15. Vooronderzoek ontplofbare oorlogsresten

Zwolle Hessenweg Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode SWECO VOO RAPPORT SOOR2022_038

Revisielijst Versie

Datum

Beschrijving van de wijziging

1.0

24-02-2023

Eerste concept

2.0

05-05-2023

Aanpassingen RFA

3.0

23-05-2023

Aanpassingen RFA 2e ronde

4.0

14-06-2023

Aanpassingen RFA 3e ronde

5.0

18-10-2023

Geen relevante opmerkingen TenneT en bevoegde gezagen - definitief

Sweco Nederland B.V. Onderwerp

Projectnummer

Zwolle Hessenweg Bureauonderzoek Ontplofbare Oorlogsresten Conflictperiode 51012779

Klant Versie

TenneT TSO B.V. 5.0

Datum

18-10-2023

Herzien

Vrijgegeven door

Auteur E-mail

Paraaf Gecontroleerd door Paraaf Vrijgegeven door Paraaf

Document referentie

NL23-648800269-44018

Goedgekeurd door

2/23

Inhoudsopgave

1

Managementsamenvatting .............................................................. 6

2

Inleiding ........................................................................................... 8 2.1 Aanleiding van het onderzoek ............................................... 9 2.2 Methodiek ............................................................................ 10 2.2.1 Inventariseren van bronnenmateriaal (bronnenonderzoek) .............................................. 10 2.2.2 Beoordelen van bronnenmateriaal......................... 11 2.3 Doelstellingen ...................................................................... 11 2.4 Teamleden .......................................................................... 11

3

Bureauonderzoek .......................................................................... 13 3.1 Afbakening onderzoeksgebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik ................................................................................. 13 3.1.1 Afbakening onderzoeksgebied .............................. 13 3.1.2 Huidig gebruik van het onderzoeksgebied ............ 13 3.1.3 Toekomstig gebruik van het onderzoeksgebied .... 13 3.2 Informatie van de opdrachtgever ........................................ 13 3.3 Aanwezige informatie over de bodemgesteldheid .............. 13 3.4 Reeds uitgevoerde onderzoeken ........................................ 15

4

Resultaat bronneninventarisatie .................................................... 16 4.1 Resultaat historisch feitenmateriaal .................................... 16 4.2 Naoorlogse ontwikkelingen ................................................. 21

5

Analyse historisch feitenmateriaal ................................................. 22 5.1 Analyse................................................................................ 22 5.2 Verdachte gebieden ............................................................ 23 5.3 Leemten in kennis ............................................................... 24

6

Conclusie en Advies ...................................................................... 25 6.1 Conclusie............................................................................. 25 6.2 Advies .................................................................................. 25 6.3 Slotwoord ............................................................................ 25

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

3/25

Bijlage 1 – Overzicht onderzoeksgebied Bijlage 2 – OO-bodembelastingkaart Bijlage 3 – Inventarisatiekaart Bijlage 4 – Situering luchtfoto Bijlage 5 – Overzicht oorlogshandelingen Bijlage 6 – Historisch topografische kaarten Bijlage 7 – Satellietbeeld Bijlage 8 – Geraadpleegde bronnen Bijlage 9 – Beoordeling rapportage Bijlage 10 – Certificaat VROO

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

4/25

Sweco Nederland B.V. (hierna: Sweco) voert het Vooronderzoek Ontplofbare Oorlogsresten (OO) uit conform de geldende wet- en regelgeving van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) en overige wetgeving. Sweco beschikt over certificeringen op het gebied van Ontplofbare Oorlogsresten, Kwaliteit (ISO 9001), Veiligheid (Veiligheidsladder, VCA), Duurzaamheid (ISO 14001, CO2-Prestatieladder) en V&G-management (ISO45001). Met deze certificeringen is Sweco gekwalificeerd om te kunnen werken aan toonaangevende projecten op het gebied van OO. Administratieve gegevens Uitvoerder Provincie Gemeente Plaats Betreft Projectnaam Opdrachtgever Oppervlakte onderzoeksgebied Projectmedewerkers Periode van uitvoering Beheer en plaats van documentatie

Sweco Nederland B.V. Overijssel Zwolle, Dalfsen Zwolle Vooronderzoek OO Conflictperiode TenneT Zwolle-Overijssel TenneT 55 hectare december 2022 – januari 2023 Sweco Nederland B.V.

Afbeelding 1 Onderzoeksgebied.

Distributielijst • • •

TenneT. UXO Offshore Services. Sweco Nederland B.V..

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

5/25

1

Managementsamenvatting

In dit vooronderzoek OO conflictperiode heeft de analyse van het feitenmateriaal uit de inventarisatie tot de conclusie geleid dat er een verhoogde kans is op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten 1 (verder: OO) in delen van het onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is daarmee DEELS VERDACHT verklaard (zie ook de OO-bodembelastingkaart in bijlage 1). Het gaat hierbij om afwerpmunitie die tot een diepte van maximaal 4,5 m-mv (situatie 1945) te verwachten zijn. Om deze conclusie te ondersteunen, zijn de geraadpleegde bronnen in hoofdstuk 4 ‘Resultaat bronneninventarisatie’ beschreven. Bijlage 5 omvat de reconstructie van oorlogshandelingen welke een (mogelijke) relevantie tot het onderzoeksgebied hebben en bestaat uit een chronologische gebeurtenissenlijst (‘Overzicht oorlogshandelingen’). Deze lijst is het resultaat van het voor dit vooronderzoek beschikbare en geanalyseerde (historische) feitenmateriaal. Een analyse van dit verzamelde materiaal is in hoofdstuk 5 uiteengezet. In de navolgende afbeeldingen zijn de conclusies van dit vooronderzoek visueel weergegeven in een OO-bodembelastingkaart (zie ook bijlage 2). Voor de verdachte gebieden adviseert Sweco om, voordat met de voorgenomen werkzaamheden wordt aangevangen, detectie/begeleiding te laten uitvoeren door een conform het CS-OOO (deelgebied A) gecertificeerde partij. Sweco kan dit faciliteren.

Indien kan worden aangetoond dat de voorgenomen werkzaamheden in de verdachte gebieden zullen plaatshebben in naoorlogs geroerde gronden, is detectie/begeleiding niet noodzakelijk. Sweco adviseert om de voorgenomen grondroerende werkzaamheden voor de onverdachte gebieden normale doorgang te laten hebben. Er is voor deze gebied geen aanleiding om vervolgstappen te nemen op het gebied van OO.

1

Alle ontplofbare munitie, achtergelaten ontplofbare munitie en niet-gesprongen munitie.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

6/25

Afbeelding 2 OO-bodembelastingkaart onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied is DEELS VERDACHT op het aantreffen van OO.

Afbeelding 3 OO-bodembelastingkaart onderzoeksgebied met vlekkenplan (d.d. 12-12-2022).

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

7/25

2

Inleiding

TenneT versterkt in heel Nederland het elektriciteitsnetwerk. Dit is nodig omdat het elektriciteitsgebruik in ons land stijgt en omdat we steeds meer duurzame energie opwekken. Steeds meer mensen hebben een elektrische auto, gaan elektrisch koken of verwarmen hun huis elektrisch. Daarnaast stijgt het aanbod van energie uit duurzame bronnen zoals windmolens en zonneparken. Onder de naam ‘Drents Overijsselse Netversterking’ (DON) versterkt TenneT, samen met de regionale netbeheerders Enexis Netbeheer en Rendo, het elektriciteitsnetwerk in Zuidwest-Drenthe en Noordwest-Overijssel. Om het elektriciteitsnetwerk hier te versterken, vinden tussen 2023 en 2028 onderstaande werkzaamheden plaats (exacte planningen nog niet bekend): • Aanleg van vijf nieuwe ondergrondse hoogspanningsverbindingen. • Zwolle Hessenweg-Harculo (circa 8 km kabel) • Meppel en Zwolle Hessenweg (circa 29 km kabel) • Wijster en Hoogeveen-Riegmeer (circa 16 km kabel) • Riegmeer naar de lijn Hoogeveen (circa 4.9 km kabel) • Dedemsvaart naar combilijn Zwolle – Meeden (circa 2 km kabel) • Nieuwbouw van vier hoog- en middenspanningsstations inclusief inlussingen (Zwolle 110 kV, Wijster, Meppel, Hoogeveen). • Uitbreiden van twee hoogspanningssstations inclusief inlussingen (Zwolle 220 kV, Zwolle 380 kV).

• Verzwaring van bestaande hoogspanningsverbinding (Meppel - Steenwijk) • Amoveren van overbodig geworden hoogspanningsmasten en verbindingen (Harculo, Dedemsvaart). De nieuwe hoog- en middenspanningsstations die TenneT, Enexis Netbeheer en Rendo gaan bouwen, worden met ondergrondse hoogspanningskabels of bovengrondse hoogspanningsverbindingen verbonden met het bestaande elektriciteitsnetwerk van TenneT. Dit gebeurt met nieuwe of bestaande ondergrondse kabels en bovengrondse verbindingen. Zo worden de nieuwe stations onderdeel van het elektriciteitsnetwerk en zorgen zowel de nieuwe kabels als de nieuwe stations voor versterking van het elektriciteitsnetwerk.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

8/25

Afbeelding 1 Scope project DON

De mogelijke aanwezigheid van OO in de ondergrond houdt in Nederland over het algemeen verband met de Tweede Wereldoorlog (1939-1945). Dit is het enige op Nederlandse bodem gevoerde gewapende conflict, waarbij gebruik is gemaakt van conventionele munitie welke explosieve stoffen bevatten. Handelingen die hebben geleid tot het achterblijven van OO in de Nederlandse bodem, betroffen onder meer het afwerpen van bommen, beschietingen vanuit de lucht/vanaf het water/op het land, het neerstorten van vliegtuigen, grondgevechten tijdens de begin- en eindfase van de oorlog, het dumpen van munitie en het verdedigen van gebieden met mijnenvelden, stellingen enzovoorts. Ongeveer 10% van de afgeworpen en verschoten (dus exclusief achtergelaten/gedumpte) munitie ontplofte niet en bleef als OO achter. Deze rapportage omvat een vooronderzoek OO conflictperiode. Met de term ‘conflictperiode’ wordt de periode bedoeld waarin gewapend conflict heeft plaatsgehad. In een vooronderzoek OO conflictperiode wordt middels een analyse van de (uit verzameld feitenmateriaal) vastgestelde relevante oorlogshandelingen ten tijde van de Tweede Wereldoorlog beoordeeld of er een verhoogde kans bestaat op het aantreffen van OO in de ondergrond/op de waterbodem van het onderzoeksgebied.

2.1

Aanleiding van het onderzoek

Ten noorden van de Berkummerbroekweg komt een nieuw 110 kV station van TenneT en Enexis. Naast het aanleggen van een nieuwe kabel wordt ook het 380kV-station uitgebreid alsmede de inpassing in het landschap.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

9/25

Het is onbekend of er in het onderzoeksgebied rekening dient te worden gehouden met de (mogelijke) aanwezigheid van OO. Derhalve heeft Sweco in opdracht van TenneT een vooronderzoek OO conflictperiode uitgevoerd ter plaatse van het onderzoeksgebied. Voor een nadere omschrijving van de doelstellingen van dit vooronderzoek wordt verwezen naar paragraaf 2.3 ‘Doelstellingen’.

2.2

Methodiek

Dit vooronderzoek is uitgevoerd conform de richtlijnen van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (‘CS-VROO’). De door Sweco gebruikte onderzoeksopzet en methodiek zijn overeenkomstig deze proceseisen. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van de navolgende archieven. Bron verplicht raadplegen Literatuur Gemeentelijk archief Provinciaal archief Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) te Amsterdam Nationaal Archief (NA) te Den Haag, collectie 2.04.53.15 Semi-statisch Informatie Beheer Ministerie Defensie (SSA) te Rijswijk Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD) Luchtfotocollectie Wageningen UR (WAG), Kadaster (KAD) en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (NCAP) te Edinburgh Krantenberichten Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) te Den Haag, collectie 575 The National Archives (TNA UK) te Londen, gegevens aangaande luchtaanvallen door de Royal Air Force (RAF) Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg VEO Bommenkaart Onderhavige gemeente(n) Onderhavige provincie(s) ProRail Rijkswaterstaat Kadaster (KAD), kaartmateriaal Bron aanvullend raadplegen National Archives and Record Administration II (NARA) te Washington D.C.

Nederlands Instituut voor Militaire Historie te Den Haag, collectie 409 Getuigenverklaringen The National Archives te Londen, gegevens aangaande artilleriebeschietingen

2.2.1

Geraadpleegd door Sweco √ √ √ √ √ √ √ √

√ √ √ √ √ √ √ √ √ √ Geraadpleegd door Sweco √ √ √

Inventariseren van bronnenmateriaal (bronnenonderzoek)

Er wordt gestart met een bronnenonderzoek. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van: 1. gebeurtenis/informatie over het mogelijk aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied (indicaties); 2. gebeurtenis/informatie over het niet (meer) aanwezig zijn van ontplofbare oorlogsresten in het onderzoeksgebied (contra-indicatie).

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

10/25

Het bronnenonderzoek resulteert in een gebeurtenissenlijst, bestaande uit een chronologische lijst van indicaties en contra-indicaties in het onderzoeksgebied (zie bijlage 5 ‘Overzicht oorlogshandelingen’) en een gebeurtenissenkaart (zie bijlage 3 ‘Inventarisatiekaart’) met daarop de situering van de indicaties en contra-indicaties op een wijze waardoor de positie ten opzichte van het coördinatensysteem van de Rijksdriehoeksmeting (RD) vastgelegd is. Sweco heeft de voor het onderzoek relevante bronnen geïdentificeerd en geraadpleegd conform het CS-VROO. De leemten in kennis zijn gespecificeerd in paragraaf 5.3 van deze rapportage.

2.2.2

Beoordelen van bronnenmateriaal

De indicaties en contra-indicaties uit het bronnenonderzoek worden beoordeeld en op basis daarvan wordt gemotiveerd vastgesteld: 1. of er in het onderzoeksgebied sprake is van aanwijzingen voor de aanwezigheid van OO, en zo ja; 2. hoofdsoort, subsoort, kaliber/gewichtsklasse, nationaliteit en verschijningsvorm van mogelijke OO en voor de hoofdsoort afwerpmunitie tevens het type ontstekingsinrichtingen en het verwachte aantal; 3. horizontale en verticale afbakening van het verdachte gebied.

2.3

Doelstellingen

Het is onbekend of er in het onderzoeksgebied rekening dient te worden gehouden met de (mogelijke) aanwezigheid van OO. De bodemingrepen die gepaard gaan met de geplande werkzaamheden, kunnen eventueel aanwezige OO in de bodem activeren. In het kader van de Arbeidsomstandighedenwet en de openbare orde en veiligheid dienen de risico’s van de voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht en zoveel mogelijk te worden verkleind. Derhalve dienen, voorafgaand aan die werkzaamheden, ook de risico’s op het aantreffen van OO binnen het onderzoeksgebied in kaart te worden gebracht in een tijdens de ontwerpfase opgestelde V&G-plan. Het vooronderzoek OO conflictperiode heeft tot doel om te beoordelen of er naar aanleiding van de ten tijde van de Tweede Wereldoorlog (1939-1945) verrichte oorlogshandelingen indicaties zijn dat binnen het onderzoeksgebied een verhoogde kans bestaat op het aantreffen van OO en, zo ja, om in dit kader verdachte gebieden in horizontale en verticale zin af te bakenen. Dit gebeurt op basis van verzameld en geanalyseerd bronnenmateriaal. Het eindresultaat is onderhavige rapportage en een bijbehorende OO-Bodembelastingkaart (zie bijlage 2).

2.4

Teamleden

Het onderzoek is in december 2022 en januari 2023 uitgevoerd door xxxxxxxx. De rapportage is intern gecontroleerd door xxxxxxxx. Tevens is de rapportage gecontroleerd door een Senior Deskundige OOO (de heer xxxxxx) van UXO Offshore Services. In navolgende tabel zijn de verantwoordelijkheden per teamlid weergegeven.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

11/25

Datum 23-05-2023

Document referentie NL23-648800269-44018

Opstellen rapportage

x x x

Projectleiding (inclusief interne controle)

Geografische informatiesystemen

x

Luchtfoto-interpretatie

Deskundigheid OO

Historisch onderzoek

Teamlid

x

x

Sweco | Zwolle Hessenweg

Projectnummer 51012779

Versie 5.0

12/25

3

Bureauonderzoek

3.1

Afbakening onderzoeksgebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik

3.1.1

Afbakening onderzoeksgebied

Het terrein ligt aan de Berkummerbroekweg in Zwolle en is ingeklemd tussen het spoor aan de westzijde, de hoogspanningsverbinding aan de oostzijde en de watergang aan de noordzijde. Om het plangebied is een veiligheidsbuffer van 25 m aangehouden als onderzoeksgebied. Het onderzoeksgebied bestaat uit het bestaande 380kV station (wordt uitgebreid), het nieuw te bouwen 110kV station en de te verleggen kabel alsmede de inpassing in het landschap.

3.1.2

Huidig gebruik van het onderzoeksgebied

Het terrein bestaat uit landbouwgrond met enkele sloten.

3.1.3

Toekomstig gebruik van het onderzoeksgebied

Op het terrein zal een nieuw 110 kV station verschijnen, het bestaande 380kV station wordt uitgebreid en de bestaande kabel wordt verlegd alsmede de inpassing in het landschap.

3.2

Informatie van de opdrachtgever

Opdrachtgever heeft de navolgende informatie geleverd aan Sweco:

Kaartmateriaal Opdrachtgever heeft een digitale topografische kaart met RD-coördinaten (ArcGIS-formaat) ter beschikking gesteld. Hierop staat het onderzoeksgebied aangegeven.

Bodemgesteldheid De opdrachtgever heeft geen informatie beschikbaar gesteld over de bodemgesteldheid in het onderzoeksgebied.

Naoorlogse werkzaamheden De opdrachtgever heeft geen informatie beschikbaar gesteld over mogelijke naoorlogse werkzaamheden in het onderzoeksgebied.

3.3

Aanwezige informatie over de bodemgesteldheid

Op basis van de aan DINOloket2 ontleende gegevens kan worden geconcludeerd dat de ondergrond ter plaatse van het onderzoeksgebied uit zand bestaat. De significantie hiervan, in relatie tot OO, is dat deze grondsoort een zeer sterk remmende uitwerking heeft op het indringingsvermogen van OO. 2

Geologische boringen met identificatievolgnummers: B21G0300, B21G0911, B21G0909, B21G0910, B21G0912.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

13/25

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

14/25

De laag met een 10 MPa conusdrukweerstand en een minimale dikte van 1 m (dit betreft de maximale indringingsdiepte van mogelijk afgeworpen afwerpmunitie welke vervolgens mogelijk als OO achtergebleven) kon niet worden vastgesteld, doordat er geen geotechnisch sondeeronderzoek binnen en in de directe omgeving van het onderzoeksgebied beschikbaar was.

3.4

Reeds uitgevoerde onderzoeken

Voor dit vooronderzoek OO Conflictperiode is nagegaan of reeds uitgevoerde onderzoeken bekend zijn met een relevantie tot het onderzoeksgebied. De navolgende instanties zijn hiervoor benaderd of geraadpleegd: • • • • • •

bedrijfsarchief Sweco; opdrachtgever; VEO Bommenkaart; gemeente Zwolle; provincie Overijssel; ProRail.

In navolgende overzicht is aangegeven welke reeds uitgevoerde onderzoeken op het gebied van OO zijn geraadpleegd. • • •

Bombs Away B.V., ‘VO-CE Berkummer-broekweg Zwolle’, kenmerk: 17P043, d.d. 14 juni 2017 (normtekst: WSCS-OCE); Bombs Away B.V., ‘Aanvullend onderzoek Conventionele Explosieven N340-N48’, kenmerk: 17P063, d.d. 23 februari 2018 (normtekst: WSCSOCE); AVG Explosieven Opsporing Nederland, ‘Vooronderzoek PGO-Drenthe (RON-100), kenmerk: 1662151-VO-02-RON-100, d.d. 19 september 2017 (normtest: WSCS-OCE)

Sweco heeft de genoemde rapportage(s) doorgenomen op relevante informatie van betrouwbare bronnen. Indien er informatie in stond die niet reeds achterhaald was tijdens de door Sweco uitgevoerde inventarisatie, is de achterliggende oorspronkelijke bron geraadpleegd. Waar het niet mogelijk bleek de oorspronkelijke bron te raadplegen of dat het rapport als oorspronkelijk bron gezien moet worden (bijvoorbeeld bij een Proces-Verbaal van Oplevering van een opsporingsonderzoek), is de informatie uit het rapport overgenomen en wordt daar naar verwezen in de chronologische lijst met gebeurtenissen (‘Overzicht oorlogshandelingen’) in bijlage 5 van deze rapportage.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

15/25

4

Resultaat bronneninventarisatie

In dit hoofdstuk worden de resultaten van de inventarisatie van het bronnenmateriaal beschreven. Daarbij worden de (historische) feiten opgedeeld in drie tijdsperioden: mei 1940, de bezettingsperiode en de bevrijdingsfase. Tevens is een korte beschrijving opgenomen betreffende de naoorlogse werkzaamheden ter plaatse van het onderzoeksgebied. Voor een beschrijving van de gebruikte bronnen en een betrouwbaarheidsanalyse van deze bronnen wordt verwezen naar bijlage 5.

4.1

Resultaat historisch feitenmateriaal

Duitse inval mei 1940 Op 10 mei 1940 overschreden Duitse troepen de oostelijke grens van Nederland en rukten in hoog tempo op in westelijke richting. Nog dezelfde dag namen zij Zwollerkerspel in, de gemeente waarin het onderzoeksgebied destijds gelegen was. Voor de aankomst van de Duitse troepen hadden de Nederlandse strijdkrachten alle bruggen in de gemeente opgeblazen en zich achter de rivier de IJssel teruggetrokken. Naar het zuiden tussen Zutphen en Westervoort braken de Duitse troepen door de zogeheten IJssellinie heen. Hierop trokken de Nederlandse strijdkrachten zich, nog altijd op 10 mei, terug op de Grebbelinie in het oosten van provincie Utrecht. Toen de Nederlandse strijdkrachten op 15 mei 1940 capituleerden, lag de frontlinie even ten oosten van de stad Utrecht. Tussen 6:00 en 7:00 uur in de morgen bliezen de Nederlandse troepen alle bruggen op binnen gemeente Zwollerkerspel. In de middag omstreeks 13:00 uur kwamen de eerste Duitse troepen aan in de gemeente. De troepen bestonden uit infanterie, wielrijders en pantsertroepen. Er zijn in het bronnenonderzoek geen aanwijzingen gevonden dat in de eerste meidagen grondgevechten plaats hebben gevonden tussen Duitse en Nederlandse troepen in of nabij het onderzoeksgebied.

Bezettingsperiode Tijdens de Duitse bezetting van het onderzoeksgebied woedde een luchtoorlog in het luchtruim boven Nederland. Doelwit van luchtaanvallen waren in de regel strategische objecten, zoals industrie, vliegvelden, infrastructuur en havens of tactische objecten (bijvoorbeeld verdedigingswerken). Direct in de buurt van het onderzoeksgebied lag een spoorlijn. Deze werd tijdens de oorlog gebombardeerd (zie ‘Bevrijdingsfase’). Ter verdediging tegen luchtaanvallen zetten de Duitse strijdkrachten een luchtverdedigingssysteem op in Nederland. Dit systeem bestond onder meer uit luchtafweer op de grond en de inzet van jachtvliegtuigen. Als gevolg van luchtafweerbeschietingen en luchtgevechten stortten talloze vliegtuigen neer op Nederlands grondgebied. Hieronder bevonden zich ook bommenwerpers, al dan niet met hun bommenlast nog aan boord die in de regel onderweg waren naar doelen in Duitsland. In veel gevallen voerden de bemanningen van bommenwerpers die in nood waren noodafworpen uit. De bommenlast kwam dan vaak willekeurig neer.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

16/25

Zo werden er op 10 april 1941 op een vrij veld binnen gemeente Zwollerkerspel twee brisantbommen en zestig brandbommen afgeworpen. Er werd geen schade vermeld. Enkele maanden later was het weer raak: op 1 8 augustus 1941 kwamen vijf brisantbommen neer op een weiland. Eén van deze bommen ontplofte niet en bleef als blindganger in de bodem achter. In het rapport werd vermeld dat er geen schade aan de gebouwen te rapporteren was. ’s Avonds rond 21:10 uur op 14 december 1942 stortte een Britse Lancaster (bommenwerper) van het 50 Squadron neer ten noorden van Hearst. Op 8 december moest een Duitse Messerschmitt van afdeling 1./JG 3 een gedwongen noodlanding maken ten oosten van Zwolle vanwege een brandstoftekort. Het toestel raakte bij de noodlanding voor 20% beschadigd. Het bleef enige tijd rustig tot op 14 juni 1944 een Amerikaanse P-38 jachtvliegtuig van unit 20FG/77FS bij Berkum neerstortte. Op 30 maart 1945 kwamen in het buurtschap Berkum, nabij de uitspanning ‘De Pelikaan’, vijf bommen neer om 14:15 uur. Hierdoor ontstond glas- en woningschade.

Bevrijdingsfase Op 6 juni 1944 voerden de geallieerde grondstrijdkrachten een grootscheepse invasie uit in het Franse Normandië. Na ruim twee maanden van zware gevechten met de Duitse strijdkrachten braken zij medio augustus 1944 door en rukten in razendsnel tempo op naar de Nederlandse grens. Begin september 1944 kwamen de eerste geallieerde grondtroepen hier aan. Op 17 september probeerden de geallieerden middels Operation Market Garden de grote rivieren in Nederland bij Eindhoven, Nijmegen en Arnhem over te steken. Op deze manier hoopten zij de Duitse Westwall (een verdedigingslinie die langs de Duitse westgrens vanaf de Zwitserse grens tot aan de Rijn ter hoogte van Nijmegen liep) heen te trekken en het industriële hart van Duitsland in het Roergebied te veroveren. De operatie liep uit op een mislukking, doordat het veroverde bruggenhoofd ten noorden van de Neder-Rijn bij Arnhem door Duitse troepen werd heroverd. Het grootste deel van Nederland bleef hierdoor onder controle van de Duitse strijdkrachten. De geallieerden kozen er nu eerst voor om in het zuiden van Nederland de Scheldemonding veilig te stellen en verder een breed front te formeren, wat een moeizaam en langdurig proces bleek. Het onderzoeksgebied bleef nog tot en met 14 april 1945 in handen van de Duitse strijdkrachten.

Toen werd het gebied bevrijd door Canadese troepen, die vanuit het zuiden oprukten in noordelijke richting. De Duitse verdediging was voornamelijk langs de oostelijke oever van de IJssel gesitueerd met frontrichting west. De Canadese grondtroepen kwamen in april 1945 echter vanuit het zuiden aan in de regio van Zwolle. Er vonden rond de stad geen zware gevechten plaats, omdat de Duitse krijgsmacht het leeuwendeel van zijn troepen grotendeels ontruimde voordat de Canadese grondtroepen aankwamen. Er zijn derhalve geen indicaties dat er in de omgeving van het onderzoeksgebied grondgevechten hebben plaatsgehad gedurende deze fase. In de maanden, voorafgaand aan de bevrijding van het onderzoeksgebied, voerde de Britse luchtmacht tal van beschietingen en bombardementen uit in de regio. Hierbij werd vooral de infrastructuur tot doelwit gemaakt om de logistiek van de Duitse strijdkrachten te frustreren (interdictie). In de omgeving van het onderzoeksgebied werden vooral de spoorlijn Zwolle-Meppel en de spoorbrug bij Berkum gebombardeerd.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

17/25

Op 20 oktober 1944 bombardeerden acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van het 440 Squadron van het 143 Wing het spoor naast het onderzoeksgebied met 16 x 500 lb brisantbommen. Op drie plaatsen werd als gevolg daarvan, volgens de piloten, het spoor uitgeschakeld. Twee weken later was het spoor weer het doelwit. Deze keer van twee bombardementen. Op 4 november 1944 bombardeerden veertien Britse Typhoon jachtbommenwerpers het spoor nabij het onderzoeksgebied met in totaal 14 x 500 lb medium capacity (met 0.025 sec tijdvertraging) bommen. Op één plaats werd het spoor als vernield gemeld. Hierna wierpen nog eens acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers 16 x 500 lb brisantbommen medium capacity (staartontsteking met 0.025 sec tijdvertraging) op het spoor. Het doelwit werd gemist. Slechts twee dagen later was het weer raak. Op 6 november 1944 bombardeerden acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers het spoor vlakbij het onderzoeksgebied met 16 x 500 lb brisantbommen medium capacity (staartontsteking met 0.025 sec tijdvertraging). Eén van de bommen kon niet worden afgeworpen. De bommen kwamen neer ten zuiden van een brug (waarschijnlijk de brug bij Berkum). Na het bombardement werd echter geen schade aan het spoor geobserveerd. Hierna vielen opnieuw acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers het spoor nabij het onderzoeksgebied aan met 16 x 500 lb brisantbommen met 0.025 sec tijdvertraging.

Alle afgeworpen bommen vielen in het doelgebied volgens de piloten. Er werd één near miss geobserveerd. Het spoor werd niet getroffen. Een dag later, op 7 november 1944, bombardeerden drie Britse Spitfire jachtbommenwerpers de kruising met 3 x 500 lbs en 6 x 250 lb brisantbommen. Alle bommen zouden in het doelgebied zijn gevallen. Op 9 maart 1945 was de spoorbrug over de rivier het doelwit van een bombardement. Vier Britse Typhoon jachtbommenwerpers van het 183 Squadron van het 123 Wing wierpen 8 x 500 lb brisantbommen af. Er werd een voltreffer gemeld op het zuidelijke einde. De brug werd verder als vernietigd gemeld. De inslagplaatsen van de overige bommen werden niet geobserveerd. Op 30 maart 1945 werden om 17:30 uur door Britse Spitfire jachtbommenwerpers van het 74, 340 en 341 Squadron 18 x 500 lb en 35 x 250 lb brisantbommen afgeworpen in de buurt van de spoorlijn Zwolle-Meppel. Het was een voltreffer in kaartvlak qZ.9437. Ook ontstond er glasschade.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

18/25

Afbeelding 4 Overzicht van de frontsituatie op 23 maart 1945 en vervolgens de ontwikkelingen tot in mei 1945. Te zien is hoe gemeente Zwollerkerspel 14 april bevrijd werd. Bron: xxxxxxxxx e.a., De bevrijding van Nederland 1944-1945. Oorlog op de Flank (Den Haag 1995).

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

19/25

Afbeelding 5 Een uitvergrote kaart van de ontwikkelingen tussen 23 maart en 4 mei 1945, de dag waarop de Duitse strijdkrachten in Nederland capituleerden. Bron: xxxx, ‘De bevrijding van Oost- en Noord-Nederland’, in: Militaire Spectator, jrg. 189 nr. 4 (21 april 2020), 226.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

20/25

4.2

Naoorlogse ontwikkelingen

Ten tijde van de Tweede Wereldoorlog bestond het onderzoeksgebied grotendeels uit dijklichamen, en in de directe omgeving lag een spoorlijn. Tussen 1970 en 2000 werd de Berkummerbroekweg doorgetrokken. Deze weg liep ten zuiden van het onderzoeksgebied. Ook werd er in deze periode een hoogspanningsstation aangelegd ten zuiden van het onderzoeksgebied. Eind jaren ’90 werd het plan opgevat voor de ontwikkeling van een nieuw industrieterrein genaamd Hessenpoort. Dit industrieterrein ligt ten westen van het onderzoeksgebied. De directe omgeving is daarmee, in tegenstelling tot het onderzoeksgebied zelf, sterk ontwikkeld. In 2010 werd een munitievondst gedaan aan de Rijnlandstraat 2 in Zwolle. Dit betrof een verschoten Nederlandse oefenantitankbrisantgranaatraket (3.5 inch Nr 50C1). Deze raket is afkomstig van een draagbare raketwerper. Een visuele weergave van de naoorlogse ontwikkelingen in en nabij het onderzoeksgebied is weergegeven in de navolgende afbeelding en in bijlage 6.

Afbeelding 6 Overzicht naoorlogse ontwikkelingen.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

21/25

5

Analyse historisch feitenmateriaal

Het historisch feitenmateriaal, afkomstig van de inventarisatiefase, is in dit hoofdstuk gedetailleerd geanalyseerd. Op basis hiervan wordt vastgesteld of er sprake is van de vermoedelijke aanwezigheid van OO in het onderzoeksgebied.

Verdacht of onverdacht Bij de analyse wordt het bronnenmateriaal geanalyseerd conform de richtlijnen van de CS-VROO. Hierin staat beschreven welke oorlogshandelingen wel of niet tot een verdacht gebied leiden. Tevens staat beschreven hoe het verdachte gebied in horizontale en verticale zin dient te worden afgebakend.

5.1 •

•

•

Analyse

Er zijn geen aanwijzingen gevonden in de geraadpleegde gegevens dat ter plaatse van het onderzoeksgebied en de directe omgeving daarvan bij zowel de Duitse inval van mei 1940 als bij de bevrijding in april 1945 grondgevechten hebben plaatsgevonden. Er zijn geen indicaties gevonden in het bronnenonderzoek dat er gedurende de Duitse bezettingsfase van het onderzoeksgebied oorlogshandelingen, zoals vliegtuigcrashes en bominslagen, hebben plaatsgehad ter plaatse van en in de directe omgeving van het onderzoeksgebied. Wel hebben dergelijke oorlogshandelingen plaatsgehad in de regio. De locatieverwijzingen van deze handelingen wezen niet op het onderzoeksgebied of waren niet voldoende concreet. In de geraadpleegde bronnen zijn indicaties aangetroffen dat het spoor tussen Zwolle en Meppel in de buurt van het onderzoeksgebied is gebombardeerd door Britse Typhoon jachtbommenwerpers op 4 en 6 november 1944, waarbij in totaal achtenveertig 500 lbs brisantbommen zijn afgeworpen. Hoewel de genoemde coördinaten nabij het onderzoeksgebied liggen, is in eerdere vooronderzoeken op basis van de luchtfoto van 14 december 1944 vastgesteld dat een bombardement van of 4 of 6 november binnen in het onderzoeksgebied had plaatsgevonden. Op de geraadpleegde luchtfoto van 14 december 1944 is in het onderzoeks-gebied een krater waargenomen.

Daarnaast is op de luchtfoto van 15 maart 1945 een verstoring te zien, vermoedelijk een inslagopening van een blindganger. De afstand tussen deze twee verstoringen bedraagt namelijk ongeveer 50 meter (met een gehanteerde mogelijke georeferentie afwijking van 5 meter). Dit komt overeen met het document ‘Aanvallen met jachtbommenwerpers – tactieken en nauwkeurigheid/spreiding van inslagen’, kenmerk IB-14021-1, opgesteld door Expload d.d. 10 juni 2014, waarin wordt gesteld dat de maximale afstand tussen twee bommen 50 m bedraagt. De theorie is dat beide bommen, één ontploft en één als blindganger achtergebleven, zijn afgeworpen door één Typhoon. Deze informatie heeft geleid tot verdachte gebieden VG-1 en VG-2. Onder de kop ‘verdachte gebieden’ verderop in dit hoofdstuk zijn de horizontale en verticale afbakening uiteengezet van de op OO verdachte gebieden.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

22/25

•

•

•

Op de luchtfoto van 13 april 1945 met fotonummer 3011 (collectie LMH (296), sortie 4-2278) is onder het onderzoeksgebied een krater te zien. Rondom de solitaire krater is een cirkelvormig gebied met een straal van 50 m (met georeferentie afwijking: 55) m, gemeten vanuit het hart van de krater, verdacht op het aantreffen van afwerpmunitie. Deze informatie heeft geleid tot verdachte gebied VG-3. Onder de kop ‘verdachte gebieden’ verderop in dit hoofdstuk zijn de horizontale en verticale afbakening uiteengezet van de op OO verdachte gebieden. Er is in 2010 een munitievondst gedaan aan de Rijnlandstraat 2 in Zwolle. Dit betrof een verschoten Nederlandse oefenantitankbrisantgranaatraket (3.5 inch Nr 50C1). Deze raket is afkomstig van een draagbare raketwerper. Bovendien betrof de munitievondst oefenmunitie van het Nederlandse leger. De locatieverwijzing hiervan is ongeveer 340 m ten westen van de dichtstbijzijnde rand van het onderzoeksgebied. Er zijn geen aanwijzingen in de geraadpleegde bronnen gevonden voor de oorzaak van deze vondst. Derhalve is de munitievondst als toevalsvondst aangemerkt. Op de geraadpleegde luchtfoto’s met fotonummers 3069 en 3070 (15 maart 1945) zijn enkele bomkraters te zien. Deze zijn hoogstwaarschijnlijk afkomstig van het bombardement op 9 maart 1945. Verder zijn er geen verstoringen waargenomen in het landschap die duiden op oorlogshandelingen.

Op basis van die analyse is het onderzoeksgebied DEELS VERDACHT verklaard op het aantreffen van OO.

5.2

Verdachte gebieden

Op basis van de analyse zijn diverse op OO verdachte gebieden aangemerkt. In navolgende tabel is een nadere specificatie weergegeven van deze gebieden. In bijlage 2 van deze rapportage is de OO-bodembelastingkaart weergegeven. Verdacht gebied VG-1

VG-2

VG-3

3

Horizontale afbakening Gebied met een straal van 55 meter rondom de krater Gebied met een straal van 15 meter rondom de vermoedelijke blindganger Gebied van 50 meter rondom een individuele krater3

Verticale afbakening 4,5 m-mv

Te verwachten hoofden subsoorten OO Afwerpmunitie: Brisant 500 lbs

Verschijningsvorm

Aantallen

Afgeworpen

1

4,5 m-mv

Afwerpmunitie: Brisant 500 lbs

Afgeworpen

1

4,5 m-mv

Afwerpmunitie: Brisant 250 lb en 500 lb

Afgeworpen

Een tot enkele

Overleg tussen Expload, Tauw, Armaex en Bombs Away in december 2016/januari 2017 inzake de N35 met als basis: Vooronderzoek Conventionele Explosieven uit de Tweede Wereldoorlog Spoor Zwolle – Wierden, met kenmerk RVCE-14021-02, opgesteld door Expload Explosievenadviseurs, d.d. 19-09-2014. Bominslagen door een Typhoon jachtbommenwerper: het verdachte gebied is afgebakend op 50 m rondom een individuele krater.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

23/25

5.3

Leemten in kennis

Bij het uitvoeren van een vooronderzoek OO, wordt getracht om de gebeurtenissen met een relevantie tot OO zo goed mogelijk in kaart te brengen. Er zijn echter vaste en in veel gevallen ook variabele factoren die het vooronderzoek limiteren. De navolgende factoren hebben een beperkende uitwerking gehad op het voorliggende vooronderzoek OO: •

• •

•

In de periode 1940 tot en met 1970 werden ruimingen van OO niet centraal en systematisch vastgelegd. Derhalve is het van deze periode niet bekend in hoeverre er OO geruimd zijn in of in de nabijheid van het onderzoeksgebied. Niet alle vastgestelde aanwijzingen van oorlogshandelingen konden exact worden gelokaliseerd op basis van de beschikbare gegevens. Er is gestreefd naar het zo goed mogelijk georeferen van de geraadpleegde luchtfoto’s. Echter zijn de tijdens de Tweede Wereldoorlog genomen luchtfoto’s zelden perfect te plaatsen op de huidige topografie. Derhalve dient rekening te worden gehouden met een georeferentie afwijking van 5 meter. Er is bij de gemeenten Zwolle en Dalfsen en provincie Overijssel navraag gedaan naar reeds uitgevoerde onderzoeken op gebied van OO, maar er is geen reactie ontvangen.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

24/25

6

Conclusie en Advies

6.1

Conclusie

Op basis van de analyse van het historisch feitenmateriaal in dit vooronderzoek OO conflictperiode wordt het onderzoeksgebied als DEELS VERDACHT aangemerkt op het aantreffen van OO (zie ook de OO-bodembelastingkaart in bijlage 2).

6.2

Advies

Sweco adviseert om de grondroerende werkzaamheden voor de onverdachte gebieden normale doorgang te laten hebben. Voor deze gebieden is geen aanleiding gevonden tot het nemen van vervolgstappen op het gebied van OO. Indien kan worden aangetoond dat de voorgenomen werkzaamheden in de verdacht verklaarde gebieden plaats zullen hebben in volledig naoorlogs geroerde gronden (bijvoorbeeld een bestaand kabelbed), kunnen deze eveneens normale doorgang vinden. Verder onderzoek op het gebied van OO is in dit geval van geen meerwaarde: de mogelijk tijdens de Tweede Wereldoorlog achtergebleven OO zullen niet meer aanwezig zijn. Indien niet kan worden aangetoond dat de gronden waarin werkzaamheden zullen plaatsvinden reeds zijn geroerd, wordt geadviseerd om – alvorens met de geplande werkzaamheden aan te vangen – detectieonderzoek uit te laten voeren door een conform het CS-OOO (A) gecertificeerde partij. Gezien de voorgenomen werkzaamheden, is oppervlaktedetectie de meest geschikte detectietechniek. Mochten er voor detectie te veel verstorende (metaalhoudende) elementen aanwezig zijn, wordt geadviseerd de graafwerkzaamheden te laten begeleiden door een benaderteam, bestaande uit minimaal één Senior OOO-deskundige en één assistent OOO-deskundige.

Sweco kan het detectieonderzoek en/of de begeleiding in het veld faciliteren door gespecialiseerde en gecertificeerde onderaannemers in te schakelen.

6.3

Slotwoord

Opgemerkt wordt dat er tijdens de uitvoering altijd aandacht dient te zijn voor het aantreffen van onverwachte zaken en dat grondroerend personeel op de hoogte dient te zijn van het protocol voor toevalsvondsten. Indien tijdens het werk gestuit wordt op zaken die lijken op OO, dient het werk altijd terstond gestaakt te worden en een deskundige geraadpleegd te worden. Het handelingsproces dient als volgt te verlopen: 1. Verdacht object (mogelijke OO) gevonden door uitvoerder. 2. Object laten liggen waar deze gevonden is (NIET aanraken, beroeren of verplaatsen). 3. Werkzaamheden ter plaatse stilleggen. 4. Toezichthouder informeert het bevoegd gezag of dienst vertegenwoordiger en de politie (in noodgevallen met 112) over de vondst. Geef hierbij een zo duidelijk mogelijke omschrijving van het object zonder deze te beroeren. 5. Nabije omgeving afzetten en markeren. Rondom piketten met rood-wit lint of rondom met hekwerk.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

25/25

6. De politie schakelt zo nodig de EODD in. Deze onderzoekt het object (mogelijke OO) en verwijdert het zo nodig. 7. Op aanwijzing van de toezichthouder kunnen de werkzaamheden worden hervat. Ten aanzien van OO zijn zowel de opdrachtgever als de opdrachtnemer verantwoordelijk voor de veiligheid van het uitvoerende personeel en de projectomgeving. Voor heel Nederland geldt dat er een risico is op toevalsvondsten. De uitvoerende partij en werknemers dienen op de hoogte te zijn van de OO gerelateerde risico’s. Het thema dient verankerd te zijn in het kwaliteitssysteem of in het V&G-plan. Zo mag de opdrachtgever van de opdrachtnemer verwachten dat deze periodiek een Toolbox OO verzorgt voor al haar grondroerende en uitvoerende personeel. Behandeld dient te worden: wat zijn OO en hoe om te gaan met een toevallige vondst. Dit om de veiligheid van de werknemer en de projectomgeving te vergroten. Sweco beveelt TenneT voorts dringend aan om, alvorens met de voorgenomen werkzaamheden aan te vangen, de bevindingen van deze rapportage te overleggen aan gemeente Zwolle.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum 23-05-2023

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

26/25

Bijlage 1 – Overzicht onderzoeksgebied

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

I

Bijlage 2 – OObodembelastingkaart

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Bijlage 3 – Inventarisatiekaart

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Bijlage 4 – Situering luchtfoto

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Bijlage 5 – Overzicht oorlogshandelingen Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum

Gebeurtenis/locatie

Bronverwijzing

Archief

10 mei 1940

Tussen 6:00 uur en 7:00 uur in de morgen bliezen Nederlandse troepen de bruggen op in de gemeente Zwollerkerspel.

Toeg. nr. 420, inv. nr. 24

NIMH

10 mei 1940

De eerste Duitse troepen kwamen aan in de gemeente Zwollerkerspel rond 13:00 uur. Het betrof infanterie, wielrijders en pantsertroepen.

Toeg. nr. 420, inv. nr. 24

NIMH

10 april 1941

In de gemeente Zwollerkarspel werden twee brisant- en zestig brandbommen afgeworpen op het vrije veld. Er was geen schade.

077 – 1328

NIOD

18 augustus 1941

Op een weiland in de gemeente Zwollerkerspel kwamen vijf brisantbommen neer. Eén van de bommen ontplofte niet en bleef als blindganger in de ondergrond achter. Er was geen schade aan gebouwen.

R58/3578

Bundesarchiv

14 december 1942

Ten noorden van Haerst stortte de Britse AVRO Lancaster W4266 bommenwerper van 50 Squadron neer om 21:10 uur.

T1953, p. 167

SGLO, Bewogen jaren, Zwolle in de tweede wereldoorlog

8 oktober 1943

Ten oosten van Zwolle kwam maakte een Duitse Messerschmitt Bf 109 jachtvliegtuig een noodlanding. Het toestel was voor twintig procent beschadigd.

R0655

SGLO

14 juni 1944

Bij Berkum stortte een Amerikaanse P-38 jachtvliegtuig van 20FG/77FS neer om 08:30 uur.

T3787, p 167

SGLO, Bewogen jaren, Zwolle in de tweede wereldoorlog

29 september 1944

Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van het 440 Squadron vielen de spoorweg aan op punt qZ.936372 met 8 x 500 lb brisantbommen met ontstekers van 11 seconden tijdsvertraging. Het spoor werd niet geraakt volgens de piloten.

AIR37/715

TNA

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum

Gebeurtenis/locatie

Bronverwijzing

Archief

20 oktober 1944

Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van het 440 Squadron bombardeerden het spoor in kaartvierkant qZ.9537 met 16 x 500 lb brisantbommen. Het spoor werd op drie plaatsen binnen de kaartvierkanten qz.9744 tot en met qz.9847 geraakt. Met als gevolg dat het spoor, volgens de piloten, werd uitgeschakeld.

AIR37/715

TNA

4 november 1944

Veertien Britse Typhoon jachtbommen-werpers bombardeerde het spoor in de kaartvierkanten qZ.9639 en qZ.9232, qZ.9626 met in totaal 14 x 500 lb medium capacity (met 0.025 sec tijdvertraging) bommen. Op één plaats werd het spoor vernield gemeld.

AIR27/1880

TNA

4 november 1944

Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers wierpen 16 x 500 lb brisantbommen medium capacity (staartontsteking met 0.025 sec tijdvertraging) op het spoor in kaartvierkant qZ.9639. Het doelwit werd gemist.

AIR27/1880

6 november 1944

Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers bombardeerden het spoor in kaartvierkant qZ.9639 met 16 x 500 lb brisantbommen medium capacity (staartontsteking met 0.025 sec tijdvertraging). Eén van de bommen kon niet worden afgeworpen. De bommen kwamen neer ten zuiden van een brug (waarschijnlijk die bij Berkum). Na het bombardement werd echter geen schade aan het spoor geobserveerd.

AIR27/1880

6 november 1944

Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers vielen het spoor aan in kaartvierkant qZ.9639 met 16 x 500 lb brisantbommen met 0.025 sec tijdvertraging). Alle afgeworpen bommen vielen in het doelgebied volgens de piloten.

AIR27/1878

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

AIR37/716

TNA

AIR37/716

TNA

AIR37/716

AIR37/716

TNA

Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum

Gebeurtenis/locatie

Bronverwijzing

Archief

Er werd één near miss geobserveerd. Het spoor werd niet getroffen. 7 november 1944

Drie Britse Spitfire jachtbommenwerpers vielen (als secundair doelwit) de kruising in kaartvlak qZ9437 aan met 3 x 500 lb en 6 x 250 lb brisantbommen. Alle bommen vielen in het doelgebied.

AIR 37/716

TNA

7 december 1944

De straatweg naar Meppel werd licht beschadigd als gevolg van het neerkomen van brisantbommen. Meerdere Britse Boston en Mitchell bommenwerpers bombardeerden de spoorbrug bij Zwolle met 33 x 1000 lb en 80 x 500 lb MC brisantbommen met neusontsteker zonder vertraging en neusontsteker met vertraging .025. Ook werd er door een box

Toeg. nr. 0025.2, inv. nr. 9245

Provinciaal archief

AIR 37/717

TNA

3 februari 1945

vliegtuigen de spoorbrug over de Overijsselse Vecht bij Zwolle aangevallen binnen kaartvierkant qZ.937372. Van deze aanval werden geen resultaten waargenomen. 9 februari 1945

Twee Britse Spitfire jachtbommenwerpers vielen een trein aan in kaartvierkant qZ.9640.

AIR37/717

TNA

9 maart 1945

Vier Britse Typhoon jachtbommenwerpers wierpen 8 x 500 lb brisantbommen af op de spoorbrug over de rivier in kaartvierkant qZ.9437. Er werd een voltreffer gemeld op het zuidelijke einde. De brug werd verder als vernietigd gemeld. De inslagplaatsen van de overige bommen werden niet geobserveerd.

AIR37/718

TNA

30 maart 1945

Twintig Britse Spitfire jachtbommenwerpers wierpen in totaal 18 x 500 lb en 35 x 250 lb bommen af op diverse spoordoelwitten. Er werd door de piloten een voltreffer gemeld op het spoor in kaartvierkant qZ.9437.

AIR37/718

TNA

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum

Gebeurtenis/locatie

Bronverwijzing

Archief

30 maart 1945

Ter plaatse van de buurtschap Berkum, nabij de uitspanning ‘De Pelikaan’, kwamen vijf bommen neer om 14:15 uur. Hierdoor ontstond glas- en woningschade.

Toeg. nr. 801, inv. nr. 1041

Gemeentearchief Zwollerkerspel

30 maart 1945

In de buurt van de spoorlijn Zwolle-Meppel in de gemeente Zwollerkerspel werden om 17:30 uur negen bommen afgeworpen. Hierdoor ontstond glasschade.

Toeg. nr. 801, inv. nr. 1041

Gemeentearchief Zwollerkerspel

7 april 1945

Acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 263 Squadron beschoten een trein in kaartvierkant qZ.9538 met 40 raketten. Er werden tien voltreffers waargenomen. Vervolgens werd de trein aangevallen met boordgeschut. Op twee plaatsen vloog de trein als gevolg in brand. Britse Typhoon jachtbommenwerpers van het 266 Squadron 146 Wing bombardeerden een trein met 500 lbs brisantbommen. In de melding is het aantal afgeworpen bommen niet aangegeven.54 In het Operations Record Book werd melding gemaakt van een aanval op een trein ten zuiden van Assen. Er waren twee voltreffers op de trein en het spoor werd op een plaats ten noorden van de trein doorsneden. De trein ontplofte na de aanval en rook steeg op

AIR27/1548

TNA

7 april 1945

13 april 1945

tot 3000 feet. 55 De trein stond op positie qZ.9538. Place: MR 998355 (Dalfsen Sheet) De Nth NS Highlanders bereikten 13 april het zuiden van Dalfsen en vonden daar een kapotte brug. Er waren geen vijanden in het gebied. De brug werd rond 23:59 uur gemaakt door de Genie.

13 april 1945

Plaats: 988277 Sheet N 1 1:100,000 In de ochtend trokken de geallieerden door Dalfsen. Ze kwamen niet veel verder

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

AIR37/718

AIR 37/718

TNA

AIR 27/1559

War Diary Highland Light Infantry of Canada

https://map.project44.ca/

War Diary 9th Canadian Infantry Brigade

https://map.project44.ca/

Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum

Gebeurtenis/locatie doordat een andere opgeblazen brug gemaakt moest worden.

Bronverwijzing

Archief

13 april 1945

Plaats: 988314, Sheet 3503.

War Diary Stormont, Dundas & Glengarry Highlanders

https://map.project44.ca/

13 april 1945

Plaats: 993247

War Diary 14th Field Regiment Royal Canadian Artillery

https://map.project44.ca/

13 april 1945

Plaats: 983271 HEINO Sheet 3503

War Diary 13th Field Regiment Royal Canadian Artillery

https://map.project44.ca/

War Diary 12th Field Regiment Royal Canadian Artillery

https://map.project44.ca/

Burgers melden bij de geallieerden dat er ongeveer 70 Duitse soldaten zijn op punt 965373 en vuurwapen en machinegweer op 019378. De Dundas & Glengarry Highlanders trokken vervolgens verder richting Leeuwarden.

Om 02:00 uur werd er gevuurd op 991323 & 985322 D.F. & D.F. (SOS) om een tegenaanval af te slaan. Om 03:00 uur kwamen hier de volgende punten bij MR 95953243 94953235 - 96053145 – 95653275.

Rond 12:35 uur gingen diverse verkenningstroepen naar de punten 9533 en 9633. Er warden voorbereidingen getroffen om geschut om 18:00 uur te verplaatsen. Er werd niet gevuurd. 13 april 1945

Place: ZWOLLE MR 985265

13/14 april 1945

De regio Zwolle werd prijsgegeven door de Duitse troepen. Zij trokken zich zonder veel weerstand te bieden aan de oprukkende Canadese troepen terug.

Bollen, Canadezen in Actie

Literatuur

14 april 1945

De gemeente Zwollerkerspel werd bevrijd door geallieerde troepen. Een dag tevoren was de buurtschap Wijthem reeds bevrijd.

Toeg. nr. 420, inv. nr. 48

NIMH

12 december 1946

Opgave van de burgemeester van de gemeente Zwollerkerspel dat er in zijn gemeente, voor zover bekend, geen explosieve stoffen meer aanwezig waren.

Z

MMOD

30 januari 1950

Te Berkum-Brinkhoek werd ter plaatse van ‘De Koppels’ een

Overijsselsch Dagblad van 30 januari 1950

Delpher

Het regiment verplaatste zich naar nieuw gebied: HENIO MR 985265. Er werd die dag niet geschoten. De verkenningstroepen vertrokken om 12:00 uur om plek 9831 te verkennen en het regiment kwam hier om 21:25 uur aan.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Inventarisatie bronnenmateriaal (chronologisch) Datum

Gebeurtenis/locatie bom van “vrij groot formaat” aangetroffen.

Bronverwijzing

Archief

Overzicht ruimingen, uitgevoerd door de EOD (MORA’s) Sinds 1971 worden OO-ruimingen in Nederland centraal geregistreerd in zogeheten MORA’s (Melding, Opdracht, Ruimrapportage en Afdoening). Deze rapporten berusten bij de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EOD). Er is bij de EOD navraag gedaan naar relevante MORA’s voor het onderzoeksgebied: een overzicht van de relevante MORA’s is in navolgende tabel weergegeven. Gemeente Zwolle UO nr 20101427

Locatie Rijnlandstraat 2

Vondst 1x Oefenantitankbrisantgranaatraket; 3.5 inch Nr 50C1(NL) (verschoten)

Overzicht mijnenkaarten Bij de EOD zijn voor het onderzoeksgebied geen relevante gegevens omtrent mijnenvelden bekend.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Bijlage 6 – Historisch topografische kaarten

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Bijlage 7 – Satellietbeeld

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Bijlage 8 – Geraadpleegde bronnen Het bronnenmateriaal (literatuur, archiefstukken etc.) wordt bestudeerd op relevante feiten en aanwijzingen die onder meer worden gebruikt voor een goede keuze uit de beschikbare luchtfoto’s. Alle betrouwbare bronnen met toegevoegde waarde zijn van belang voor de verdere analyse, conclusies en afbakening van (on)verdachte gebieden. In de volgende paragrafen is een overzicht gegeven van de diverse bronnen, die geraadpleegd zijn voor onderhavig vooronderzoek. Per paragraaf is de betreffende bron omschreven, met daarin: • •

een overzicht van wat voor onderhavig onderzoek is geraadpleegd, met nadere vermelding van de inventarissen, toegangsnummers e.d. op basis waarvan de bronnen herleidbaar zijn; de in de bron aangetroffen relevante gebeurtenissen zijn niet uitgewerkt in betreffende paragraaf, maar in één chronologische overzichtstabel (‘Overzicht oorlogshandelingen’) in bijlage 5.

Voor alle geraadpleegde bronnen geldt dat deze reeds in het bezit waren van Sweco. Er is geen fysiek bezoek gebracht aan één of meerdere archiefinstellingen. Voorts heeft Sweco de in het navolgende overzicht gegeven bronnen zelf bestudeerd. Dit is niet uitbesteed aan derden.

Betrouwbaarheid van de bronnen Conform de richtlijnen in de CS-VROO, paragraaf 3.3.2, dient gerapporteerd te worden hoe de betrouwbaarheid van de gebruikte bronnen is ingeschat. De standaard richtlijnen bij Sweco staan per soort bron vermeld in de tabel ‘Beoordeling rapportage’ (bijlage 9). Waar in de rapportage afgeweken wordt van deze interne richtlijn, zal dit in de beoordeling vermeld en onderbouwd zijn bij de analyse van het bronnenmateriaal in hoofdstuk 5. Tevens geldt dat gebeurtenissen uit bronnen die Sweco betrouwbaar acht, geen bevestiging van een tweede bron nodig hebben ter bevestiging van de gebeurtenis. In de regel zal Sweco wel – waar mogelijk – een tweede bron raadplegen, omdat dit kan leiden tot een betere afbakening van een verdacht gebied.

Uitwerking van de bronnen Op basis van de geraadpleegde bronnen is in bijlage 5 een chronologische overzichtstabel opgesteld van de relevante gebeurtenissen in (de omgeving van) het onderzoeksgebied gedurende en na de Tweede Wereldoorlog. In de betreffende tabel is elke gebeurtenis voorzien van een bronverwijzing. De kolom ‘archief’ verwijst naar het archief waar de informatie vandaan komt, terwijl de kolom ‘bronverwijzing’ verwijst naar de herkomst van de informatie binnen het gegeven archief.

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

1) Overzichtslijst gebruikte literatuur Voor de literatuurstudie zijn de navolgende artikelen en/of boeken geraadpleegd. Auteur Amersfoort, H. e.a., Bollen, H.A. en Vroemen, L.P.J. Foreman, J. Hilbrink, J.A.M.C. et al. Klep, C. (red.), Nierstrasz e.a. Middlebrook, M. Molenaar, F.J. Schotman, J.L. Veenstra, S.L. Zwanenburg, G.J.

Titel Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied Canadezen in actie. Nederland najaar 44 en voorjaar 46

Uitgegeven 's-Gravenhage 2005 Grave 1995

The Fighter Command War Diaries: July 1944 to May 1945 De Pruus komt! Overijssel in de Tweede Wereldoorlog De bevrijding van Nederland 1944-1945, oorlog op de flank De strijd op Nederlands grondgebied tijdens de Wereldoorlog II, diverse delen The Bomber Command war diaries: an operational reference book, 1939-1945 De luchtverdediging in de meidagen 1940 (2 delen) Zij vielen rondom Zwolle In de schaduw van de glorie En nooit was het stil...: kroniek van een luchtoorlog, 2 delen

2004 Zwolle 1990 ’s-Gravenhage 1995 ’s-Gravenhage Harmondsworth 1985 's-Gravenhage 1970 Utrecht 1989 Zutphen 1992 's-Gravenhage 1991 en 1993

2) Overzichtslijst geraadpleegde gemeente en provinciale archieven Archief gemeente Zwollerkerspel De archiefstukken van deze gemeente liggen in het Historisch Centrum Overijssel te Zwolle. Hiervan zijn de navolgende archieven geraadpleegd: 0801 - Gemeente Zwollerkerspel, secretarie Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) 104 Stukken betreffende de inventarisatie van oorlogsschade aan gemeentelijke eigendommen en scholen en het aanvragen van voorschotten bij het ministerie van Financien om deze schade te herstellen, 1946 1952. 671- 673 Stukken betreffende de organisatie van de rijks- en gemeentepolitie. 683 Maandrapporten betreffende politionele aangelegenheden, 1942 - 1942. 1021 Stukken betreffende de luchtbescherming en de opheffing hiervan en het melden van de gevolgen van luchtaanvallen, 1937 - 1946. 1025 Stukken betreffende de behandeling van verzoeken om vergoeding van schade door oorlogsgeweld, 1940 - 1944. 1028 Jaarverslagen van de luchtbeschermingsdienst, 1941 - 1943. 1029 Stukken betreffende de behandeling van schadegevallen als gevolg van een op 24 maart 1941 plaatsgehad hebbende luchtaanval in de buurschap Ittersum, 1941 - 1943.

1033Stukken betreffende de financiële afwikkeling van oorlogsschade toegebracht aan burgers 1038 1033 Algemeen 1034 Aalbers t/m Esselink 1035 Gent, van t/m Kunst 1036 Lange, de t/m Remarde 1037 Schaepman t/m Steenfabriek 1038 Tempelman t/m Zwiersen 1041 Meldingen aan de Hoofdinspectie van de Luchtbescherming inzake beschietingen en bombardementen, 1943 - 1945. 1042 Stukken betreffende de opgave van de vindplaatsen van gevaar opleverende projectielen, 1945 - 1950. 1043Stukken betreffende de geleden oorlogsschade door de gemeente 1044 1043 Algemeen 1044 Voorschotaanvragen

Sweco | Zwolle Hessenweg Projectnummer 51012779 Datum

Versie 5.0

Document referentie NL23-648800269-44018

Archief gemeente Dalfsen De archiefstukken van deze gemeente liggen in het Historisch Centrum Overijssel te Zwolle. Hiervan zijn de navolgende archieven geraadpleegd: 624.1 - Archief van de gemeente Dalfsen 1928-1989 Inv. Nr. Omschrijving archiefstuk(ken) 141 Geallieerden en Duitse vliegeniers in de 2e Wereldoorlog, 1942-1985 649 Stukken betreffende de aangifte en opruiming van oorlogsexplosieven in de gemeente, 1946-1983 661-665 Stukken betreffende de LBD 1046 Stukken betreffende het sluiten van de laad- en losplaats op het station Dalfsen, 1969-1970 1047Stukken betreffende het verbeteren door middel van de aanleg van een dubbel spoor en elektrificatie van 1048 de spoorlijn Zwolle – Emmen, 1976-1985 1113 Stukken betreffende de vergoeding aan diverse personen voor gevallen van oorlogsschade, 1945-1957 1656 Straatnaamgeving 1942-1969: o.a. wijzigingen in de oorlog overgenomen. 2157 Stukken betreffende het herstellen van oorlogsschade aan de brugwachterwoning aan het Brugplein te Dalfsen, 1954-1957 2292 Stukken betreffende de bouw, oorlogsschade, aankoop en ruiling van grond van transformatorhuisjes, 1931-1954