3b. Water en klimaatonderzoek - Singel van Zwolle

Ruimte voor klimaatoplossingen kan schuren met ambities rond mobiliteit of negatieve effecten hebben • Ruimte voor vergroening en verflauwing van de regionale kade kan op gespannen voet staan met de benodigde ruimte voor infrastructuur/mobiliteit. Verflauwing van de kade voor bijvoorbeeld een natuurvriendelijker talud of een getrapte kade vraagt om meer ruimte. Dit kan vaak alleen als de weg wordt versmald. Dit kan knellen met de vanuit mobiliteit gewenste ontwikkelingen. • De aanleg van goed bereikbare parkeerhubs op huidige parkeerterreinen buiten de singel vraagt om voldoende parkeerruimte; een groenere inrichting die ook de sponswerking vergroot is hiermee combineerbaar maar kan ook tot schuurpunten leiden of extra investeringen vragen. • Ruimte voor vergroening kan ook schuren met de ruimte die nodig is voor de energietransitie (bijv. transformatoren of warmtestations). Deze dienen te worden geplaatst op locaties die niet / nauwelijks te maken hebben met wateroverlast of klimaatrobuust te worden vormgegeven; dit kan op gespannen voet staan met de grote opgave vanuit de energietransitie. Tegelijkertijd biedt dit dé kans om het in een keer goed te doen. • Als in de binnenstad maatregelen worden genomen die sponswerking vergroten door infiltratie, dan kan dat leiden tot toename van wateroverlast in de oude historische kelders.

• Ruimte voor groen en tijdelijk bergen van regen, bijvoorbeeld op de tracés van de Groene Aa en Oude dekzandrug, kan op gespannen voet staan met de manier waarop in de huidige situatie deze openbare ruimte wordt gebruikt, voor bijvoorbeeld markten en evenementen.

pag 22 / 26

5 Conclusie: de ligging van de singel van Zwolle maakt het nodig én mogelijk om klimaatrobuuster te worden. De bijbehorende oplossingsrichtingen vragen om heldere keuzes vanuit water en klimaat.

Omgaan met hogere waterstanden in de binnenstad door gevolgbeperkende maatregelen, zorgen voor afvoercapaciteit evacuatie en crisiscommunicatie en waterbewustzijn.

Zwolle wil de stad ontwikkelen naar een toekomstbestendig Stadshart. Naast de woningbouwopgave is daarbij ook het aanpassen van de singel van Zwolle als belangrijke opgave opgenomen. Hiervoor wordt een integrale visie ontwikkeld. Eén van de doelen bij de visieontwikkeling op de singel is te komen tot een uitnodigende Singel die de weerbaarheid tegen de gevolgen van het veranderend klimaat vergroot. Deze bouwsteen vanuit water en klimaat maakt de noodzaak hiervan duidelijk. De ligging van Zwolle maakt de stad kwetsbaar voor klimaatverandering. In het huidige klimaat is er al sprake van overlast. Door klimaatverandering wordt de opgave alleen maar groter. Deze studie laat zien dat er integrale oplossingsrichtingen mogelijk zijn, die er voor zorgen dat de stad extremen zoals hoogwater, piekbuien en hitte beter aankan. De impact van droogte valt mee door open verbinding met IJsselmeer. De oplossingsrichtingen vragen wel om heldere keuzes vanuit water en klimaat, bijvoorbeeld door eisen te stellen aan gebiedsontwikkelingen en door te kiezen voor ruimte voor water en groen. De inzet is om in de singel te doen wat maximaal kan. Zo zetten we in op het realiseren van voldoende sponswerking en een robuuste en complete groenblauwe structuur, zowel in de wijk, stad als in aansluiting met het gebied daarbuiten (Gemeente Zwolle, 2021).

Daarnaast moeten we leren leven met hoogwater in de winter en met piekbuien in de zomer. Ook bij realisatie van de oplossingsrichtingen geldt met name voor hoogwater en voor sponswerking dat de singel slechts een deel van de oplossing zelf kan bieden. Een kering hoger dan +2,70m NAP is ongewenst en de mogelijkheden voor extra berging zijn qua omvang beperkt door het intensieve ruimtegebruik en de historische waarden. Het concreet maken van ontwikkelingen, zoals de regionale sponsstrategie (vasthouden, vertragen en tijdelijk bergen van water buiten de binnenstad) is dan ook gewenst.

Door klimaatverandering zullen waterstanden in het IJsselmeer en de Vecht toenemen evenals de afvoer vanuit de Sallandse Weteringen: dit leidt tot hogere waterstanden in de singel en problemen in de buitendijks gelegen binnenstad. Ook zal door klimaatverandering in de zomer de kans op voorkomen en de intensiteit van extreme buien toenemen. Dat leidt tot lokaal wateroverlast en kan ook tot een tijdelijk hoger waterpeil door hogere afvoer vanuit de Sallandse Weteringen leiden. De binnenstad ligt als een soort eiland in het regionale watersysteem, waarbij afvoer van een groot gebied via de singel en Thorbeckegracht richting het buitenwater gaat. Een deel van de binnenstad ligt hoog, op een oude zandrug; andere delen (waaronder met name de Thorbeckegracht) liggen laag en ervaren nu al wateroverlast bij hoge waterstanden. Vanuit de buitendijkse ligging is in de binnenstad vooral het nemen van gevolgbeperkende maatregelen door bewoners en overheden belangrijk naast aandacht voor evacuatie en crisiscommunicatie. De binnenstad moet leren leven met hoogwater. Bewoners en bedrijven in buitendijkse gebieden zijn zelf verantwoordelijk voor de gevolgen van een overstroming en het treffen van maatregelen. De overheid heeft ten aanzien van gevolgbeperking een rol in het beschermen van vitale infrastructuur (o.a. riolering) en het toegankelijk houden van de openbare ruimte.

Gevolgbeperkende maatregelen zijn bijvoorbeeld het plaatsen van schotten voor doorgangen. Daarnaast biedt de geplande vervanging van de fundatie van de kades op de Thorbeckegracht de kans om het profiel aan onderzijde gladder te maken, waardoor de afvoercapaciteit groter wordt.

pag 23 / 26

Ondanks de kwetsbaarheid van de binnenstad is lang niet iedereen zich bewust van wat er kan gebeuren en wat dan te doen. Het vergroten van het bewustzijn en voorbereid zijn op het nemen van maatregelen en eventueel op evacuaties bij overstromingen is daarom belangrijk; de gemeente heeft een belangrijke rol in de regie en communicatie. Bij hoogwatersituaties zijn de hoge delen van de binnenstad (de dekzandrug met de kerk als hoogste punt en bastions) veilige havens. Er dient rekening gehouden te worden met vluchtroutes vanaf die natuurlijke hoogtes. Leven met hoogwater vraagt ook communicatie. Ook kan hoogwater beter zichtbaar gemaakt worden. Bijvoorbeeld door getrapte vormgeving en/of flauwe taluds of verlaagd aanleggen van de groengebieden tussen de bastions. Dit zorgt voor extra ruimte voor water. Beschermen van Zwolle door verhogen van de waterkeringen en waterrobuust bouwen aan buitenzijde van de singel

De buitenzijde van de singel is een regionale kering die grote delen van Zwolle beschermt. Bij deze kering zijn de maatgevende waterstanden bij de keersluis leidend (nu +2,30m NAP). Tot 2050 zal uitgaan van die waterstanden voldoende bescherming bieden. Daarna neemt de kans op natte voeten toe. Verhoging of een andere vormgeving van de kering is nodig. Het is nodig dat Zwolle tijdig anticipeert op deze waterstandsstijging. De kering is geen op zichzelf staande kade maar is integraal onderdeel van de stad. Ook bij versterking is dat uitgangspunt. Bij gebiedsontwikkelingen in/rond de kering is de oplossingsrichting om de versterkingsopgave mee te nemen in de gebiedsontwikkeling en wordt klimaatrobuust ontworpen, op +2,70m NAP. Dit is ambtelijk afgestemd met het waterschap. Bij nieuwbouwprojecten kan de kering worden verwerkt in het gebouw, waardoor ruimte vrijkomt voor water en groen. De gemeente kan voorkomen dat er kansen gemist worden door dit verplicht te

stellen. Dit kan bijvoorbeeld door in het bouwbesluit op te nemen dat een klimaatrobuuste ontwikkeling betekent dat nieuwbouw wordt ontworpen op een minimale hoogte van +2,70m NAP. Daarnaast biedt de forse woningbouwopgave – in beperkte ruimte, op de kwetsbare plek in het systeem – de kans om innovatief en klimaatadaptief te bouwen. Als de kering wordt versterkt is het gewenst om daarbij meer ruimte voor water te creëren door de kering in binnendijkse richting te versterken. Dit biedt de mogelijkheid voor het aanleggen van vlakke (ecologische) of getrapte (harde of zachte) taluds. Met ecologische taluds wordt ook een bijdrage geleverd aan de biodiversiteit en een betere waterkwaliteit (KRW). Met getrapte taluds (hard of zacht) wordt de beleving van het (hoog)water versterkt. Tegengaan hittestress in binnenstad door groen, o.a. op looproutes Op warme dagen ervaart de binnenstad van Zwolle nu al extreme warmte (tot hoger dan 45 graden Celsius); door klimaatverandering zal dat toenemen. Dit komt door de dichtbebouwde en verharde binnenstad. Het realiseren van schaduwrijke plekken door groenstructuren is dan heel belangrijk (door verdamping neemt de temperatuur af), zowel in de binnenstad als aan de buitenzijde van de singel. Water verkoelt ook, mits het in de schaduw ligt.

Concreet gaat het om zowel vergroenen van de straten met minder verhard oppervlak (minder weginfrastructuur en parkeerplaatsen). Het verdwijnen van parkeren op maaiveld biedt ruimte voor deze gewenste vergroening. Voor koelte is een bewuste keuze voor boomsoorten bij aanleg/vervanging van belang. Ook bewoners/gebiedsontwikkelingen kunnen bijdragen door de aanleg van (gevel)tuinen en groene daken. Looproutes met voldoende schaduw zijn belangrijk voor een hittebestendige stad; daarbij gaat het om groen op de tracé Groene Aa en Oude Dekzandrug.

pag 24 / 26

Piekbuien opvangen en vergroten sponswerking o.a. in tracé Groene Aa, parken en parkeerterreinen Door klimaatverandering neemt de kans op extreme kortdurende neerslag (piekbuien) toe. Dat zorgt voor natte voeten in delen van de binnenstad en een tijdelijke stijging van de waterstanden in de singel. De singel heeft veel buffercapaciteit om piekbuien te bergen. Door het reliëf in de binnenstad ontstaan er lokaal toch problemen met wateroverlast als gevolg van piekbuien, met name in de lager gelegen delen van de binnenstad. Ook in de wijken aan de buitenzijde van de singel ontstaat lokaal wateroverlast. In de binnenstad hoopt het water zich bij piekbuien op aan de oostkant, bij park Ter Pelkwijk. Door het tracé van de Groene Aa opnieuw in te richten, met meer ruimte voor opvang van piekbuien in bijvoorbeeld drainagebakken, kan het water vertraagd en getrapt afgevoerd worden richting de singel. Daar waar het water zich ophoopt in achtertuinen van bewoners is ook acceptatie en bewustwording belangrijk. De bestaande parken op de vestingwerken en vooral de parken aan de buitenzijde van de singel bieden kansen voor waterbuffering en retentie (bijvoorbeeld bij park Eekhout en park de Hogenkamp). De oplossingen kunnen gericht zijn op infiltratie of op tijdelijk vasthouden.

In de binnenstad zijn de mogelijkheden voor infiltratie beperkt, door de aanwezigheid van historische kelders die kunnen vollopen. Wel kan er beperkt extra ruimte voor waterberging worden gerealiseerd door het verlagen van de groengebieden tussen de bastions. Ook het verflauwen van het profiel van de regionale kade (aan de buitenzijde van de singel) kan extra ruimte voor het bergen van water bieden. Het verdwijnen van parkeren op maaiveld en aanleg van parkeerhubs biedt kansen om met groen en/of technische maatregelen tijdelijke waterberging te realiseren, bijv. Door andere functie (groen) of door halfverharding of drainagebakken aan te leggen. Ook bij gebiedsontwikkelingen kan sponswerking worden vergroot, bijv. door technische maatregelen (dakpolders, groene daken) en door groen (bijv. raingardens).

functies, wat maakt dat vanuit solidariteit het belangrijk is om als Zwolle maximaal te doen wat kan. Een integrale visie op de singel die Zwolle klimaatrobuust maakt De singel en binnenstad van Zwolle zijn kwetsbaar voor klimaatontwikkelingen. De ambitie om Zwolle klimaatrobuust te ontwikkelen is voor dit gebied niet vrijblijvend, maar noodzakelijk. Deze bouwsteen biedt handvaten om dit op te nemen in de integrale visieontwikkeling voor de singel. De oplossingsrichtingen vragen nog om nadere uitwerking en in sommige gevallen een afweging met andere opgaven/ontwikkelingen. Omgaan met hoogwater, piekbuien en hitte vraagt aanpassing van inrichting van de openbare ruimte, gebiedsontwikkelingen en keringen. Het combineren met groen en met woningbouw biedt hierin kansen voor integrale oplossingen. Dit is hét moment om oplossingen integraal in te bedden in gebiedsontwikkelingen. Meer groen kan een grote bijdrage leveren aan tegengaan van hittestress en opvang van piekbuien. Tegelijk vergroot het de leefbaarheid en biedt het kansen voor recreatie. Als gebiedsontwikkelingen klimaatrobuust gebeuren kunnen ze bijdragen aan klimaatopgaven door bijvoorbeeld onderdeel uit te maken van de (toekomstbestendige) kering en door ruimte voor waterberging en infiltratie en groen (op daken, tegen gevels en in tuinen).

Tegelijk vragen deze oplossingen om ruimte: meer ruimte voor water en groen zorgt voor minder ruimte voor de weginfrastructuur op de regionale kering, wat effect kan hebben op mobiliteit. Of andere inrichting van parkeerplaatsen, wat mogelijk het gebruik voor evenementen beperkt. Naast inrichtingsopgaven vragen de opgaven ook om bewustzijn bij bewoners en acceptatie en nemen van gevolgbeperkende maatregelen.

De totale bijdrage vanuit het gebied van de singel aan de sponswerking is relatief beperkt maar wel belangrijk vanuit solidariteit. Het vasthouden, vertragen en bergen van water op andere locaties in Zwolle en in de Sallandse Weteringen zal meer mogelijkheden bieden qua omvang en zo ook bijdragen aan de klimaatopgave van Zwolle. Ook op die locaties heeft dat impact op de pag 25 / 26

6

Bronnen • • • • • • • • • • • • • • • • • • •

• •

•

Deltares, 2021. Stresstest voor het Deltaprogramma Zoetwater fase II. Het effect van nieuwe inzichten en onzekerheden op knelpunten in de zoetwatervoorziening. Deltares, 2023. De consequenties van de KNMI’23 scenario’s voor de Rijn en Maas. Infram, 2018. Werking watersysteem Zwolle. Aanzet tot een robuust watersysteem Infram, Urhahn, HydroLogic, 2015. Strategie waterveiligheid en klimaatbestendigheid in de IJssel-Vechtdelta. Infram, HydroLogic, Buro MA.AN, 2024. Gebiedsrapportage Sallandse Weteringen regionale sponsstrategie. KNMI, 2023. KNMI’23 klimaatscenario’s voor Nederland, KNMI, De Bilt, KNMIPublicatie 23-03. EEA, 2017. Urban adaptation to climate change in Europe: Challenges and opportunities for cities together with supportive national and European policies. EEA Report 2/2012, EEA, Copenhagen. 143 pp., doi:10.2800/41895. Gemeente Zwolle, 2021. Omgevingsvisie ‘Ons Zwolle van Morgen’ Gemeente Zwolle, 2023. ‘Ons Stadhart van morgen’. Uitvoeringsagenda Gemeente Zwolle, 2024. ‘Startnotitie visie singel van Zwolle’ Gemeente Zwolle, mei 2024. Groen- en recreatiebeleidsplan (Be)leefbaar voor iedereen (CONCEPT). Gemeente Zwolle, april 2013. Accordering uitgangpunten aanleghoogte ontwikkeling Kraanbolwerk / Binnenstad Zwolle o.b.v. richtinggevende ontwerpwaterstanden Regio Zwolle, 2022. Klimaat adaptief ruimtelijk ontwikkelen Regio Zwolle.

Uitgangspunten voor de verstedelijkingsopgave vanuit het bodem- en watersysteem en klimaatadaptatie Regio Zwolle, 2022. Warme Harten in een Klimaatadaptieve Delta (verstedelijkingsstrategie) RTV focus Zwolle, 26/12/2023. Artikel: Hoogwater op de gracht in Zwolle; hier loopt het (bijna) over. Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, 2022. Eindadvies Beleidstafel wateroverlast en hoogwater. MJOP, gemeente Zwolle

Klimaateffectatlas Nederland - Klimaateffectatlas, 2024 Kluck et al, 2020. Een koele kijk op de inrichting van de buitenruimte; de hittebestendige stad. Hogeschool van Amsterdam, dr. ir. Jeroen Kluck, dr. ir. Lisette Klok, dr. ir. Anna Solcerová, dr. ir. Laura Kleerekoper, dr. Liesbeth Wilschut, dr. ir. Cor Jacobs, ir. Ronald Loeve WDODelta/gemeente Zwolle, 2024. Mail m.b.t. MHW van L. Berends d.d. 12 augustus 2024 Weppelman et al, 2023. Aantrekkelijke koele plekken & Routes; Basisprincipes en richtlijnen voor natuurlijke verkoeling. Mei 2023. Wageningen University & Research: Ineke Weppelman, Robbert Snep, Jelle Hiemstra, Joris Voeten.

Bomentabel.nl – Nuttige bomen met positieve effecten op ons ecosysteem, Wageningen University & Research 2024.

Fig. 28 Kijkend vanaf Ter Pelkwijkpark richting de Kerkbrug (Erik Fotografie, 2024)

pag 26 / 26