook hebben diverse gesprekspartners aangegeven dat de behoefte aan tentoonstellingsruimte groot is en dat het huidige aanbod daarin tekortschiet. Duidelijke benchmarkgegevens voor tentoonstellingsruimten zijn echter niet beschikbaar. Ateliers/units Het aantal wachtende creatief ondernemers in andere steden schommelt tussen 20 en 50% van het totaal dat reeds een plek heeft. Als we ervan uitgaan dat Zwolle zich ontwikkelt tot een stad of regio met een vergelijkbaar sterk economisch profiel, dan zou Zwolle een vergelijkbare aanzuigende werking op creatief ondernemers krijgen. De ambitie zou moeten zijn om in vergelijking met andere steden aan de onderkant van het percentage wachtenden uit te komen; enige spanning op de voorzieningen is gezond, ze worden dan goed benut en er ontstaat geen overcapaciteit. Met het huidige aanbod dat we in beeld hebben (tabel 4.1) beschikt Zwolle over 15.665 m² aan ateliers en units in de grotere broedplaatsen (ruimten van SAZ, de Creatieve Coöperatie en DOAS bij elkaar opgeteld).

Met de ontwikkeling van de Grote Voort komt daar nog eens 6.165 m² ofwel circa 50% bij. In de wetenschap dat er elders in de gemeente (en regio) nog kleinere locaties zijn (denk aan Eureka), maakt Zwolle al een forse ontwikkeling door. Het lijkt erop dat niet zozeer het aanbod in m²’s als wel de betaalbaarheid voor (startende) creatief ondernemers een issue is. Het uitgangspunt zou moeten zijn dat de huur bij aanvang voor start-ups € 50,- per m2 per maand bedraagt (dit is een in Nederland gangbaar bedrag dat start-ups zouden moeten kunnen opbrengen). Na drie jaar mag dan de marktconforme huur gaan gelden (die is afhankelijk van de regio en de kwaliteit van de huisvesting; een richtprijs zou circa 120 euro per m2 kunnen zijn). Huidige huurprijzen bij SAZ, DOAS en Stichting Creatieve Coöperatie zijn te zien in tabel 4.2.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 26 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

Tabel 4.2: huurprijzen ateliers SAZ, DOAS en Stichting Creatieve Coöperatie (prijzen zijn onder voorbehoud van wijzigingen) Locatie Huurprijs/m2/jaar (excl. btw) Servicekosten Rieteweg 10 €40,€750,- per ruimte per jaar en €22,- voorschot energie per maand (prijspeil 2020) Esdoornstraat atelierruimte €60,- tot €80,€40,- per maand Esdoornstraat kantoorruimte €95,€40,- per maand Grote Voort atelierruimte €50,- tot €110,Afhankelijk van grootte SAZ-locaties € 27,12 tot € 37,20 Kale huur, servicekosten niet bekend DOAS ateliers €55,Excl. servicekosten Verder is het perspectief van het aanbod op de langere termijn een aandachtspunt; diverse ateliers met gezamenlijk een fors aandeel in het beschikbare oppervlak zijn gevestigd in verouderde locaties die mogelijk op termijn een andere bestemming krijgen. De gemeente zal moeten anticiperen op de tijdelijkheid van diverse atelierlocaties en vastleggen dat wanneer een locatie zal komen te vervallen, hiervoor in de plaats ruimte voor creativiteit vrijkomt. Bijvoorbeeld, hoewel vastgelegd is dat de locatie aan Rieteweg 10 ophoudt in 2024, is ook vastgelegd dat er een definitieve locatie voor in de plaats moet komen tegen die tijd. Tentoonstellingsruimten Met de beschikbare ruimte van circa 800 m² constateren we op basis van de interviewresultaten dat er een tekort is (er zijn hiervoor geen benchmarkgegevens beschikbaar).

Activiteiten die tentoonstellingsruimte vragen, bestaan grofweg uit twee categorieën: • Kleinere exposities met een ruimtevraag van de schaal van een galerie ofwel in de orde van grootte van enkele tientallen tot 100/200 m². • Artistieke evenementen of bedrijfsmatige tentoonstellingen waarvoor een ruimte in de vorm van een hal noodzakelijk is, vaak ter grootte van circa 1.000 m². De economische groei van de Zwolse regio zal op beide punten tot meer activiteit leiden. Het is daarom denkbaar dat het huidige aanbod aan tentoonstellingsruimten zou kunnen verdubbelen of groeien tot circa 2.000 m². De exploitatie van deze voorzieningen is geen kerntaak van de gemeente. De gemeente dient ook niet het leegstandsrisico te lopen. De gemeente kan in het beleid van gebiedsontwikkeling wel sturen op de groei van tentoonstellingsruimten en desgewenst voor kleinere creatief ondernemers subsidie verstrekken ten behoeve van een betaalbare huur (te verrekenen met de private aanbieder van tentoonstellingsruimte). Kansrijke locaties in Zwolle voor broedplaatsen Er zijn een aantal locaties in Zwolle die specifiek benoemd kunnen worden als kansrijke locaties voor broedplaatsen, omdat deze locaties geschikt zijn als broedplaats of juist goed kunnen profiteren van een broedplaats.

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 27 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

• • • •

•

4.3.

Weeme – Een oud gebouw uit circa 1500, een kansrijke locatie omdat het in de binnenstad zit. Het Celekwartier in de binnenstad. De binnstad herbergt een aantal oude stadskelders die een functie kunnen hebben als broedplaats. De twee wijken Stadshagen en De Tippe zijn wijken waar momenteel veel woningen gebouwd worden, waar ook veel creatieven wonen. Er is in deze wijken echter nog niet een broadplaatsfunctie, wat wel kansrijk zou kunnen zijn. De Papendwarsstraat, een tijdelijke locatie die de gemeente beschikbaar heeft gesteld aan Cibap voor ‘Made by Cibap’ en ‘Dwarz’. Het is een locatie met een ondernemende en experimentele functie, die wellicht zou kunnen worden uitgebouwd.

Spreiding culturele accommodaties en creatieve industrie De spreiding van culturele en creatieve accommodaties is medio 2019 onderzocht door een trainee van de gemeente Zwolle. Tabel 4.3 geeft weer hoeveel ondernemers er per wijk actief zijn. Er ontstaat zo een beeld wat de oriëntatie per deelsector is. Zie ook bijlage 6 voor een overzichtskaart. Tabel 4.3: Ondernemers in de verschillende deelsectoren, per wijk (Vries, 2019) Kunsten en Media en entertainment Creatieve zakelijke cultureel erfgoed industrie dienstverlening Aa-landen 77 37 14 Assendorp 229 71 57 Berkum 25 19 19 Binnenstad 89 32 32 Diezerpoort 140 55 35 Holtenbroek 72 28 15 Ittersum 62 44 21 Kamperpoort37 31 12 Veerallee Marsweteringlanden 20 11 15 Poort van Zwolle 9 4 5 Schelle 68 28 14 Soestweteringlanden 2 1 Stadshagen 90 54 41 Vechtlanden 4 3 4 Westenholte 25 17 7 Wipstrik 49 25 23 Onbekend 15 2 21 Totaal 1013 461 336

1637402-0037.2.1, d.d. 19 februari 2020

Pagina 28 van 48

●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●

www.hevo.nl

De drie sectoren zijn onderling niet significant ruimtelijk van elkaar gescheiden. De sector kunsten en cultureel erfgoed is nadrukkelijker op centrum en centrumnabijheid gericht. De andere sectoren hebben ook die gerichtheid, maar minder dominant. Niet het centrum zelf is in deze leidend, maar de eerste ring daaromheen. Het centrum zelf herbergt veel andere, concurrerende commerciële functies. De eerste ring biedt meer mogelijkheden qua beschikbaarheid van ruimten, qua prijsstelling en is wat betreft woonmilieu vaak divers qua bevolkingssamenstelling en aanwezige functies. Deze oriëntatie is relevant in het licht van de opmerkingen over het creëren van ‘hotspots’ (zie ook paragraaf 3.5) in de eerste en tweede ring (ervan uitgaande dat de binnenstad zelf al een hotspot is). Wanneer we de gegevens uit de bovenstaande tabel op een kaart zouden plotten, zouden we zien dat de spreiding nu breed is. In de implementatie van het accommodatiebeleid kan de gemeente sturen op het in toenemende mate concentreren van activiteiten in hotspots (zie ook paragraaf 3.5).