2. Verkenning Technopolis - Volledige versie

Volledige rapportage

Verkenning van de haalbaarheid van Business Cases voor samenwerking tussen UT en Regio Zwolle Verkenning van 3 business cases en aanzet tot een Proeftuin Klimaatadaptatie Technopolis Group – Januari 2022

Introductie (1/2) In deze studie heeft Technopolis de haalbaarheid van drie business cases (BC’s) voor samenwerking tussen de UT en de Regio Zwolle verkend BC1 – hub voor academische LLL-activiteiten van UT in Zwolle voor m.n. MKB BC2 – academische LLL-hub (hbo+) van UT in Zwolle voor publieke organisaties BC3 – proeftuin in Zwolle op het gebied van klimaatadaptatie

De globale kaders voor de te verkennen business cases zijn aangedragen door de EBRZ, UT, Gemeente Zwolle en Provincie Overijssel, de opdrachtgevers van deze studie

De studie is begeleid door een groep vertegenwoordigers van Gemeente Zwolle, Regio Zwolle, UT, Hogeschool Windesheim, Provincie Overijssel en VNO-NCW, onder regie en voorzitterschap van de EBRZ Voor deze studie is gebruik gemaakt van deskstudie, interviews, enquête en workshops

Tijdens de studie bleken BC1 en BC2 niet haalbaar, in deze rapportage is daarom BC3 nader uitgewerkt met daarin elementen t.a.v. Life Long Learning (LLL) van BC2 2

Introductie (2/2) Deze rapportage beschrijft de bouwstenen van een business case en biedt een uitgangspunt voor verdere uitwerking

De uitwerking van deze business case kan gezien worden als basis/start om nadere samenwerking tussen partners in regio Zwolle en Universiteit Twente te verkennen en vorm te geven Het maatschappelijke thema klimaatadaptatie die in de business case door overheid, onderwijs en onderzoek als kansrijk is gesignaleerd, biedt aanknopingspunten voor bredere transities en kansen, o.a. vanuit economische agenda’s, die in een vervolgtraject nader geconcretiseerd moeten worden

3

Index volledige rapportage 1.

Samenvatting

5

2.

Context van de proeftuin (interne analyse: initiatiefnemers)

15

3.

Initiatief (interne analyse: initiatiefnemers)

19

4.

Omgevingsanalyse (externe analyse: gebruikers/stakeholders)

26

5.

Marktanalyse (externe analyse: gebruikers/stakeholders)

46

6.

Financiële kaders

59

7.

Conclusies en aanbevelingen

66

Bijlage 1: Verantwoording

81

Bijlage 2: Resultaten enquête

84

Bijlage 3: Overview BC1&2

99 4

1. Samenvatting

Aanleiding van de studie De Regio Zwolle heeft de ambitie om de 4e economische topregio van Nederland te worden en wil daarvoor een sterk ondernemerschapsecosysteem Uit onderzoek blijkt dat belangrijke zwaktes in het regionale ecosysteem van Regio Zwolle liggen op het vlak van nieuwe kennis, leiderschap, netwerken en talent – de EBRZ ziet academisch onderzoek en onderwijs als mogelijke oplossing hiervoor Om haar innovatie- en ondernemerschaps-ecosysteem te versterken heeft de Regio Zwolle de wens om academisch onderzoek en onderwijs in Zwolle te laten landen Dit sluit ook aan bij het Economisch Perspectief van Zwolle, waarin Zwolle aangeeft steviger te willen inzetten op het versterken van het innovatievermogen van stad en regio

De Universiteit Twente (UT) heeft interesse om samenwerking met Regio Zwolle te verkennen

6

Doel van de studie De haalbaarheid verkennen van drie kansrijke mogelijkheden voor samenwerking tussen Zwolle en de UT, middels het uitwerken van business cases: Business case 1 – hub voor academische LLL-activiteiten van UT in Zwolle voor m.n. MKB Business case 2 – academische LLL-hub (hbo+) van UT in Zwolle voor publieke organisaties Business case 3 – Proeftuin in Zwolle realiseren op het gebied van klimaatadaptatie

7

Aanpak van de studie Onderdelen van de studie Interne analyse Methoden: interviews met betrokkenen, deskstudie en workshop Resultaat: uitwerking context en aanbod van het initiatief

Externe analyse Methoden: deskstudie, interviews en survey Resultaat: omgevingsanalyse en marktanalyse

Financiële analyse Methoden: data-analyse Resultaat: eerste inschatting van financierbaarheid

Organisatie van de studie De studie is uitgevoerd door Technopolis Group Amsterdam De studie liep van april 2021 – december 2021 Voor de studie is een begeleidingsgroep opgezet, met daarin experts vanuit: EBRZ (voorzitter) Gemeente Zwolle Universiteit Twente Hogeschool Windesheim Regio Zwolle Provincie Overijssel VNO-NCW

8

BC1&2: Life Long Learning Hubs Aanbodkant (intern: UT & HW) LLL is verlieslatend volgens betrokkenen en wordt niet gezien als een op zichzelf staande BC LLL is alleen kansrijk indien verbonden aan onderzoek Vereist langjarig commitment van één/meer afnemers Voor bedrijfsleven/MKB is LLL lastig van de grond te krijgen Geen steun voor verplaatsing van post-initiële UT-opleidingen Master Public Management (Utrecht) en Master Environmental & Energy Management (Leeuwarden) naar Zwolle LLL wordt wel als belangrijk gezien om Human Capital problemen op te lossen

Vraagkant (extern: survey) Er is interesse in LLL voor professionals op hbo+ niveau bij regionale organisaties, zowel voor vaardigheden als kennis Interesse ligt niet bij postinitiële masters, maar vooral bij challenge-based LLL, modulair aanbod en learning communities

Conclusie: intern (UT & HW) lijkt een LLL Hub in Zwolle als zelfstandige business case niet haalbaar, ongeacht de specifieke thematiek Een overview van deze BC’s staat in Bijlage 3

9

BC3: Proeftuin klimaatadaptatie – beelden initiatiefnemers Ambities initiatiefnemers: Regio Zwolle: experimenteren met aanpakken/oplossingen rondom klimaatadaptatie (in NOVI-regio) Ambitie UT: samenwerking in regio versterken met regionale hubs. Challenge-based learning & research m.b.t. maatschappelijke vraagstukken Ambitie Windesheim: onderzoek richten op inclusieve en duurzame samenleving. ‘Action research’ met regionale stakeholders en burgers voor maatschappelijke vraagstukken

Kansrijke thema’s: Water en Klimaat Weerbaarheid/Klimaatbestendige groei Link met andere transities (energie/ grondstoffen) Integrale aanpak: techniek + governance

Doel: Realiseren proeftuin in Zwolle voor schaalbare oplossingen voor een integrale aanpak van klimaatadaptatie met o.a. Universiteit Twente en Windesheim

Opzet proeftuin: Een programmatische aanpak: een serie thematisch verbonden onderzoeksprojecten Duurzame samenwerking: meerjarige funding Gericht op concrete uitdagingen: challengebased onderzoek en onderwijs Fysieke locatie in Zwolle: gezamenlijk actionresearch Kennisuitwisseling en netwerken: delen resultaten en oplossingen, aansluiten bij bestaande netwerken en initiatieven

10

BC3: Proeftuin klimaatadaptatie – externe analyse Aansluiting bij de regio: Er gebeurt al veel op klimaatadaptatie waarbij aangehaakt kan worden Zo goed als geen van de initiatieven heeft een connectie met een Universiteit Weinig van de initiatieven heeft een connectie met het MKB Weinig initiatieven richten zich op droogte en governance vraagstukken

Vergelijkbare initiatieven in Nederland: Bijna alle vergelijkbare initiatieven werken samen met een universiteit De initiatieven zijn vaak gefocust, op een duidelijke vraag of concreet experiment Vaak wordt samengewerkt met een klein aantal partijen

Behoefte potentiële partners: Klimaatadaptatie wordt als belangrijk onderwerp gezien Samenwerking met Universiteit wordt ook toegejuicht Overheden veelal enthousiast voor proeftuin. Enkele clusters geïnteresseerd. Voor sommige bedrijven mogelijk ook nuttig

Beelden bij activiteiten proeftuin: Gezamenlijke kennisagenda Testen van technische oplossingen in omgeving Testen manieren van integraal samenwerken Contacten met kennisinstellingen belangrijk: toegang tot kennis, studenten en onderzoekers Focus op één of klein aantal concrete uitdagingen

11

BC3: Proeftuin klimaatadaptatie – financiële kaders Globale kostenschatting: €2,3M voor 4 jaar Afhankelijk van ambities en omvang

Kostendekking: In-kind inbreng van partners Opstartsubsidie voor eerste 4 jaar Inkomsten uit events, trainings en learning community Bijdrages van publieke/private partijen aan onderzoeks-, innovatie- of testprojecten

Voor continuïteit van proeftuin is directe implementatie van een financieringsmodel voor de lange termijn noodzakelijk Vanwege ontbreken kennisagenda en gedeelde uitdagingen ligt het voor de hand om een roadmap centraal te stellen in financieringsmodel

Vijf elementen voor financieringsmodel naast opstartsubsidie: Founding Father: proeftuin en roadmap mede ontwikkelen en financiële bijdrage leveren voor de vierjarige roadmap Projectsponsor: intekenen op de roadmap door financieel bij te dragen aan specifieke projecten (‘contractonderzoek’) Deelnemer: afnemen van individuele diensten van de proeftuin, zoals een LLL-activiteit, expertiseverzoek en bijeenkomst/evenement Netwerklid: een organisatie is lid van de proeftuin en betaalt contributie, zodat werknemers gebruik kunnen maken van netwerk- en trainingsactiviteiten Subsidie: overheidsfinanciering voor een deel van de activiteiten van de proeftuin (bijv. projecten)

12

BC3: Proeftuin klimaatadaptatie – conclusies De proeftuin lijkt haalbaar mits partijen elkaar vinden in afbakening en commitment, daarvoor moet een trekker voor dit initiatief opstaan Start met een groep kernpartners (Founding Fathers) en basisfinanciering om in 4 jaar tijd de proeftuin op te zetten en te laten groeien Klein beginnen, later uitbouwen. Dit is gemakkelijker succesvol te maken en te laten groeien.

De proeftuin klimaatadaptatie kan het beste voortbouwen op en aansluiten bij bestaande initiatieven in de regio en daarbuiten Begin vanuit iets bestaands, zoals Climate Campus waar bedrijven ook al in meedoen

De proeftuin klimaatadaptatie in Zwolle moet zich richten op techniek en governance (incl. gedrag) Voorgestelde initiële afbakening: klimaatrobuuste groeiregio Zwolle - Techniek (focus op water en droogte) en governance (integrale samenwerking en gedrag)

Acitiviteiten: Opstellen gezamenlijke kennisagenda klimaatadaptatie Experimenteren/ innoveren in de fysieke leefomgeving en tussen organisaties Kennisdeling Proeftuin linken aan onderwijsmodules en stages/ afstudeeropdrachten Later nog aanvullende activiteiten mogelijk

13

Aanbevelingen voor vervolgstappen BC3 Ga snel in gesprek met een kleine groep kernpartners om scope en commitment van de proeftuin te bepalen – nu is er momentum Ons voorstel voor kernpartners n.a.v. deze studie: UT, Hogeschool Windesheim, Climate Campus en Gemeente Zwolle/Regio Zwolle (NOVI)

De EBRZ kan deze kernpartners of gesprekken faciliteren, maar door het vervolg bij partners van de EBRZ te leggen wordt commitment concreter Onder de kernpartners moet er een kwartiermaker voor de proeftuin opstaan

Betrek een bredere groep stakeholders bij het opstellen van de regionale kennisagenda als input voor kernpartners

Deze partijen hebben relevante kennisvragen in te brengen in de proeftuin Ons voorstel voor deze groep: waterschappen, gemeenten, provincies, NOVI, RIVUS, (water)bedrijven in (en evt. rondom) de Regio Zwolle

Maak middels de kennisagenda vragen rondom klimaatadaptatie concreet zodat ook het bedrijfsleven tijdig kan aanhaken bij projecten en activiteiten Kernpartners zouden in Q1 2022 beschikbare financieringsmogelijkheden (zie slide 64) moeten verkennen, aangezien diverse nieuwe subsidies beschikbaar komen per 2022 14

2. Context van de proeftuin De achtergrond en status van de proeftuin klimaatadaptatie

Aanleiding voor een proeftuin klimaatadaptatie Om haar innovatie- en ondernemerschapsecosysteem te versterken heeft de Regio Zwolle de wens om academisch onderzoek/onderwijs in Zwolle te laten landen De Regio Zwolle heeft daarnaast de ambitie om de Delta van de Toekomst te worden en is hierbij aangewezen als NOVI-gebied

de regio als ‘demodelta’ De Economic Board Regio Zwolle (EBRZ) wil hier in samenwerking met de Universiteit Twente (UT) en Hogeschool Windesheim invulling aan geven middels het opzetten van een Proeftuin Delta Zwolle

Om deze ambitie te vervullen wil Regio Zwolle experimenteren met aanpakken en oplossingen voor vraagstukken rondom klimaat-adaptatie die in heel Nederland kunnen worden toegepast: 16

Ambities, doelen en wensen De ambitie van de UT is om challengebased learning en research naar een next level te tillen en samen met quadrupel helix partijen in de regio grote maatschappelijke vraagstukken d.m.v. onderzoek en innovatie aan te pakken De UT wil hiervoor een infrastructuur opzetten om grote vraagstukken aan te pakken, in samenwerking met studenten, bedrijven en publieke organisaties De proeftuin moet aansluiten bij deze challenge-based aanpak

De ambitie van Windesheim is om haar onderzoek te richten op een inclusieve en duurzame samenleving De focus ligt hierbij op action research in samenwerking met regionale stakeholders en burgers om maatschappelijke vraagstukken op te lossen

Deze ambities sluiten aan bij het doel van Regio Zwolle om m.b.t. klimaat-adaptatie experimenteerregio van Nederland te zijn en daarbij samen te werken met de 4 O’s

17

Behoeften Vanuit de Regio Zwolle bestaat de behoefte om nieuwe oplossingen te ontwikkelen voor vraagstukken op het gebied van klimaatadaptatie en waterbeheer Deze business case kan hier invulling aan geven en past daarmee in de aanpak van Regio Zwolle als NOVI-gebied.

De behoefte vanuit de Universiteit Twente (UT) is om haar onderzoeks- en innovatieactiviteiten beter aan te laten sluiten bij maatschappelijke opgaven

De behoefte van Hogeschool Windesheim (HW) is om onderwijs en onderzoeksactiviteiten uit te voeren in samenwerking en in interactie met regionale stakeholders en burgers (action research) Klimaatadapatie is (nog) geen thema binnen HW. Wel de energietransitie en andere gerelateerde onderwerpen, met name niet technisch, zoals ‘wicked problems’

In het kader van deze business case, wil de UT inzetten op de thema’s Weerbaarheid (Resilience) en Klimaatbestendige Groei

18

3. Initiatief: beelden van initiatiefnemers bij de proeftuin Een beschrijving van de beelden/verwachtingen van de initiatiefnemers bij een Proeftuin Delta Zwolle

Beschrijving o.b.v. interne analyse De proeftuin moet zicht richten op schaalbare oplossingen voor een integrale aanpak van klimaatadaptatie In de proeftuin worden (vanuit een programmatische aanpak) onderzoeksprojecten uitgevoerd in samenwerking met regionale stakeholders Duurzame samenwerking en strategische, meerjarige funding is belangrijk om iets op te kunnen bouwen (klein beginnen en dat uitbouwen)

De activiteiten van de proeftuin sluiten aan bij maatschappelijke opgaven in Regio Zwolle Men voorziet een fysieke locatie in Zwolle waar gezamenlijk aan onderzoeksprojecten gewerkt kan worden Opschaling van experimenten en onderzoek vanuit de UT Participatie van studenten Windesheim in onderzoeksprojecten 20

Kernactiviteiten o.b.v. interne analyse Een fysieke expertise hub in Zwolle, waar kennis gedeeld wordt

Onderzoek en innovatie met studenten, bedrijven en overheden Binnen de projecten kunnen vanuit de UT lopende experimenten en trajecten (in bijv. Living lab klimaatadaptatie en Waterlab UT) worden getest (in de leefomgeving) en opgeschaald.

Vanuit Windesheim en de UT nemen studenten deel in de onderzoeksprojecten, waarbij zij actief samenwerken met regionale stakeholders De ontwikkelde kennis en resultaten worden actief verspreid t.b.v. valorisatie via bestaande netwerken Climate Campus en/of Smart Zwolle Alliantie Gezamenlijke ‘use cases’ voor onderwijs en LLL kunnen worden ontwikkeld 21

Afbakening - Binnen scope Het onderzoek richt zich op klimaatadaptatie Afbakening van het onderwerp o.b.v. vraag/ behoefte Het moet wel aansluiten bij de regio en de regionale ambities Mogelijke afbakening: water/droogte (NOVI) – technologie en governance Mogelijke afbakening: leefomgeving – wonen, werken, mobiliteit

Het onderzoek richt zich op schaalbare oplossingen Regionaal getest, maar ook elders toepasbaar

Een integrale aanpak wordt onderzocht/ontwikkeld Naast techniek wordt er ook gekeken naar governance en/of gedrag (want klimaatadaptatie is een ‘wicked problem’), bijvoorbeeld naar effectieve aanpakken/governance voor klimaatadaptatie Er wordt samengewerkt met de ‘quadruple helix’ (dus ook met burgers) 22

Afbakening - Buiten scope De proeftuin betreft geen onderwijslocatie: de focus ligt op experimenteren en toegepast onderzoek Wel kan LLL onderdeel zijn van de proeftuin

De proeftuin betreft geen kopie van een bestaande initiatieven op een andere locatie (bijv. de UT-hub in Apeldoorn)

23

Partners Vanuit de UT zijn de volgende organisatie-onderdelen betrokken als partner: faculteit BMS, faculteit ITC en faculteit ET Met ondersteuning van de stafdienst Strategie en Beleid

Vanuit Windesheim is het Kenniscentrum Strategisch Ondernemerschap betrokken Met ondersteuning van de stafdienst Strategie en Support

Partners die het initiatief ondersteunen/faciliteren zijn Gemeente Zwolle, Provincie Overijssel en de EBRZ

24

Doelgroepen De proeftuin voorziet in een publieke behoefte, een maatschappelijke vraag: belangrijke vraagstukken zullen vanuit overheden moeten komen Een belangrijke doelgroep is daarom publieke organisaties in de regio Gemeenten Provincie Waterschappen en Vitens

Een tweede doelgroep zijn relevante bedrijven in de regio Innovatieve oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen o.b.v. publieke behoefte

Daarnaast vormen enkele relevante clusters en netwerken belangrijke samenwerkingspartners en stakeholders voor de proeftuin, zoals de Climate Campus en/of Alliantie Smart Zwolle 25

4. Omgevingsanalyse proeftuin Wat is er al en wat voegt het toe?

Aansluiting bij de regio: regionale ambities Ambitie Waterschap Drents Overijsselse Delta: Aansluiting: visie noemt klimaatadaptatie impliciet, met een focus op voldoende water, (te) veel neerslag en droogte

Ambitie Waterschap Vechtstromen: Aansluiting: ook gericht op klimaatadaptatie, en niet alleen focussen op beperken van wateroverlast, maar ook steeds meer op de balans tussen droge voeten en het beperken van droogte

Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie Doel: Gezamenlijk plan van divere overheden om NL klimaatbestendig en waterrobuust te maken Aansluiting: heeft de ambitie om kennis, instrumenten, en ervaringen zoveel mogelijk met elkaar te delen

Regionale Adaptatie Strategie Samenwerking van provincies Drenthe en Overijssel en gemeenten en waterschappen in deze provincies Doel: samen werken aan een klimaatveerkrachtige leefomgeving 27

Aansluiting bij de regio: bestaande initiatieven NOVI-gebied Samenwerking Regio Zwolle, Rijk, Provincie Overijssel en Waterschap Doel: de regio ontwikkelen tot een klimaatrobuuste en economisch vitale regio met een blijvend aantrekkelijke woon- en leefomgeving Focusgebieden: Demodelta in een veranderend klimaat Groei: stad en land verweven Fijnmazig netwerk als kans voor slimme mobiliteit

Aansluiting: gezien het NOVI-gebied ook gericht is op klimaatadaptatie, kan de proeftuin een praktische invulling zijn van de demodelta

Netwerk Climate campus: Samenwerking van provincie, waterschap, gemeenten, diverse bedrijven en kennisen onderwijsinstellingen in regio Zwolle Ziet de IJssel-Vechtdelta als een miniatuurdelta waarin alle water en klimaatadaptatie issues van NL samenkomen. Daarom is het een ideale ‘testing ground’ voor klimaatadaptatie Doel: Klimaatadaptatie versnellen door samen te werken op slimmere manieren in de IJssel-Vecht Delta Aansluiting: Richt zich ook op samenwerking op klimaatadaptatie, dus potentieel integreren in de proeftuin 28

Aansluiting bij de regio: bestaande initiatieven RIVUS Samenwerking gemeenten, Provincie, Vitens en waterschappen voor afvalwaterketen Doel: nauwere contacten in afvalwaterketen, uitvoeren opdracht klimaatadaptatie uit Delta Plan Ruimtelijke Adaptatie Aansluiting: als de proeftuin zich (ook) op afvalwater richt, is RIVUS een goede samenwerkingspartner

Spoorzonegebied Doel: stad levendiger, aantrekkelijker en groener maken en experimenteergebied zijn Aansluiting: Zou passend zijn als (een) locatie voor de proeftuin

Living Lab Ruimtelijke Adaptatie Overijssel (afgelopen) Samenwerking van 6 Overijsselse steden: Zwolle, Kampen, Zwartewaterland, Enschede, Hengelo en Almelo Doel: Vernieuwend werken aan het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van stedelijk gebied. De rode draad is dóén: klimaatprojecten uitvoeren, kennis ontwikkelen en uitwisselen, streven naar co-creatie Aansluiting: Speelde in 2017, inmiddels gestopt 29

Aansluiting bij de regio: bestaande initiatieven #Senshagen: Samenwerking van gemeente Zwolle, KNMI, RIVM en de inwoners van de wijk Stadshagen Doel: meten van klimaatindicatoren zoals temperatuur, neerslag en luchtkwaliteit in Stadshagen (wijk in Zwolle) Aansluiting: Mogelijk voorbeeld voor experimenten onder de proeftuin klimaatadaptatie

Alliantie Smart Zwolle Samenwerking van Gemeente Zwolle, Saxion, Windesheim, Provincie Overijssel, Vitens, Enexis, ROVA, DeltaWonen, Rabobank, Esri Nederland en Witteveen+Bos Doel: bouwen aan de slimme stad en regio door in maatschappelijke projecten samen digitale innovaties te realiseren en informatie, producten en lessen met elkaar te delen Aansluiting: Deze alliantie heeft ook een focus op ‘Klimaat in stad, wijk en woning’, dus is potentieel een samenwerkingspartner voor de proeftuin 30

Initiatieven in de regio Zwolle: overzicht betrokkenen Wie is betrokken? Overheden

NOVI regio

Alliantie Smart Zwolle

Netwerk Climate Campus

(HW)

(HW)

#Senshagen

RIVUS

Spoorzone gebied

Gemeente Regio

Provincie Rijk Waterschap Bedrijven

MKB

Grootbedrijven Kennisinstellingen

MBO Hogescholen

Universiteiten

31

Initiatieven in de regio Zwolle: overzicht scope Wat is de scope? Water

NOVI regio

Alliantie Smart Zwolle

Netwerk Climate Campus

#Senshagen

RIVUS

Spoorzone gebied

Overlast Droogte

Hitte Sensordata Gebouwde omgeving

Infra onderhoud

Woningen Ruimtelijke inrichting Integraal

Sociale innovatie

32

Initiatieven in de regio Zwolle: overzicht activiteiten Type activiteiten? Experiment

NOVI regio

Alliantie Smart Zwolle

Netwerk Climate Campus

#Senshagen

RIVUS

Spoorzone gebied

Lab-schaal experiment Natuurlijk experiment Living lab

Samenwerking

Eén partij Twee of meer partijen Netwerk

33

Aansluiting bij de regio: reflectie Er gebeurt al veel op klimaatadaptatie waarbij aangehaakt kan worden Initiatieven zijn zeer divers wat betreft activiteiten: van experimenten tot netwerken De initiatieven zijn op verschillende sub-onderwerpen van klimaatadaptatie gericht Climate Campus is een interessante partner voor de proeftuin, vnl. vanwege het netwerk dat de Campus al heeft en de eerste kleine experimenten die het uitvoert Nog niet veel initiatieven zijn gericht op droogte en governance-vraagstukken rondom klimaatadaptatie

Geen van de initiatieven heeft een connectie met een universiteit De wetenschappelijke invalshoek is een interessante toevoeging aan bestaande activiteiten op klimaatadaptatie in Zwolle Ook de verbinding WO-HBO-MBO op dit thema kan interessant zijn voor onderwijs

Weinig initiatieven hebben een connectie met het MKB Bij groei van de proeftuin zou het in kunnen zetten op start-ups en MKB 34

Vergelijkbare initiatieven elders BuildinG Klimaatadaptatieproeftuin in Groningen op initiatief van economic board Groningen, en Hanzehogeschool Groningen, in samenwerking met TNO en Bouwend Nederland, Regio Noord Heeft een proeftuin op de Zernike Campus van de Rijksuniversiteit en de Hanzehogeschool Doel: Innovaties testen gericht op toekomstbestendige bouw en infra Relevante lessen voor proeftuin: Heeft een proeftuin en testhal waarin materialen en gebouwdelen kunnen worden getest

Klimaatadaptatie Groningen Initiatief van Akkoord van Groningen (RUG, HG, UMCG, provincie, gemeente, 2 MBO’s) en Global Center on Adaptation (locatie Groningen), i.s.m. Nationaal Programma Groningen Organiseerden Klimaatadaptatieweek Groningen in 2021 Doel: bewustwording en actie rondom klimaatadaptatie vergroten Relevante lessen voor proeftuin: Groningen heeft lokale initiatieven en wereldwijde klimaatleiders verbonden tijdens de Klimaatadaptatieweek 2021 door samenwerking met het Global Center on Adaptation 35

Vergelijkbare initiatieven elders Camino fieldlab Samenwerking van bedrijven, universiteiten en hogescholen. Bijv: waterschap Vechtstromen, ProRail, RET, Rijksoverheid, Gemeente Almelo, UT Doel: 100% voorspelbaar onderhoud in de infrasector. Hiervoor meten ze de status van infrastructuur met behulp van sensoriek en gegevensanalyse. Relevante lessen voor proeftuin: Mogelijk zelfde type experimenten, alleen meer gericht op infrastructuur. Als dat de focus is waar Zwolle zich ook op wil gaan richten, dan zouden er ook onder Camino projecten in Zwolle kunnen worden opgericht.

Waterlab UT Proeftuin voor water- en membraanonderzoek op de UT, gebouwd op een plein achter de TNWfaculteit van de UT Doel: experimenten van de TNW-faculteit uitvoeren op drie typen ‘echt water’: vijverwater, regenwater en afvalwater. Kleinschalige pilots uitvoeren die de mogelijkheid geven om technologie uit het lab toe te passen op de campus. Relevante lessen voor de proeftuin: de fysieke locatie maakt sterk uit voor wat voor experimenten er gedaan kunnen worden met wat voor type water 36

Vergelijkbare initiatieven elders Waterlab TU Delft Onderdeel faculteit Civiele Techniek Doel: ruimte bieden voor experimenteel onderzoek. Het waterlab heeft allerlei permanente experimentele set-ups voor onderwijs. Daarnaast kunnen onderzoekers en studenten innovatieve set-ups uitproberen. Relevante lessen voor de proeftuin: de proeftuin zou (op termijn) kunnen investeren in onderzoeksinfrastructuur. Dit zou kunnen worden gebruikt voor experimenten t.b.v. onderwijs (m.n. HW), onderzoek, of door bedrijven.

WaterStraat Delft Initiatief van VPDelta, Hoogheemraadschap Delfland, en Green Village (onderdeel van TU Delft), op de campus van de TU Delft Doel: oplossingen ontwikkelen voor een klimaatbestendige stad, zoals voor wateroverlast en droge zomers Relevante lessen voor de proeftuin: de Green Village is een regelvrije zone, door het Rijk ingesteld onder de Crisis- en Herstelwet. Hierdoor zijn experimenten in dit gebied mogelijk die elders niet zomaar mogen. Dit kan een idee zijn ook voor de Zwolse proeftuin. Het is ook een interessant voorbeeld van samenwerking tussen waterschap en TU. 37

Vergelijkbare initiatieven elders: betrokkenen Wie is betrokken? Overheden

BuildinG

Klimaatadaptatie Groningen

Camino Fieldlab

Waterlab UT

(UT)

(UT)

Waterlab TU Delft

WaterStraat Delft

Gemeente Regio

Provincie Rijk Waterschap Bedrijven

MKB

Grootbedrijven Kennisinstellingen

MBO Hogescholen Universiteiten

38

Vergelijkbare initiatieven elders: scope Wat is de scope? Water

BuildinG

Klimaatadaptatie Groningen

Camino Fieldlab

Waterlab UT

Waterlab TU Delft

WaterStraat Delft

Overlast Droogte

Hitte Sensordata Gebouwde omgeving

Infra onderhoud Woningen Ruimtelijke inrichting

Integraal

Sociale innovatie

39

Vergelijkbare initiatieven elders: activiteiten Type activiteit? Experiment

BuildinG

Klimaatadaptatie Groningen

Camino Fieldlab

Waterlab UT

Waterlab TU Delft

WaterStraat Delft

Lab-schaal experiment Natuurlijk experiment Living lab

Samenwerking

Eén partij

Twee of meer partijen Netwerk

40

Vergelijkbare initiatieven elders: reflectie Samenwerking met universiteiten komt bij vergelijkbare initiatieven buiten Zwolle vaak voor: bijna alle initiatieven werken samen met de universiteit Het gaat bij vergelijkbare initiatieven vaak om experimenten in labs en wat minder om experimenten in de fysieke leefomgeving Regelvrije zones kunnen experimenten op het gebied van klimaatadaptatie in de fysieke ruimte mogelijk maken, zoals bij de WaterStraat/Green Village in Delft

Vergelijkbare initiatieven hebben een sterke focus op specifieke onderwerpen, zoals een duidelijke vraag, of concreet experiment Vergelijkbare initiatieven werken vaak samen met een klein aantal partijen

41

Additionaliteit en toegevoegde waarde Er is al veel: er wordt in de regio Zwolle en daarbuiten al veel gedaan op verschillende onderwerpen gerelateerd aan klimaatadaptatie, van experimenten tot samenwerkingsverbanden De primaire toegevoegde waarde van de proeftuin zou de samenwerking met UT zijn en de mogelijke opschaling van bestaande initiatieven in de regio Bij bestaande initiatieven in de regio Zwolle is geen universiteit betrokken Een universitaire partner brengt andere soorten experimenten en expertise, beide meer fundamenteel, naar de regio Zwolle De proeftuin kan een opschaling zijn van bestaande initiatieven, zoals de Climate Campus

Andere toegevoegde waarden kunnen gevonden worden op het gebied van thema/afbakening, door een onderwerp te kiezen waar nog weinig op gebeurt, zoals droogte en/of governance 42

Volgens respondenten van de enquête: toegevoegde waarde activiteiten UT in regio Zwolle Aansluiting MBO-HBO-Universiteit Valorisatie en deling van kennis UT

Studenten in en binding van hoogopgeleiden aan regio Zwolle Versterken van innovatiemogelijkheden Meer onderzoek in regio Zwolle voor specifieke uitdagingen van de regio Vestiging van nieuwe en bestaande bedrijven in Zwolle rondom hub

43

Draagvlak en belangen Er is een breed draagvlak voor het idee dat klimaatadaptatie een belangrijk onderwerp is voor de regio Zwolle De erkenning van regio Zwolle als NOVI-regio is daar een teken van Maar ook de vele andere hiervoor behandelde initiatieven op klimaatadaptatie Dit brede draagvlak kwam ook uit de interviews en enquête naar voren

Draagvlak voor de proeftuin klimaatadaptatie hangt af van de scoping Er moet een duidelijke vraag en/of niche gevonden worden voor de proeftuin. Een niche voor de proeftuin kan gevonden worden op het vlak van onderwerp, een unieke samenwerking (met de UT), of activiteiten.

Voor draagvlak is het belangrijk geen overlap te hebben met bestaande initiatieven, maar om samenwerking met bestaande initiatieven op te zoeken voor synergie en efficiënte besteding van middelen 44

Synthese: mogelijke niche voor proeftuin Focus op onderbelichte uitdagingen in de regio rondom klimaatadapatie Focus op droogte, en op governance/integrale vraagstukken

Activiteiten: start met experimenten in een kleine samenwerking, en gebruik bestaande netwerken en initiatieven Het is belangrijk om het consortium aan het begin van de proeftuin klein te houden, zo blijkt ook uit de analyse van vergelijkbare initiatieven elders De samenwerking van een klein aantal partijen kan beginnen met lokale experimenten in/rondom Zwolle

Verbindt partijen die nog niet samenwerken in de Regio Zwolle Een veelbelovende kleine groep om de samenwerking mee te beginnen is die tussen Gemeente Zwolle, de UT, Windesheim en het Climate Campus netwerk

45

5. Marktanalyse proeftuin Wat is de markt voor/vraag naar het initiatief?

Opgehaalde input t.b.v. marktanalyse 30 reacties op enquête 14 interviews, met de volgende partijen: Overheden 1. Provincie Overijssel 2. Regio Zwolle 3. Gemeente Zwolle 4. Waterschap Vechtstromen 5. Waterschap Drents Overijsselse Delta

Clusters/netwerken 1. Climate Campus 2. RIVUS 3. CAMINO Fieldlab 4. Perron038

Bedrijven 1. Wavin 2. Hanzestrohm, 3. Dura Vermeer 4. Sweco 5. Vitens

47

Gebruikers en partners van het initiatief Overheden Gemeente(n), provincie, waterschap(pen) Zijn veelal enthousiast Nut en uitdagingen klimaatadaptatie herkend Voorwaarden: Richten op concrete uitdagingen Integrale aanpak

Clusters/ netwerken Enkele clusters geïnteresseerd Mogelijke uitbreiding van of vervolgstap voor de Climate Campus Voorwaarden: Scherp doel Probleem-georiënteerd Integrale aanpak

Bedrijven Positief kritisch UT in Zwolle juicht men toe Proeftuin: voor enkele bedrijven interessant Voorwaarden: Vraaggedreven Opschaling mogelijk maken Kennisuitwisseling Afhankelijk van scope

48

Verwachte ontwikkelingen gebruikers en partners Mogelijke toename gebruikers/ partners Afhankelijk van de geografische afbakening zijn meer partijen geïnteresseerd (bijv. waterschappen en bedrijven in andere regio’s) Afhankelijk van de inhoudelijke afbakening kan ook gedacht worden aan het betrekken van andere partijen, zoals woningcorporaties, bedrijventerreinen en de financiële sector

Overheden blijven belangrijkste stakeholders

Groeiende aandacht voor klimaatadaptatie 3.000 wetenschappers uit 100 landen ondertekenden verklaring die oproept sterker in te zetten op een klimaatbestendige toekomst Dit leidt naar verwachting niet snel tot meer gebruikers/partners Wel leidt het op termijn mogelijk tot meer financieringsmogelijkheden De vraag naar oplossingen voor klimaatadaptatie en de governance ervan zal naar verwachting toenemen en is schaalbaar buiten de regio 49

Behoefte partners: vraagstukken Een integrale aanpak/systeembenadering, waarbij ook/vooral gekeken wordt naar de governance. Dit omvat: Klimaatrobuuste groeiregio Link met ruimtelijke ordening, leefbaarheid, veiligheid, gedrag en groei Link met de energietransitie en circulaire economie Klimaatadaptieve bouw en infrastructuur

Overige vraagstukken Kostenverdeling - kosten/ baten voor klimaatadaptatie liggen niet bij dezelfde partij Bewustwording bij inwoners en bedrijven van klimaatadaptatie Drinkwaterbesparing Klimaatbeheersing, temperatuurbeheersing en infrastructuur Smart homes, smart living

Water en droogte veel genoemd als focuspunten Hitte, droogte en wateroverlast Klimaatrobuuste inrichting/ water in ruimtelijke ordening/ verstedelijking en klimaatadaptatie

50

Uit de enquête: Interesse in klimaatadaptatie (N=30) 63% van respondenten is minstens enigszins geïnteresseerd Toelichting: Bedrijven: de plaats van de proeftuin doet er niet toe Netwerkorganisaties: zien kansen in samenwerking met RIVUS en de Spoorzone 51

Behoefte partners: activiteiten van de proeftuin Gezamenlijke kennisagenda opstellen Testen van technische oplossingen in de (leef)omgeving Uitproberen van nieuwe technieken Toegepast evaluatieonderzoek van maatregelen/meten van effecten

Testen van governance – manier voor integraal samenwerken Nieuwe manier van werken Nieuwe PPS in de praktijk In het klein oefenen hoe je samen met klimaatadaptatie kunt omgaan op verschillende beleidsterreinen Betrekken van burgers

Contacten met kennisinstellingen en betrekken van studenten Beter contact met Universiteit, gezamenlijke onderzoeksprojecten en bijv. afstudeerders worden veel genoemd door bedrijven Bedrijven pleiten voor keuze voor één of klein aantal specifieke problemen

Leven Lang Leren: Behoefte aan meer kennis/personeel met kennis op het gebied van klimaatadaptatie Behoefte aan meer kennisuitwisseling op het gebied van klimaatadaptatie (learning community)

52

Uit de enquête: Welke aspecten van een proeftuin klimaatadaptatie vindt uw organisatie interessant? (N=19)

53

Uit de enquête: Welke aspecten van een proeftuin klimaatadaptatie vindt uw organisatie interessant? (N=19) Meest genoemde aspecten hangen samen met de toegang tot kennis, studenten en onderzoekers het doen van onderzoeksprojecten

Minst genoemde aspecten hangen samen met faciliteiten voor onderzoek, trainingen en LLL financiering voor klimaatadaptatie

54

Bijdragen van partners en gebruikers Financiële bijdragen Voor overheden soms mogelijkheden Clusters kunnen niet financieel bijdragen, wel bijdragen aan propositie financiering Bedrijven kunnen/willen soms, afhankelijk van de toegevoegde waarde voor hen, financieel bijdragen

Bijdragen in FTE Bedrijven kunnen/willen soms, mits relevant voor hen, bijdragen in mankracht Vanuit overheden en clusters in deze fase nog weinig bekend over beschikbare mankracht

Overige bijdragen Alle partijen geven aan kennisvragen te kunnen ophalen of inbrengen Clusters kunnen hun netwerk bieden Overheden kunnen mogelijk locaties aanbieden waar innovaties getest kunnen worden

N.B.: De mogelijke bijdragen zijn erg afhankelijk van de gekozen propositie Deelname van bedrijven vraagt om definiëren concrete activiteiten en projecten tussen geïnteresseerde partijen en bedrijven

55

Uit de enquête: welke mogelijke rol(len)/bijdrage(n) ziet uw organisatie in de proeftuin Klimaatadaptatie? (N=19) Meest genoemde rollen raken aan uitwisseling tussen bedrijven en onderzoeksinstellingen door middel van onderzoeksprojecten en stages

Minst genoemd zijn bijdragen in de vorm van faciliteiten en geld 56

Risico’s van proeftuin klimaatadaptatie Overlap met bestaande initiatieven Hoe is deze proeftuin uniek? Ook financieel kan dit elkaar beconcurreren

Niet genoeg focus/niet concreet genoeg Niet praktijkgericht/vraaggericht genoeg Er is al veel kennis en onderzoek: risico om hetzelfde weer te doen

Komt niet goed van de grond Blijft bij eenmalige actie Wordt een praatgroepje Wie moet de rekening betalen? Onvoldoende gedeeld belang Geen groei op termijn, klein blijven

UT en HW staan niet bekend als koplopers op het gebied van klimaatadaptatie/water Praktische uitdagingen Uitvoeren experimenten in leefomgeving (regels/medewerking)

Geen schaalbare oplossingen/geen goede business case Vraagt om goede afbakening en uitwerking met geïnteresseerde partijen

57

Kansen van proeftuin klimaatadaptatie Betere samenwerking Meer thematische samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen Verdere ontwikkeling Climate Campus Als één overheid samenwerken Expertise en krachten bundelen

Groeipotentieel regio Zwolle Kennispositie versterken Academisch onderzoek en onderwijs naar regio Zwolle op thema passend bij regio Nieuwe mensen en bedrijven aantrekken Linken aan start-up/incubator activiteiten Profilering regio Zwolle (zichtbaarheid) Versterken human capital

Kansen m.b.t. scope: Aansluiting zoeken bij bestaande initiatieven Opschaling buiten regio/regiobrede proeftuin Onderdeel maken van thematisch platfom/netwerk in regio of nationaal

Overig t.a.v. klimaatadaptatie Betrekken burgers/bijdrage aan bewustwording en acceptatie van inwoners Opschaling oplossingen buiten regio Studenten kunnen leren van onderzoeken Klimaatadaptatie meer in onderwijs brengen Holistischer denken uitproberen: koppelen klimaatadaptatie, energietransitie en circulaire economie

58

6. Financiële kaders proeftuin Welke financiering is nodig en wie betaalt?

Introductie kostenschatting De proeftuin moet een langdurige samenwerking worden tussen verschillende partijen in de regio Zwolle rondom ‘klimaatadaptatie’ Dat vraagt om meerjarige investeringen van betrokken partijen, omdat het een aantal jaar duurt voor de proeftuin volledig vorm gekregen heeft

We gaan er vanuit dat de proeftuin in de eerste instantie klein begint en daarna, bij succes, activiteiten en inkomsten verder kan uitbouwen Daarom presenteren we een globale kostenschatting voor de opstartfase gedurende de eerste 4 jaar van de proeftuin Afhankelijk van de uiteindelijke ambities, kan de kostenschatting omhoog of omlaag bijgesteld worden (andere aannames) Binnen de kostenschatting is nog ruimte voor verlagen kosten in tarieven en budgetten

60

Aannames kostenschatting De kostenschatting is gebaseerd op de volgende aannames: Er is sprake van een fysieke locatie in Zwolle waarin ruimte is voor bijeenkomsten De proeftuin heeft een part-time coördinator die zorgt voor de ontwikkeling en uitbouw van de proeftuin en een goede integratie met de Climate Campus Bestaande projecten en netwerken op het gebied van klimaatadaptatie worden zonder kosten onder de proeftuin geschaard om een vliegende start te maken Er worden enkele nieuwe onderzoeks- en innovatieprojecten opgestart in het kader van de proeftuin (4-jarige projecten met PhD-studenten en afstudeerders/stagiairs) Er worden nieuwe onderwijsmodules, trainingen of learning communities opgezet op het gebied van klimaatadaptatie Er is een budget voor business development, marketing en communicatie Er wordt uitgegaan van volledig kostendekkende senior uurtarieven, o.b.v. cijfers aangeleverd door UT en Hogeschool Windesheim, waarin nog geen eigen bijdragen van kennisinstellingen is verwerkt 61

Globale kostenschatting: €2,3M voor 4 jaar Kostenpost Huisvesting/locatie in Zwolle - Huur kantoorplek (flex) - Huur trainings/eventruimte - Huur Parkeerplaats (optioneel) - Fysieke testlocaties in leefomgeving Onderzoeks/demonstratieprojecten - Bestaande projecten - Nieuwe onderzoeksprojecten* Ontwikkelen modules/trainingen/LC's - Nieuwe learning community (incl. uitvoeren)** - Nieuwe modules/trainings (incl. uitvoeren)** Management/coordinatie - Manager/coordinator (schaal 13/14)* - Bureaukosten/overig Marketing, communicatie, events - Marketing en communicatie - Events Totale kosten (schatting)

Aantal Eenheden Kosten per eenheid per jaar 2 1 5 4

10m2 75m2 1# 1

€ € € €

250,00 250,00 750,00 -

2 2

1 1

€ €

187.500,00

1 1

0,2FTE 0,2FTE

€ €

140.000,00 140.000,00

1 1

0,4FTE 1

€ €

190.000,00 2.500,00

1 4

1 1

€ €

25.000,00 2.500,00

Kosten per jaar Kosten voor 4 jaar € € € € € € € € € € € € € € € € €

27.500,00 5.000,00 18.750,00 3.750,00 375.000,00 375.000,00 56,000,00 28.000,00 28.000,00 78.500,00 76.000,00 2.500,00 35.000,00 25.000,00 10.000,00

€ € € € € € € € € € € € € € € € €

110.000,00 20.000,00 75.000,00 15.000,00 1.500.000,00 1.500.000,00 224.000,00 112.000,00 112.000,00 314.000,00 304.000,00 10.000,00 140.000,00 100.000,00 40.000,00

€

572.000,00

€

2.288.000,00

* o.b.v. cijfers Universiteit Twente (volledige kosten, niet exact vanwege vertrouwelijkheid) ** o.b.v. cijfers Hogeschool Windesheim (schaal 12, niet exact vanwege vertrouwelijkheid)

62

Inbreng van initiatiefnemers en betrokkenen De kosten van de proeftuin klimaatadaptatie kunnen gedekt worden door in-kind inbreng van partners, bijvoorbeeld: Aanbieden van huisvesting in Zwolle door een van de lokale partners Bijdrage kennisinstellingen in uurkosten (hanteren interne kosten/subsidietarieven) Detacheren manager/coördinator vanuit een van de partners

Kosten voor events, training en learning community kunnen in rekening gebracht worden aan afnemers (overheden en/of bedrijven) Gezien maatschappelijke focus kunnen publieke partners een opstartsubsidie bieden voor 4 jaar, m.n. voor de kosten t.a.v. overhead: management, communicatie etc. Tijdens ons onderzoek heeft geen publieke partij concreet aangegeven dat te willen doen

Private en publieke partners kunnen bij (gezamenlijke) interesse in een onderzoeks-, innovatie- of testproject een bijdrage leveren aan de kosten van een project Sommige private en publieke partijen hebben aangegeven bij onderzoeks-, innovatie- of testprojecten die voor hen interessant zijn een financiële bijdrage te willen leveren

63

Potentiële financieringsbronnen Partnerbijdrages in-kind of in-cash: meerjarig of projectgebonden Inkomsten uit diensten: trainingen, learning community, events of onderzoeken Subsidies uit bestaande/nieuwe regionale programma’s EFRO Prioriteit 2A (o.a. financiering proeftuinen) en evt. 2B2 – vanaf 2022 Subsidie Klimaatadaptatie van Provincie Overijssel – voor gemeenten en waterschappen

Te verkennen niet-programmatische publieke subsidies: Subsidie van Min. IenW voor proeftuin in aansluiting op NOVI – vraagt om passende propositie Subsidie van gemeente, waterschap of provincie Financiering voor onderzoeks- en innovatieprojecten: Horizon Europe Mission Adaptation to Climate Change: ondersteuning van regio’s (niveau van provincies) en testen, innoveren, demonstreren van toepassingen – vanaf 2022 NWO-call Klimaatrobuuste watersystemen op landschapsschaal – vooraanmelding 22 maart 2022

64

Financieringsmodel en continuïteit Voor continuïteit van de proeftuin is een passend financieringsmodel voor de lange termijn noodzakelijk die vanaf de start geïmplementeerd wordt Gezien het ontbreken van een kennisagenda op het gebied van klimaatadaptatie in de regio en gedeelde uitdagingen in de regio ligt het voor de hand om een roadmap centraal te stellen in het financieringsmodel De volgende vijf elementen zouden onderdeel moeten/kunnen zijn van het financieringsmodel om continuïteit te borgen naast evt. opstartsubsidie: Founding Father: de proeftuin en roadmap mede ontwikkelen en financiële bijdrage leveren voor de vierjarige roadmap omdat het geheel relevant is voor de doelen van de eigen organisatie Projectsponsor: intekenen op de roadmap door financieel bij te dragen aan specifieke projecten die relevant zijn voor de doelen van de eigen organisatie (‘contractonderzoek’) Deelnemer: afnemen van individuele diensten van de proeftuin, zoals een LLL-activiteit, expertiseverzoek en bijeenkomst/evenement, tegen betaling voor de afgenomen dienst Netwerklid: een organisatie is lid van de proeftuin en betaalt contributie, zodat werknemers gebruik kunnen maken van netwerkactiviteiten, zoals evenementen en learning community Subsidie: overheidsfinanciering voor een deel van de activiteiten van de proeftuin (bijv. projecten)

65

7. Conclusies en aanbevelingen Conclusies o.b.v. onze analyse van de proeftuin en ons advies voor vervolgstappen

Haalbaarheid van de proeftuin klimaatadaptatie De proeftuin klimaatadaptatie in Zwolle kan op voldoende enthousiasme rekenen om nader uit te werken met geïnteresseerde partijen Met name (semi) publieke organisaties en clusters/netwerken zijn enthousiast/ geïnteresseerd, private organisaties zijn nog wat afwachtend

De proeftuin lijkt haalbaar mits partijen elkaar vinden in afbakening en commitment, daarvoor moet een trekker voor dit initiatief opstaan Commitment gaat ook over financiële investeringen in dit initiatief – met name voor de opstartfase (eerste 4 jaar) zal er een bijdrage van betrokken partners nodig zijn Er is nog geen partij die in deze fase financiering concreet heeft toegezegd Een globale kostenschatting voor de proeftuin leidt tot €2,3M voor 4 jaar

Nadere uitwerking vraagt om een gezamenlijke verdere afbakening door en commitment van geïnteresseerde partijen Men moet willen streven naar een duurzame samenwerking vanuit gedeeld belang 67

Een integrale aanpak voor klimaatadaptatie Klimaatadaptatie is een complexe uitdaging die niet alleen vraagt om technische oplossingen maar ook om organisatorische oplossingen Het vraagt om een integrale aanpak waarin onderzoeken, innoveren en leren in de werkelijke, complexe fysieke/organisatorische omgeving wordt meegenomen

De proeftuin klimaatadaptatie in Zwolle moet zich dan ook richten op technologie en governance om daadwerkelijk impact te maken Beide componenten (‘technologie’ en ‘governance’) sluiten aan bij: de uitdagingen die in de regio zijn geïdentificeerd (NOVI-thema water/droogte) of worden ervaren (technisch, organisatorisch, beleidsmatig en integraliteit) de expertises van zowel Universiteit Twente (o.a. klimaat, technologie, governance en gedrag) als Hogeschool Windesheim (o.a. ‘wicked problems’, governance en gedrag) 68

Afbakening door partijen die de maatschappelijke uitdaging ervaren en die kennis/netwerk leveren ‘Technologie’ en ‘governance’ vragen om een nadere afbakening met de belangrijkste geïnteresseerden/betrokkenen bij de proeftuin Een initiële afbakening op basis van onze analyse staat op de volgende slide Daarin leggen we ook een relatie met de verschillende activiteiten binnen de proeftuin

De proeftuin richt zich primair op een maatschappelijke uitdaging en is in beginsel gedreven door publieke behoeften en vraagstukken Dat vraagt ook om actieve/leidende betrokkenheid van (semi-)publieke partijen Betrokken overheidsorganisaties, kennisinstellingen en clusters/netwerken zouden samen aan de basis moeten staan van de afbakening van de proeftuin Bedrijven kunnen een bijdrage leveren als kennispartner of als ‘solution provider’ 69

Voorgestelde initiële afbakening proeftuin klimaatadaptatie in Zwolle n.a.v. onze analyse Klimaatrobuuste groeiregio Zwolle

Technologie: Water & Droogte • • • • • • •

Klimaatrobuuste groei faciliteren (Nieuwe) technologische oplossingen Experimenteren in fysieke leefomgeving Aansluitend bij NOVI-afbakening Schaalbare oplossingen buiten regio Kennis delen over oplossingen Overheid, bedrijf, kennisinstelling en burger

Governance: Samenwerking & Integraliteit • • • • • • •

Klimaatrobuuste groei orkestreren Nieuwe (samen)werkvormen en gedrag Experimenteren tussen/in/met organisaties Aansluitend bij praktische uitdagingen Schaalbare oplossingen buiten regio Van elkaar leren in learning community Overheid, kennisinstelling en burger (gedrag)

70

Met toegevoegde waarde voortbouwen op wat er al is De proeftuin klimaatadaptatie kan het beste voortbouwen op en aansluiten bij bestaande initiatieven in de regio en daarbuiten Dat is efficiënt (benut eerdere investeringen), zorgt voor een gemakkelijke start en voorkomt dat initiatieven elkaar in de weg zitten of activiteiten dupliceren (coherent) Bestaande onderzoeks- en innovatieprojecten van m.n. de UT en Hogeschool Windesheim kunnen initieel onder de vlag van de proeftuin geschoven worden

De proeftuin heeft toegevoegde waarde, omdat het een andere, probleemgedreven scope heeft en onderzoek en kennis met WO en HBO centraal stelt De proeftuin klimaatadaptatie kan gezien worden als een next step van de Climate Campus en vraagt dus om afstemming met dit initiatief Het netwerk van de Climate Campus kan de basis vormen van de proeftuin, waarbij de proeftuin onderzoek, onderwijs en innovatie toevoegt aan de Climate Campus Daarmee zijn bedrijven die al interesse hebben in het thema klimaat ook betrokken 71

Bijdragen aan en versterken van profiel en ambities in de regio De activiteiten van de proeftuin klimaatadaptatie sluiten aan bij regionale ambities t.a.v. klimaatadaptatie en economische groei Op de volgende slide maken we inzichtelijk hoe de activiteiten van de proeftuin klimaatadaptatie kunnen bijdragen aan overkoepelende regionale doelstellingen De proeftuin past ook bij het regionale profiel zoals geschetst in het kader van NOVI

72

Activiteiten van de proeftuin, de resultaten daarvan en hun bijdrage aan regionale doelen Doel

•

Bijdragen aan Regio Zwolle als toekomstbestendige 4e economische topregio in NL

Impact/ Outcome

• • •

Regio Zwolle is en staat op de kaart als klimaatrobuuste (d.w.z. -adaptieve) groeiregio Versterking regionaal innovatie-ecosysteem (met universitaire activiteiten) Oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen rondom klimaatadaptatie

Output

• • • •

Schaalbare technische oplossingen voor uitdagingen rondom klimaatadaptatie Nieuwe vormen van integraal (samen) werken m.b.t. klimaatadaptatie Learning community en LLL-modules rondom klimaatadaptatie (human capital) Evt. (na groei) nieuwe (thematische) bedrijvigheid rondom de proeftuin

Activiteiten

• • • •

Experimenteren/innoveren in de fysieke leefomgeving en tussen/in/met organisaties Onderwijs/kennisdeling d.m.v. onderwijsmodules/training, stages en learning community Netwerkactiviteiten en events t.b.v. kennisdeling en valorisatie Evt. aanvullende activiteiten (na groei), zoals start-up-ondersteuning en incubatie

73

Activiteiten van de proeftuin: basis en aanvullend Basis (start)

• • • •

• • Aanvullend (groei)

• • •

Opstellen van een gezamenlijke (regionale) kennisagenda voor klimaatadaptatie Experimenteren/innoveren in de fysieke leefomgeving en tussen/in/met organisaties, door onderbrengen bestaande projecten en 1-2 nieuwe projecten Kennisdeling door opzetten learning community en netwerkactiviteiten zoals events Proeftuin linken aan onderwijsmodules en stages/afstudeeropdrachten

Kernpartners

Business development: bedrijven betrekken bij innovatie en aantrekken in ecosysteem Klimaatadaptatie verweven in onderwijs: doorlopende leerlijn MBO-HBO-WO, nieuwe onderwijsmodules en trainingen voor professionals om Human Capital te versterken Thematische start-up ontwikkeling/ondersteuning en incubatie rondom proeftuin Uitbreiden aantal partners, aantal projecten en aantal activiteiten Samenwerking en verdere aansluiting zoeken bij initiatieven buiten Regio Zwolle

Groetere groep partners

74

Begin klein, doe dat goed en bouw dan uit Begin met een kleine proeftuin vanuit iets bestaands, zoals Climate Campus Een klein initiatief is vaak gemakkelijker succesvol te maken (beheersbaar) Een succesvol initiatief is vaak gemakkelijker te laten groeien (momentum)

Stel wel een expliciete groeiambitie en maak vanaf het begin een plan voor groei met een gediversifieerd financieringsmodel dat daarin voorziet: Founding Fathers bieden stabiliteit en credibiliteit aan de startfase van een initiatief Leden bieden inkomsten, vormen een community en een drijfveer voor groei Projectsponsors bieden projectgebonden inkomsten en de mogelijkheid en drijfveer om nieuwe onderzoeks- en innovatie projecten toe te voegen Afnemers van diensten maken het aanbod vraaggericht, bieden inkomsten en een drijfveer voor kwaliteit en opschaling van diensten (m.n. kennisdeling/expertise)

Start met een groep kernpartners (Founding Fathers) en basisfinanciering om in 4 jaar tijd de proeftuin op te zetten en te laten groeien Het kost een aantal jaren om een initiatief op te zetten en succesvol te maken 75

Zet een regionale kennisagenda centraal Een regionale kennisagenda op het gebied van klimaatadaptatie ontbreekt, terwijl er wel ongearticuleerde kennisvragen zijn bij diverse partijen Diverse partijen zijn bereid om kennisvragen op te halen en aan te dragen Houd de agenda binnen de thematische afbakening/scope van de proeftuin

Verzamel kennisvragen voor een toekomstgerichte agenda: dit dwingt om samen 6-8 jaar strategisch vooruit te kijken naar kennisbehoeftes in lijn met de regionale groei-ambities en de tijdsschaal van het vraagstuk Onderzoek en opleiding vragen juist ook om enkele complexe lange-termijn vraagstukken

Prioriteer vraagstukken en kies een klein aantal waaraan de proeftuin de komende 4 jaar gaat werken en welke evt. bij succes/groei na 4 jaar Houd gedurende de looptijd van de proeftuin de agenda actueel: ‘rolling agenda’ Bewaar vrije ruimte in de agenda voor kansen tijdens de looptijd van de proeftuin

Founding Fathers omarmen de kennisagenda, overige partners kunnen op voor hen relevante projecten intekenen en bijdragen (projectsponsors) 76

Kennisagenda: kies bijv. een mix van verbonden uitdagingen voor op de korte tot lange termijn Korte-termijn vragen • Uitdagingen voor binnen 4 jaar • Toepassingen/oplossingen • testen met bedrijven • Snel toepasbaar • • Zelfbekostigend o.b.v. projectfinanciering • Professionals delen kennis • • Governance/technologie •

Medium-termijn vragen

Uitdagingen voor over 4-8 jaar Vraagt om testen, onder- • zoeken en ontwikkelen in • leefomgeving Onderzoek en training Linken aan onderwijs en • human capital • Governance/technologie •

Lange-termijn vragen

Uitdagingen voor na 8 jaar Onderzoeken, experimenteren in leefomgeving Grotere, bredere, complexere vraagstukken Dien bijv. als testbed in (inter)nationale studies • M.n. technologie

77

Acties en aanbevelingen voor vervolgstappen (1/2) Ga snel in gesprek met een kleine groep kernpartners (Founding Fathers) om scope en commitment van de proeftuin te bepalen – nu is er momentum Ons voorstel voor een kleine groep kernpartners n.a.v. deze studie: UT, Hogeschool Windesheim, Climate Campus (incl. bedrijven) en Gemeente Zwolle/Regio Zwolle (NOVI) Deze partijen hebben interesse uitgesproken en/of zijn essentieel voor het slagen van de proeftuin, nu moet hun commitment en gedeelde scope helder worden

De EBRZ kan kernpartners of gesprekken faciliteren, maar door het vervolg bij partners, vertegenwoordigd in de EBRZ, te leggen wordt commitment concreter Onder de kernpartners moet een kwartiermaker voor de proeftuin op gaan staan

Betrek een bredere groep stakeholders bij het opstellen van de regionale kennisagenda als input voor de kernpartners Deze partijen hebben relevante kennisvragen in te brengen in de proeftuin Ons voorstel voor deze groep: waterschappen, gemeenten, provincies, NOVI, RIVUS, (water)bedrijven in (en evt. rondom) de Regio Zwolle 78

Acties en aanbevelingen voor vervolgstappen (2/2) Maak middels de kennisagenda vragen rondom klimaatadaptatie concreet zodat ook het bedrijfsleven tijdig kan aanhaken bij projecten en activiteiten De proeftuin is vraaggedreven vanuit de (semi)publieke sector, zolang die vraag niet voldoende concreet is, is het voor bedrijven lastig om bij een dergelijk complex transitievraagstuk aan te haken als kennispartner of als innovatieve ‘solution provider’

Kernpartners zouden in Q1 2022 beschikbare financieringsmogelijkheden (zie slide 64) moeten verkennen, aangezien diverse nieuwe subsidies beschikbaar komen per 2022 en klimaatadaptatie nu op de nationale agenda staat

79

Deze studie is uitgevoerd door: Chiel Scholten, Lisanne Saes, Erika van der Linden, Jasper van Dijk en Ben Kokkeler

Abidjan ∙ Amsterdam ∙ Berlin ∙ Bogotá ∙ Brighton ∙ Brussels ∙ Frankfurt/Main ∙ London ∙ Paris ∙ Stockholm ∙ Tallinn ∙ Vienna

Bijlage 1: Verantwoording

Raadpleging stakeholders Enquête: 30 respondenten onder externe stakeholders (incl. bedrijven) Uitgezet via ons netwerk en de leden van de klankbordgroep

Interviews: 15 interviews met externe stakeholders in Regio Zwolle 3 groepsinterviews met interne stakeholders (UT & HW)

Workshop: 12 deelnemers van UT en Hogeschool Windesheim 1 deelnemer vanuit de EBRZ Senior onderzoekers, decanen, lectoren en beleidsondersteuners

Vier bijeenkomsten/besprekingen met stuurgroep 82

Gevolgd proces Interne analyse Verkennende groepsinterviews met UT en HW o.b.v. BC-beschrijvingen UT & HW bijeen gebracht in workshop over klimaatadaptatie (BC2&3) om aanbod te concretiseren en haalbaarheid te testen In overleg interne analyse BC1 stop gezet en eerst extern verkend In overleg met stuurgroep vastgesteld dat BC1 en BC2 alleen niet haalbaar zijn en verdere verkenning te richten op proeftuin ‘klimaatadaptatie’ (BC2&3)

Externe analyse Beknopte enquête uitgezet in regio om externe behoefte te verkennen voor LLLactiviteiten en proeftuin klimaatadaptatie Interviews afgenomen met bedrijven, overheden en clusters/netwerken in regio Zwolle om o.a. interesse ‘aanbod’ proeftuin te verkennen

Financiële analyse: Input opgehaald in interview met UT-FZ en data-uitvraag HW 83

Bijlage 2: Resultaten enquête

De enquête is Ingevuld door verschillende actoren Grootste gedeelte van de organisaties (15/30) komt uit Zwolle

85

Meerwaarde activiteiten UT in regio Zwolle Aansluiting MBO-HBO-Universiteit Valorisatie en deling van kennis UT

Studenten in en binding van hoogopgeleiden aan regio Zwolle Versterken van innovatiemogelijkheden Meer onderzoek in regio Zwolle voor specifieke uitdagingen van de regio Vestiging van nieuwe en bestaande bedrijven in Zwolle rondom hub

86

Interesse in Life Long Learning (N=30) Er is interesse in Life Long Learning onder respondenten

Elke respondent gaf aan ten minste enigszins geïnteresseerd te zijn Interesse is verspreid over actoren, geen duidelijk patroon van meer interesse bij één type actor

87

Interesse in Life Long Learning, per activiteit (N=30) Interesse is verspreid over activiteiten Geen duidelijk patroon van meer interesse bij één partij voor een specifieke activiteit

88

Interesse in Life Long Learning, per vorm (N=30) Interesse van respondenten ligt voornamelijk bij challenge-based leren en modulair leren Ook learning communities kunnen op aardig wat interesse rekenen Weinig interesse in een post-initiële master

89

Interesse in Life Long Learning, per thema (N=30) De grootste interesse voor LLL ligt bij de Slimme maakindustrie, Zorg en gezondheid, en Duurzame Leefomgeving N.B.: de interesse in de drie duurzaamheidsthema’s samen is vergelijkbaar in grootte met Zorg en Gezondheid en Slimme Maakindsutrie: in totaal hebben 21 van de respondenten één van duurzaamheidsonderwerpen aangekruisd 90

Hoe belangrijk is het dat LLL nabij regio Zwolle plaatsvindt? Vooral overheidsorganisaties en MKB vinden het belangrijk dat LLL nabij Zwolle plaatsvindt Voor grootbedrijven is het minder/niet belangrijk Meest genoemde toelichting bij interesse: ontwikkeling van de regio De potentiële waarde voor de regio wordt meer gezien dan voor de eigen organisatie

91

Verwacht gebruik en budget LLL per organisatie (N = 22) Per jaar:

Minimaal

Maximaal

Gemiddeld

opleidingsbudget per werknemer

€1k

€5k

€2,5k

Potentieel aantal werknemers voor LLL per organisatie

1

100

13

Potentieel per organisatie voor LLL-aanbod

€1k

€500k

€33k

92

Interesse in klimaatadaptatie (N=30) 63% van respondenten minstens enigszins geïnteresseerd

Meeste interesse bij overheid, clusters en netwerken Toelichting: Bedrijven: de plaats van de proeftuin doet er niet toe Netwerkorganisaties: zien kansen in samenwerking met RIVUS en de Spoorzone

93

In geval van geen interesse in een proeftuin rondom klimaatadaptatie: waarom niet? (N=9) Meest genoemde reden: organisatie is niet met het thema bezig ofwel de organisatie biedt geen diensten/producten aan ofwel het is geen relevant thema voor de organisatie

Geen enkele organisatie vindt zichzelf niet innovatief

94

In geval van interesse: Welke aspecten van een proeftuin klimaatadaptatie vindt uw organisatie interessant? (N=19)