1. Onderzoeksrapport ‘Wijkbudgetten: meer zeggenschap naar inwoners’

Onderzoeksrapport

Wijkbudgetten: meer zeggenschap naar inwoners

Wijkmanagement Gemeente Zwolle Marieke Ekenhorst

Mei 2024

Inhoudsopgave SAMENVATTING RAPPORT

4

INLEIDING

5

H1. CONTEXT ZWOLLE 1.1 COALITIEAKKOORD 1.2 OMGEVINGSVISIE 1.3 HANZA! PARTICIPATIEAANPAK 1.4 BEGROTING 1.5 MENSELIJKE MAAT

7 7 7 7 7 7

H2. METHODOLOGIE 2.1 ONDERZOEKSMATRIX

9 10

H3. BESCHIKBARE WIJKBUDGETTEN IN ZWOLLE 3.1 DEFINIËRING EN OVERZICHT WIJKBUDGETTEN 3.2 HISTORIE ZWOLLE & LESSEN UIT DE ZWOLSE PRAKTIJK 3.3 WIJKBUDGETTEN WIJKMANAGEMENT 3.4 GELDSTROMEN VANUIT BEHEER EN ONDERHOUD 3.5 WIJKBUDGETTEN MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING 3.6 OVERIGE WIJKBUDGETTEN GEMEENTE ZWOLLE 3.7 WIJKBUDGETTEN IN ZWOLLE SAMENGEVAT

13 13 15 17 21 24 24 25

H4. INVENTARISATIE IN DEN LANDE 25 4.1 POSITIE VAN ZWOLLE 26 4.2 EEN RONDJE NEDERLAND 27 4.3 OVERZICHT WIJKBUDGETTEN ZWOLLE, ARNHEM, NIJMEGEN, APELDOORN EN DEVENTER 29 4.4 MAPPING IN THE MAKING 32 4.5 GELEERDE LESSEN IN DEN LANDE 36 H5. TOEKOMSTPERSPECTIEF

37

H6. CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN Aanbeveling 1: Experiment Platform Bewonersinitiatieven Stappenplan Platform Bewonersinitiatieven Aanbeveling 2: Evaluatie MijnWijk Aanbeveling 3: Maak meer slimme koppelingen

41 42 42 43 44

2

REFLECTIE

45

BIJLAGE I. WIJKMANAGEMENT ZWOLLE

46

BIJLAGE II. BEWONERSINITIATIEF CELEBESSTRAAT

47

BIJLAGE III. MEER JAREN OPGAVE PROGRAMMERING (MJOP)

48

LIJST MET TABELLEN EN FIGUREN Tabel 1. Overzicht wijkbudgetten Zwolle in 2024 .........................................................................13 Tabel 2. Beknopt overzicht wijkbudgetten wijkmanagement 2024 ...............................................18 Tabel 3. Overzicht wijkbudgetten Zwolle, Arnhem, Nijmegen, Apeldoorn en Deventer in 2024 ..30

Figuur 1. Onderzoeksmatrix wijkbudgetten ..................................................................................11 Figuur 2. Schematisch overzicht wijkbudgetten Zwolle ................................................................25 Figuur 3. Zoek de verschillen .......................................................................................................33 Figuur 4. Tijdlijn integrale MJOP ..................................................................................................39

3

SAMENVATTING RAPPORT Wij hebben een verkenning uitgevoerd over de wijkbudgetten in Zwolle. Hierbij zijn geldstromen die landen in de wijk en waar inwoners aanspraak op kunnen maken in kaart gebracht. Het doel van wijkbudgetten is het creëren en in stand houden van vitale wijken, waarbij er meer verbinding is onder buurtbewoners, eigenaarschap voor de eigen woonomgeving ontstaat en zo mogelijk inwoners uit hun isolement worden getrokken. Wijkbudgetten dragen bij aan het versterken van zeggenschap en eigenaarschap van inwoners over hun directe leefomgeving. Het onderzoek vergelijkt ook de situatie van Zwolle met vier andere gemeenten: Apeldoorn, Nijmegen, Arnhem en Deventer. Elke gemeente gaat anders om met wijkbudgetten en betrekt inwoners op andere wijze. Uit deze vergelijking blijkt dat Zwolle het relatief goed doet, maar dat er wel manieren zijn om inwoners meer (directe) zeggenschap te geven. Ook valt op dat Zwolle, in vergelijking tot de andere gemeenten, weinig budget tot haar beschikking heeft. Het onderzoek sluit af met drie aanbevelingen: I.

Start een experiment: Platform Bewonersinitiatieven Dit experiment start in één of twee wijken van Zwolle. Voorlopig wordt gedacht aan Zwolle Zuid en/of Holtenbroek. Onder begeleiding van wijkmanagement kan dit experiment worden uitgerold, waarbij inwoners meer (directe) zeggenschap krijgen over een deel van het wijkbudget. Stap één in dit experiment is een uitvraag doen via het Burgerpanel om te checken of inwoners daadwerkelijk meer zeggenschap willen over het wijkbudget. Een volledig stappenplan vindt u onder de aanbeveling (Hoofdstuk 6, pp. 42-43).

II.

Evalueer MijnWijk onder gebruikers MijnWijk is een online platform dat wordt gebruikt als communicatiemiddel tussen wijkmanagement en inwoners. Via het platform kunnen bewoners initiatieven aandragen vanuit de straat, buurt of wijk. Tegelijkertijd delen wijkregisseurs nieuws over de vorderingen van een bewonersinitiatief op dit platform. Om te onderzoeken of dit platform toegankelijk is en wat de mogelijke verbeterpunten zijn, raden wij aan om een evaluatie te starten onder de gebruikers van dit platform: inwoners van Zwolle! Na afloop van deze evaluatie kan worden gekeken hoe dit platform te verbeteren. Het is van belang om deze evaluatie door een extern onderzoeksbureau te laten uitvoeren in samenwerking met wijkmanagement.

III.

Maak meer slimme koppelingen in budgetten De reorganisatie van het Fysiek Domein en de nieuw gecreëerde afdeling Stadsbeheer en Vitale Wijken biedt momentum om de geldstromen nog eens tegen het licht te houden. Er worden al slimme koppelingen gemaakt in budgetten, maar dit gebeurt nu vaak ad hoc en er liggen kansen om dit meer structureel te organiseren. Slim koppelen betekent budgetten samenvoegen waar mogelijk, of overhevelen naar een andere plek binnen de organisatie. Dit zorgt voor ‘ontkokering’ (ook wel ‘ontschotten’ genoemd) en moet uiteindelijk zorgen voor meer integraliteit en transparantie. Het grootste doel bij slim koppelen van wijkbudgetten is dat het eenvoudiger wordt voor inwoners waar en hoe zij zeggenschap kunnen hebben over het wijkbudget.

4

INLEIDING Voor stadsdeel Zwolle-Zuid zetten we bij projecten zoveel mogelijk in op de uitgangspunten ‘groen, gezond en ontmoeten’. Meer praktisch: hoe zorgen we dat we de (vele) groene buitenruimte in de wijken beter benutten voor waardevolle ontmoetingsplekken waar bewoners letterlijk en figuurlijk voor in beweging komen - goed voor lijf en leden. Tijdens het laatste Buurtvoor-Buurtonderzoek is het belang daarvan nog duidelijker geworden en zien we ook een grotere verwijdering tussen oudere en jonge wijkbewoners. In samenspraak met hen is de komst van een pumptrack als wijkopgave benoemd. Zo’n verharde fietsbaan kan onder beheer van wat oudere bewoners door alle generaties benut worden als waardevolle, sportieve ontmoetingsplek in de wijk die generaties op positieve wijze verbindt. We zoeken samen met de initiatiefnemers naar slimme manieren om groot draagvlak in de wijken en bij de gemeente vinden en om ook zelf een deel van de financiering te organiseren. Uiteindelijk zal een deel van de financiering wel bij de gemeente(raad) vandaan moeten komen omdat de bewonersbudgetten niet toereikend zijn voor dit mooie initiatief.

De pumptrackbaan is een prachtig voorbeeld van een breed gedragen bewonersinitiatief. Inwoners zijn zelf naar de gemeente toegestapt met een ludiek idee en dit balletje is gaan rollen. Met de inzet van wijkmanagement, maar ook wethouders en de raad, wordt dit plan nu verder uitgewerkt. Dit onderzoeksrapport gaat over budget dat vanuit de gemeente beschikbaar is voor bewonersinitiatieven. Het College van burgemeester en wethouders heeft in het Coalitieakkoord toegezegd te onderzoeken “hoe wijken meer invloed kunnen krijgen op de besteding van wijkbudgetten.” Dit onderzoek draagt hieraan bij en heeft als centrale vraag: In welke mate hebben bewoners invloed op de besteding van wijkbudgetten en in hoeverre kan dit worden uitgebreid? Doel van het onderzoek Dit onderzoek is een verkenning naar wijkbudgetten en de invloed van bewoners hierop (bewonersinvloed). Hierbij is het eerste doel: in kaart brengen van de stand van zaken ten aanzien van de mate van bewonersinvloed op de huidige wijkbudgetten in Zwolle. In andere woorden: over welke wijkbudgetten beschikt gemeente Zwolle en wat is de mate van zeggenschap van inwoners over deze budgetten? Tevens inventariseert dit onderzoek in vier andere gemeenten welke wijkbudgetten daar beschikbaar zijn en hoe men daar invulling geeft aan de invloed van inwoners op de besteding van de wijkbudgetten.

Na deze vergelijking (Hoofdstuk 4) volgt de conclusie en aanbevelingen van dit onderzoeksrapport. Van participatieve inwoners naar een participatieve overheid? Wijkbudgetten kunnen deel uitmaken van een participerende overheid. Op dit moment is de overheid vooral faciliterend en vragen wij (als gemeente) inwoners om mee te denken of mee te doen. Maar als wij meer inwoners willen bereiken en ook meer zeggenschap willen geven, dan is het een mogelijkheid om als overheid te gaan participeren. Door meer budget beschikbaar te stellen aan inwoners, binnen bepaalde kaders en spelregels die je hen meegeeft, kun je als overheid gaan participeren in plannen van inwoners. Dit rapport onderzoekt de situatie in Zwolle en kijkt in andere gemeenten hoe zij wijkbudgetten vormgeven. Hier kunnen we lessen uit trekken om zo te kijken waar we als Zwolle naartoe willen.

5

Bewonersinvloed Invloed van bewoners kun je zien als een glijdende schaal van weinig/geen invloed, tot grote invloed en betrokkenheid. Bij een beperkte invloed, kun je denken aan een idee van bewoners dat aansluit bij gemeentelijk beleid en waardoor een bewonersinitiatief aanspraak kan maken op een specifiek subsidiebudget. Hierbij participeren inwoners in overheidsbeleid. Maar, andersom is ook denkbaar: er is een specifiek budget beschikbaar en het is aan de inwoners om zorgvuldig te kiezen hoe dit geld het beste kan worden besteed binnen een bepaald kader. Een ultiem (landelijk) voorbeeld hiervan is de burgerbegroting. Een burgerbegroting is een besluitvormend proces waarin inwoners meedenken en onderhandelen over het verdelen van een deel van de gemeentebegroting. Daardoor komen inwoners dichter bij de besluitvorming van de gemeente te staan. Een burgerbegroting is een maximale vorm van zeggenschap. Hierbij is het vertrekpunt de prioriteiten die bewoners zien bij hun wijk en is de vraag in hoeverre de overheid zich hieraan aan kan passen. In dit scenario participeert de overheid en wordt er duidelijk gewerkt ‘van buiten naar binnen’. Een klassiek voorbeeld is Antwerpen; deze stad startte al in 2014 met een burgerbegroting. Inwoners van de stad kunnen jaarlijks 10% van de gemeentelijke begroting inzetten voor thema’s en projecten die zij belangrijk vinden.

Zeggenschap De wens tot meer bewonersinvloed op wijkbudgetten vindt vaak zijn basis in de wens tot meer zeggenschap van inwoners. Dit raakt aan eigenaarschap van bewoners, over hun straat, buurt, wijk en leefwereld. Tegelijkertijd is het ook een formele term, waarin een gemeente zeggenschap heeft over de openbare ruimte (tot op zekere hoogte). Voor een gezond leefklimaat en goede leefbaarheid in de wijken is het belangrijk om als gemeente in te zetten op het ontwikkelen van eigenaarschap bij bewoners. Hier is Zwolle volop mee bezig, middels allerlei bewonersinitiatieven en participatietrajecten (bijv. Hanza, maar ook het Burgerpanel en het Burgerberaad). Tegelijkertijd is het belangrijk in een steeds sneller veranderende samenleving om als gemeente niet alle controle uit handen te geven. Een zekere mate van regie en sturing is zeer wenselijk. Een gemeente dient ten slotte het algemeen belang. Dit vraagt om sturing, aangezien verschillende, soms conflicterende belangen zorgvuldig afgewogen moeten worden. De bredere vraag die voorligt rondom het thema ‘wijkbudgetten’ is dan ook: hoe veel durf, wil en kan je als gemeente uit handen geven?

6

H1. CONTEXT ZWOLLE Dit hoofdstuk gaat in op de context van gemeente Zwolle waarin dit rapport is geschreven. Er spelen diverse ontwikkelingen in de stad, die allemaal meespelen en invloed hebben op het thema ‘wijkbudgetten’. Daarom volgt hier een rijtje met de meest relevante achtergrondinformatie.

1.1 COALITIEAKKOORD Zwolle staat voor de nodige uitdagingen op het gebied van kansenongelijkheid, woningbouw, de klimaatcrisis en de groeiopgave van Zwolle. Wij zien deze uitdagingen met vertrouwen tegemoet. Omdat we vertrouwen hebben in de kracht van Zwolle en de Zwollenaren. Uitgangspunt is dat we het samen doen. Dat betekent ruimte creëren voor verbinding en ontmoeting (Coalitieakkoord, p. 7).

1.2 OMGEVINGSVISIE Met het oog op de huidige Omgevingsvisie en de daarbij behorende inbreidingsopgave voor de stad, komt er de komende jaren veel op Zwolle af. De stad gaat flink veranderen, er komt veel woningbouw bij op diverse aangewezen locaties. Hierbij is er veel aandacht en energie voor de “nieuwe stad”; de stad van de toekomst. In de uitvoering staat dit soms op gespannen voet met de bestaande stad. De inbreidingsplannen verhogen de druk op de bestaande stad. Mede omdat het komen tot vitale, solidaire, gezonde en duurzame stadsdelen ook een belangrijke ambitie is, is het hierbij van groot belang om na te denken wat dit betekent voor de positie van bewoners voor hun directe leefomgeving.

1.3 HANZA! PARTICIPATIEAANPAK De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders vinden een goede samenwerking met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties van groot belang. Daarom heeft Zwolle in 2023 de participatieaanpak Hanza! ontwikkeld. Deze aanpak is niet vrijblijvend en is een afspraak tussen gemeente, maatschappelijke organisaties, ondernemers en inwoners. Hanza! bestaat uit drie fasen die elk gevolgd worden met een go/no go moment. Als de Zwolse participatieaanpak onvoldoende zorgvuldig is uitgevoerd, dan wordt (een deel van) het proces opnieuw uitgevoerd. In Hanza! staan de spelregels beschreven, maar ook de rollenverdeling en het spelverloop. Dit moet ervoor zorgen dat participatie breed gedragen wordt door de gemeente en andere betrokken partijen, waaronder inwoners.

1.4 BEGROTING Er schuilt veel kracht in de stad. Inwoners werken samen met ons aan levendige en vitale, toekomstbestendige wijken. Die samenwerking doen we wijkgericht. Dat wil zeggen dat we in een concreet afgebakend gebied integraal samenwerken met inwoners en organisaties actief in dat gebied, waarbij we de leefwereld van de bewoners en de ‘energie’ in gebieden verbinden met de opgaven waar de stad voor staat. Uitgangspunt daarbij is: doen wat een gebied nodig heeft. Dat laat ruimte voor maatwerk. Inwoners van Zwolle moeten ervan overtuigd zijn dat hun inzet voor de publieke zaak ertoe doet en het verschil kan maken. Inwoners hebben bij gebiedsopgaven positie aan de voorkant, weten zich partner bij de uitvoering ervan en krijgen mogelijkheden voor vernieuwende maatschappelijke initiatieven (uit Begroting, Fysiek Domein, 7.1.1 Gebiedsopgaven).

1.5 MENSELIJKE MAAT In de zomer 2023 heeft onderzoeksbureau Purpose een rapport opgeleverd over het ‘Vertrouwen in gemeente Zwolle’. Eén van de aanbevelingen uit dit rapport luidt: “Verbind alle 7

initiatieven die al lopen rondom de menselijke maat binnen de gemeente”. De gemeente is intern op diverse terreinen bezig met de ‘menselijke maat’, alleen de eenheid ontbreekt, aldus het rapport. Daar wordt inmiddels hard aan gewerkt. Ook in dit onderzoek blijkt de menselijke maat belangrijk. Door bewoners meer ruimte te geven om hun initiatieven te ontplooien, speel je als gemeente in op behoeften van inwoners. Deze manier van werken wordt aangemoedigd én is al jaren de norm binnen het team wijkmanagement. In de transitie menselijke maat, concludeert Purpose: Geef wijkmanagement meer ruimte om de kracht in wijken te stimuleren en samenwerking in de wijk te vergroten.

8

H2. METHODOLOGIE Voor dit onderzoek zijn interviews afgenomen binnen en buiten gemeente Zwolle. Allereerst is er gekeken naar een interne verbreding binnen de organisatie. Vertrekpunt: welke budgetten landen er in de wijk? En welke budgetten die in de wijk landen, zijn interessant vanuit bewonersperspectief? Kortom: op welke budgetten kunnen inwoners nu aanspraak maken? Hierbij is uitgegaan van de huidige situatie. Binnen gemeente Zwolle is gesproken met: -

Wijkmanagement (afdeling Stadsbeheer en Vitale Wijken) Beheer en onderhoud (afdeling Stadsbeheer en Vitale Wijken) Maatschappelijke Ontwikkeling Programma Energietransitie Programma Klimaatadaptatie en Team Klimaat Actief

Vervolgens is er gekeken naar partners en inwoners in de wijk. Hiervoor zijn gesprekken gevoerd met Travers Welzijn, die nauw samenwerkt met diverse partners en inwoners in Zwolle. In het kader van de discussie rondom de burgerbegroting en bewonersinvloed is gesproken met expert Joop Hofman. Joop Hofman is echt een ontwikkelaar op dit gebied. Hij is gesprekspartner voor verschillende Ministeries, Waterschappen en diverse gemeenten als het gaat om inwonersparticipatie. Hierbij is hij vooral bezig met de vernieuwing van de (lokale) democratie. Joop Hofman gaat uit van de kracht van inwoners en gemeenschappen. Dit vergt een nieuwe manier van werken en denken vanuit overheidsinstanties. Vertrouwen in inwoners – en samen processen vormgeven – is leidend in het werk van Joop Hofman. Daarnaast is er een verkenning uitgevoerd in den lande. In dit onderzoek is ervoor gekozen om ook te inventariseren wat er elders in Nederland gebeurt op het gebied van wijkbudgetten. Hoe besteden andere gemeenten deze budgetten? En op welke mate kunnen bewoners invloed uitoefenen op deze geldstromen die landen in de wijk? Voor dit onderzoek zijn de volgende gemeenten met elkaar vergeleken: - Apeldoorn - Arnhem - Nijmegen - Deventer Deze gemeenten zijn geselecteerd op basis van vergelijkbare grootte (inwoneraantal tussen de 100.000-180.000) en geografische ligging; in de relatieve nabijheid van Zwolle.

Ook zijn al deze gemeenten bezig met de vraag hoe wijkgericht (en gebiedsgericht) werken goed vorm te geven. Per gemeente is bekeken welke wijkbudgetten zij tot hun beschikking hebben. Hiervoor zijn gesprekken gevoerd met wijkmanagement (elders ook wel: gebiedsmanagement of wijkregisseurs genoemd), aangezien zij doorgaans wijkbudgetten beheren. Om tot een goede analyse te komen, maakt dit onderzoek gebruik van een onderzoeksmatrix. Deze matrix wordt hieronder toegelicht (zie 2.1). Reorganisatie De afdeling ‘fysiek domein’ van gemeente Zwolle bevindt zich op moment van schrijven in een reorganisatie. Dit onderzoek loopt van oktober 2023 tot en met mei 2024. In deze periode zijn er naamswijzigingen doorgevoerd, passend bij de reorganisatie. Het onderzoek neemt als

9

vertrekpunt de namen van de afdelingen en teams op het moment van publicatie. Dit zorgt ervoor dat de uitkomsten zo relevant en actueel mogelijk zijn en daarmee het meest bruikbaar. De nieuwe afdeling ‘Stadsbeheer en Vitale Wijken’ is opdrachtgever van dit onderzoek. Het is een bewuste keuze geweest om grens overstijgend te werk te gaan en gemeente-breed te kijken naar welke budgetten landen in de wijk én waar bewoners aanspraak op kunnen maken. Dit helpt om verkokering binnen de organisatie tegen te gaan en bruggen te slaan. Meer weten over de definitie ‘wijkbudgetten’? Lees dan Hoofdstuk 3.

2.1 ONDERZOEKSMATRIX Dit onderzoek maakt gebruik van een matrix om wijkbudgetten met elkaar te vergelijken. De matrix werkt volgens een principe van twee assen: de verticale (rood in model) en de horizontale (groen in model) as. De verticale as geeft het democratisch gehalte (mate van beïnvloeding) weer: bovenin het model is er sprake van participatieve buurtdemocratie. Hierbij hebben inwoners directe invloed op de wijkbudgetten. Onderin het model is er sprake van vertegenwoordigende buurtdemocratie. Hier hebben inwoners via een getrapte aanpak invloed op de wijkbudgetten. De horizontale as geeft de productiekracht weer. Dit beantwoordt de vraag wie de drijvende kracht is achter de besteding van de wijkbudgetten. Aan de linkerkant van het model ligt dit vooral bij inwoners zelf: het draait om hun eigen vermogen, waarin zij zelf oplossingen aandragen. Aan de rechterkant van het model ligt dit bij externe inzet: de gemeente, maar ook woningcorporaties, scholen, sportverenigingen en andere partijen in een wijk. In figuur 1 is het model weergegeven. Op de volgende pagina vindt u een beschrijving per veld. Het model is een versimpelde weergave van het oorspronkelijke model, opgesteld door Joop Hofman, Radboud Engbersen en Kees Fortuin. Deze drie auteurs hebben onderzoek gedaan naar bewonersbudgetten n.a.v. het regeerakkoord ‘Vrijheid en Verantwoordelijkheid’ in 2010.

Hierbij zijn de ervaringen van gemeenteambtenaren in beeld gebracht. Dit model is gemaakt om de verschillende vormen van budgetten bestemd voor inwoners inzichtelijk te maken. Op basis van het gesprek met Joop Hofman tijdens dit onderzoek, zijn enkele termen uit het model aangepast. Zo sluit het model beter aan op de huidige realiteit. In hoofdstuk 4 worden de wijkbudgetten van Zwolle, Apeldoorn, Nijmegen, Arnhem en Deventer geplaatst in dit model.

10

Figuur 1. Onderzoeksmatrix wijkbudgetten

Bron: Geïnspireerd op model uit publicatie “Bewonersbudgetten, wat schuift het? – Ervaringen van gemeenteambtenaren met bewonersbudgetten” (2010). Auteurs: Joop Hofman (van de Rode Wouw), Radboud Engbersen & Kees Fortuin

11

Beschrijving matrix:

Bron: Publicatie “Bewonersbudgetten, wat schuift het? – Ervaringen van gemeenteambtenaren met bewonersbudgetten” (2010). Auteurs: Joop Hofman (van de Rode Wouw), Radboud Engbersen & Kees Fortuin

12

H3. BESCHIKBARE WIJKBUDGETTEN IN ZWOLLE In dit hoofdstuk leest u hoe de wijkbudgetten in Zwolle momenteel zijn georganiseerd. In dit onderzoek zijn drie typen wijkbudgetten meegenomen, die elk elders zijn ondergebracht in de organisatie. Dit zijn de wijkbudgetten van (3.3) wijkmanagement, (3.4) beheer en onderhoud, en (3.5) maatschappelijke ontwikkeling [MO] en (3.6) overige wijkbudgetten. Dit hoofdstuk sluit af met een korte samenvatting van de huidige situatie omtrent wijkbudgetten in Zwolle (3.7). Eerst volgt nu (3.1) de definiëring en een overzicht van wijkbudgetten en (3.2) een blik op de Zwolse historie en lessen uit de Zwolse praktijk.

3.1 DEFINIËRING EN OVERZICHT WIJKBUDGETTEN Dit onderzoek richt zich op de bewonersinvloed op wijkbudgetten. Om goed onderzoek te doen, is het allereerst van belang om een heldere definitie te hanteren. Wijkbudgetten kunnen zowel smal, als breed gedefinieerd worden. Een brede definitie van wijkbudgetten luidt als volgt: de geldstromen van een gemeente die landen in de wijk. Volgens deze definitie, moeten alle geldstromen die een impact hebben op de wijken, meegenomen worden. Dit zijn onder meer geldstromen naar wijkmanagement, wijkverenigingen, sociale wijkteams, beheergelden maar ook middelen van programma’s als Klimaatadaptatie, Energietransitie en Mobiliteit. Deze definitie is breed en alomvattend en biedt daardoor weinig focus. Hiermee is deze definitie niet volledig geschikt voor dit onderzoek. Een smalle definitie van wijkbudgetten is: budgetten die beschikbaar zijn voor bewonersinitiatieven om bij te dragen aan de leefbaarheid van hun straat, buurt en wijk. Wijkbudgetten dragen daarmee bij aan vitale wijken. Hierbij zijn wijkbudgetten gekoppeld aan bewonersinitiatieven, waardoor er direct al sprake is van bewonersinvloed. Door deze koppeling te maken, is deze definitie geschikt voor dit onderzoek.

De inzet van dit onderzoek gaat vervolgens in op: hoe is deze bewonersinvloed georganiseerd – en kan dit beter, makkelijker, of toegankelijker? Vanuit bovenstaande definitie worden de volgende budgetten in dit onderzoek meegenomen: Tabel 1. Overzicht wijkbudgetten Zwolle in 2024 Afdeling Naam budget € op jaarbasis voor gehele stad Stadsbeheer en Vitale Wijken

Premie op Actie

65.000

Buurtbonus

75.000

Bewonersinitiatieven buitenruimte

A) 85.000

Team Wijkmanagement

13

Doel budget Met Premie op Actie stimuleert de gemeente inwoners om zelf initiatieven op te zetten die de leefbaarheid in een straat of buurt een opkikker geven. Buurtbonus voor initiatieven die bijdragen aan een oplossing voor een wijkopgave A) Kleine, infrastructurele aanpassingen op verzoek van inwoners en

Initiatiefrijk Zwolle

B) 150.000; meerjarig incidenteel tot en met 2026 50.000

Stadsbeheer en Vitale Wijken

Schoon Zwolle

183.600

*Team Beheer en onderhoud

Slimme koppelingen

Geen structureel budget

Maatschappelijke Ontwikkeling

Wijkverenigingen

150.000

Jeugd- en Jongerenwerk o.l.v. vrijwilligers

98.200

Buurtcultuurfonds

204.537

Basisfinanciering voor maatschappelijke initiatieven

150.000 voor een periode van drie jaar

Ruimte, Economie en Cultuur Ondergebracht bij de Stadkamer Programma Energietransitie

14

ondernemers in buurt/straat B) Faciliteren en realiseren van bewonersinitiatieven Initiatiefrijk Zwolle voor vernieuwende, stadsbrede maatschappelijke initiatieven die de stad toekomst bestendiger maken. Subsidiëren van initiatieven die bijdragen aan reiniging en/of circulariteit van Zwolle Efficiënter en doeltreffender werken d.m.v. ontschotten Ten behoeve van wijkverenigingen, zodat deze verenigingen democratisch activiteiten in de wijk organiseren en financieren. Vrijwilligersorganisaties zorgen voor belangrijke activiteiten waar iedereen gemakkelijk aan mee kan doen. Deze activiteiten helpen kinderen en jongeren verder, doordat ze hier anderen ontmoeten en zichzelf beter leren kennen. Zo wordt hun gewone leven versterkt. Dit fonds stimuleert Zwollenaren om met een goed cultureel idee hun buurt/wijk een stukje mooier te maken

Stimuleren van maatschappelijke bewonersinitiatieven gericht op de Energietransitie

Bijdrage Platform Duurzaam Zwolle

100.000 voor een periode van drie jaar

Het Platform Duurzaam Zwolle is een vereniging voor alle bewonersinitiatieven rondom Duurzaamheid in Zwolle.

*Voorheen: ‘Beheermanagement’ genoemd De rest van dit hoofdstuk gaat uitgebreid in op de hierboven genoemde budgetten. Eerst volgt er een paragraaf over de historie van de Zwolse wijkbudgetten. Dit geeft context, laat behaalde successen zien én geeft ook aan welke lessen Zwolle al heeft geleerd.

3.2 HISTORIE ZWOLLE & LESSEN UIT DE ZWOLSE PRAKTIJK Zwolle heeft geëxperimenteerd met verschillende vormen van bewonersinvloed op budgetten. In de afgelopen decennia zijn er verschillende type wijkbudgetten geweest. Hieronder volgt een chronologisch overzicht: Terug in de tijd Vanaf de start van het wijkgericht werken (1998) is gestart met een budget bedoeld voor kleinschalige straat- en buurtinitiatieven die bijdragen aan de sociale cohesie en leefbaarheid in Zwolse straten en buurten. Dit budget werd Premie op Actie genoemd en bestaat nog steeds. In de periode 2006-2011 waren er wijkbudgetten die toegekend werden middels verkiezingen. Er was toen een budget beschikbaar van €2 miljoen voor de gehele stad voor 5 jaar, opgebouwd uit o.a. een Rijksbijdrage vanuit het ministerie van Wonen, Wijken en Integratie en een bijdrage vanuit de woningbouwcorporaties. Zwollenaren konden een bewonersinitiatief indienen, die vervolgens werd getoetst aan de opgestelde spelregels. Door middel van verkiezingen stemden inwoners op hun favoriete bewonersinitiatief. Hierbij werd onderscheid gemaakt tussen grote (groter dan € 10.000,-) en kleine initiatieven (minder dan € 10.000,-). Ruim 50 bewonersinitiatieven zijn op deze manier uitgevoerd. Een mooi voorbeeld van één van deze bewonersinitiatieven is het park de Schellerdriehoek. In 2010 won dit park de wijkbudgetverkiezing.

En met dit budget van € 78.000,- als basis hebben zij een meer dan verdubbeling aan cofinanciering georganiseerd. Daarnaast hebben zij een groot deel van het beheer ‘op hun schouders’ genomen. Het eigenaarschap voor het park onder buurtbewoners is daarmee groot.

15

In 2012 vielen de rijksmiddelen weg en was er minder budget beschikbaar, waardoor de gemeente overstapte op een stadsbudget. De €163.000 was “te klein om te knippen” en daarom gold er een stadsbrede aanpak. Dit werd ook toegekend middels verkiezingen. Het jaar daarna is het wijkbudget ingezet als jongerenbudget. Jongeren konden in de vorm van een battle strijden voor het beste initiatief. Van 2014-2018 werd het participatieprogramma Initiatiefrijk Zwolle in het leven geroepen. Hier werd het wijkbudget ondergebracht. Het verder verkennen van flexibel maken van budgetten bleek een ingewikkelde zoektocht. Vanaf 2018 kwam er een splitsing: Een deel van het budget ging bovenwijks naar Initiatiefrijk Zwolle. Dit budget is bestemd voor wijkoverstijgende, vernieuwende maatschappelijke initiatieven die mogelijk gewenste ontwikkelingen in de stad kunnen aanjagen. Het andere deel ging naar wijkmanagement. Sinds 2018 is wijkmanagement aan de slag gegaan met het maken van wijkopgaven en toekennen van de Buurtbonus. Dit budget is gekoppeld aan de uitkomsten van de Buurt-voor-Buurt onderzoeken en de opgestelde wijkopgaven (zie ook paragraaf 3.3). Traditie van datagericht werken Wijkmanagement kent een traditie van datagericht werken. Sinds lange tijd is een informatieadviseur onderdeel van het team.

De informatieadviseur is op de hoogte van de nieuwste onderzoeken en specialist op het gebied van datagericht werken. Bij het datagericht werken gaat het onder meer om verschillende leefstijlen en demografische ontwikkelingen in de wijken. Dit ondersteunt wijkmanagement in hun aanpak door ook als team datagericht te kunnen werken. Dit helpt bij het verder inkleuring geven aan de opgaven waar Zwolle voor staat – die landen in de wijken. Lessen uit de Zwolse praktijk Zwolle heeft veel geleerd uit de periode waarbij wijkbudgetten werden toegekend middels verkiezingen. Dit brengt zowel kansen, als uitdagingen met zich mee: Kansen: 1. Het houden van verkiezingen om wijkbudgetten toe te kennen bracht veel positieve energie met zich mee onder inwoners. 2. De verkiezingen zorgden ook voor een multiplier effect. Door cofinanciering (vanuit fondsen en eigen inzet) konden initiatieven vaak 2-3 keer zoveel geld ophalen. 3. Veel initiatieven richtten zich op de buitenruimte, waar sport, spelen en ontmoeten centraal staat. Uitdagingen: 16

1. Er was minder aandacht voor initiatieven gericht op maatschappelijke ondersteuning, veiligheid en leefbaarheid. Dit is juist wel nodig bij het creëren en in stand houden van vitale wijken. 2. Bewoners zitten er soms toch voor hun eigen straatje, terwijl het gaat om het brede plaatje. Het algemeen belang staat voorop. Hoe zorg je voor een goede afweging hiervan op basis van verkiezingen? Over het algemeen kunnen maatschappelijk zelfredzamen het beste uit de voeten met verkiezingen. Mensen met een groot netwerk en de ‘harde schreeuwers’ verzamelen vaak snel en veel stemmen voor hún bewonersinitiatief. Dit roept de vraag op of je met verkiezingen wel een representatieve afspiegeling krijgt – en hoe je ervoor zorgt dat juist (stille) minderheden wel gehoord worden. 3. De ervaring van bewoners is dat de uitvoering vaak complexer is dan gedacht en veel tijd kost. Het kan te belastend zijn voor inwoners om alles zelf te organiseren. Daarom begeleiden wijkregisseurs vaak de inwoners tijdens dit proces. Dit voorkomt een energielek bij inwoners en vergroot de kans van slagen van het bewonersinitiatief. Risico is anders dat initiatieven mislukken. 4. Interne organisatie: een valkuil is dat de gemeente neigt tot overnemen. Belangrijk is dat een bewonersinitiatief wordt gedragen door bewoners.

Op basis van deze lessen uit het verleden, heeft wijkmanagement gekozen voor een legitimiteitsaanpak. Basis hiervan vormen de wijkopgaven, die bepaald worden aan de hand van: uitkomsten van Buurt-voor-Buurt-onderzoeken en de toetsing en inkleuring in gesprekken met bewoners en partners in de wijk. Draagt een bewonersinitiatief bij aan de wijkopgaven, dan is daarvoor een Buurtbonus beschikbaar. Daarnaast is Premie op Actie beschikbaar gebleven voor kleinschalige bewonersinitiatieven.

3.3 WIJKBUDGETTEN WIJKMANAGEMENT Vitale wijken Het doel van wijkbudgetten is het creëren en in stand houden van vitale wijken, waarbij er meer verbinding is onder buurtbewoners, eigenaarschap voor de eigen woonomgeving ontstaat en zo mogelijk bewoners uit hun isolement worden getrokken. Dit kan door middel van iets samen te organiseren of te vergroenen (denk aan het aanleggen van geveltuintjes e.d.). Dit versterkt het onderling contact en draagt bij aan de sociale cohesie. Wijkbudgetten dragen bij aan het versterken van zeggenschap en eigenaarschap van inwoners over hun directe leefomgeving. De wijkbudgetten van wijkmanagement zijn veelal bestemd voor bewonersinitiatieven. Het uitwerken van een bewonersinitiatief neemt veel tijd in beslag. In die tijd trekken buren met elkaar op om samen het idee verder uit te werken, beslissingen met elkaar te nemen en andere buren te activeren mee te doen. Mensen leren elkaar hierdoor beter kennen en worden trots op hun straat. Het maakt niet uit of het om een klein of groot initiatief gaat, bewonersinitiatieven dragen bij aan vitale Zwolse woonwijken! Het is van belang om te investeren in relaties, door middel van de ‘continue dialoog’. Dit betekent dat wijkmanagement voortdurend in gesprek is met inwoners en partners in de wijken. 17

Zo bouw je al een relatie op, voordat er mogelijke conflicten ontstaan en ben je goed op de hoogte van de ontwikkelingen in de stad. Ook komen initiatieven voort uit gesprekken die wijkregisseurs, wijkmanagers, opbouwwerkers van Travers Welzijn en woningcorporaties met bewoners voeren. Inzetten op bewonersinitiatieven maakt zichtbaar wat er in de Zwolse samenleving gebeurt. Wijkmanagement beschikt over budgetten, die jaarlijks over de stad worden verdeeld. Via wijkmanagement kunnen inwoners direct en indirect invloed uitoefenen op de besteding van wijkbudgetten. Alle aanvragen voor bewonersinitiatieven die binnenkomen bij wijkmanagement worden beoordeeld door het wijkmanagementteam, al dan niet in samenspraak met partijen in de wijk. Hierbij wordt gekeken, afhankelijk van doel en geldende kaders, uit welke budgetten kan worden geput om een bewonersinitiatief te faciliteren. Om welke budgetten gaat het precies? Er zijn momenteel vier typen wijkbudget: Premie op Actie, de Buurtbonus, Bewonersinitiatieven Buitenruimte en Initiatiefrijk Zwolle. Hieronder staan deze budgetten verder uitgewerkt.

Wijkbudgetten wijkmanagement: Wijkmanagement beschikt over vier budgetten, die hieronder uitgebreid beschreven staan. Voor de duidelijkheid alle budgetten op een rij: Tabel 2. Beknopt overzicht wijkbudgetten wijkmanagement 2024 Naam budget Bedrag in € op jaarbasis Premie op Actie (POA)

65.000

Buurtbonus

75.000

Bewonersinitiatieven buitenruimte

A) 85.000 B) 150.000 meerjarig incidenteel tot en met 2026 50.000

Initiatiefrijk Zwolle

1. Premie op Actie (PoA) Dit geld is bedoeld voor kleinschalige bewonersinitiatieven, van €200-1000 per aanvraag. Dit budget wordt gebruikt voor bewonersinitiatieven die de straat of buurt groener, speelser, socialer, veiliger, biodiverser of klimaatbestendiger maken. Op www.zwolle.nl/buurtinitiatief staan allerlei voorbeelden van deze initiatieven. Verdere spelregels: maximaal €1000,- per aanvraag en dit wordt niet structureel verstrekt. Ook is het budget niet bestemd voor eten/drinken. Wijkmanagement beoordeelt de aanvragen. Het totale budget hiervoor is €65.000 op jaarbasis. Dit wordt verdeeld over de 5 stadsdelen op basis van inwoneraantal. Meer info: Premie op Actie | Gemeente Zwolle 2. Buurtbonus (toegekend o.b.v. de wijkopgaven) Kernbudget van € 15.000 per stadsdeel, met maximaal € 5.000-, per aanvraag. De Buurtbonus wordt toegekend aan bewonersinitiatieven die bijdragen aan de 18

wijkopgaven. De wijkopgaven worden per stadsdeel tweejaarlijks vastgesteld door wijkmanagement op basis van Buurt-voor-Buurt onderzoek, andere relevante data en een interactief proces met wijkpartners en wijkbewoners. Ook hier geldt, wijkmanagement beoordeelt de aanvragen en beslist wel/niet toe te kennen. Het totale budget voor de gehele stad is €75.000 op jaarbasis, te verdelen over 5 stadsdelen. Het tweejaarlijkse Buurt-voor-Buurt onderzoek inventariseert hoe bewoners de stad Zwolle ervaren. Dit onderzoek wordt al sinds 1995 elke twee jaar uitgevoerd onder gemiddeld 10.000 inwoners van Zwolle en vormt een belangrijk instrument voor de wijkmanagers om een beter beeld te krijgen van wat er leeft in de wijk. Thema’s als leefbaarheid, veiligheid, gezondheid en inzet in de buurt komen uitgebreid aan bod. Op basis van de uitkomsten van het Buurt-voor-Buurt Onderzoek gaat de wijkmanager gesprekken aan met bewoners en partners in de wijk. Het Buurt-voor-Buurt onderzoek vormt samen met deze gesprekken input voor de wijkopgaven. Elk stadsdeel van Zwolle stelt één of meer wijkopgaven vast. Een wijkopgave omvat maatschappelijke doelen, waarbij leefbare en vitale wijken centraal staan. De wijkopgaven vormen de basis van het werk van de wijkmanager, waarbij integraal en multidisciplinair werken centraal staat.

Via het Buurt-voor-Buurt onderzoek hebben inwoners dus indirect invloed op het beleid – en geldstromen zoals de Buurtbonus. Meer info: Buurtbonus | Gemeente Zwolle Optoppen Buurtbonus – een voorbeeld van ‘slim koppelen’ In 2022 hebben vier programmagroepen van gemeente Zwolle de handen ineengeslagen rondom budget voor bewonersinitiatieven. Wegens het succes van de Buurtbonus en de nauwe contacten vanuit wijkmanagement met inwoners van Zwolle, hebben deze programmagroepen besloten om de Buurtbonus eenmalig op te toppen. Het gaat om de programmagroepen Klimaatadaptatie, Energietransitie, Circulaire Economie en Mobiliteit. Hierbij kwam er niet meer budget vrij, het ging om een herverdeling van middelen: geld dat beschikbaar was voor bewonersinitiatieven vanuit een programma is overgeheveld naar wijkmanagement. De samenwerking tussen deze vier programmagroepen en wijkmanagement is een voorbeeld van slim koppelen. Slim koppelen betekent in de praktijk niets anders dan (financiële) bruggen bouwen binnen de gemeentelijke organisatie. Verschillende afdelingen en teams binnen Zwolle beschikken over diverse budgetten, die soms hetzelfde doel dienen. Het optoppen van de Buurtbonus laat zien hoe geld succesvol kan worden herverdeeld binnen de organisatie.

Op deze manier kun je budgetten met hetzelfde doel (bewonersinitiatieven stimuleren) bundelen, waardoor er meer geld wordt vrijgemaakt voor deze bewonersinitiatieven. Het gaat hierbij dus om het schuiven met budgetten, en niet specifiek om het structureel ophogen van budgetten. Dit zorgde ervoor dat inwoners van Zwolle niet een aanvraag van € 5.000,--, maar van €10.000,-- voor de Buurtbonus konden doen. Voorwaarde was wel, dat deze aanvraag dan een relatie had met het overkoepelende doel duurzaamheid. Ook bleef de voorwaarde overeind dat het bewonersinitiatief een link moest hebben met de wijkopgaven.

19

Bewoners hebben hier enthousiast gebruik van gemaakt: In stadsdeel Zuid is de Buurtbonus+ toegekend aan de organisatoren van een wijkfestival. Hierbij zijn afspraken gemaakt voor extra aandacht voor energietransitie en duurzaamheid voor de komende jaren dat het festival wordt georganiseerd. Voor de eerste editie van het wijkfestival werd onder meer bewonersplatform Het Groene Zuiden betrokken, waren er recyclebare festivalbekers, werd er een grote tweedehandsmarkt georganiseerd en werd er gebruik gemaakt van milieuvriendelijker generatoren. In stadsdeel Oost is de Buurtbonus+ onder meer uitgekeerd aan de Wolventuin, een buurttuin aan de Betje Wolfstraat. Bij het ontwikkelen van deze buurttuin is ingezet op het weghalen van parkeerplaatsen t.b.v. vergroening, ontmoeting, spelen en gezondheid. In stadsdeel Midden is een stenig speelgebied omgetoverd tot een stuk groen met spelaanleiding en een waterberging. De vergroening draagt bij aan het verminderen van hittestress in de buurt en de waterberging draagt bij aan het verminderen van wateroverlast in het lagergelegen deel van Asendorp. In stadsdeel West heeft Stadshagen Doet Groen een Buurtbonus+ gekregen voor communicatie-inzet (website, promotiemateriaal, kraamhuur t.b.v. Symphonica Stadshagen en Stadshagenfestival, en een warmtecamera t.b.v. de energie-activiteiten).

Tot slot heeft stadsdeel Noord een Buurtbonus+ toegekend aan bewonersplatform de Groene Aa voor activiteiten met betrekking tot energie/warmtetransitie en klimaatadaptatie. Ook is er hier een Buurtbonus+ aan Travers toegekend als bijdrage voor de aanleg van een waterspeelplaats bij wijkboerderij De Klooijenberg. Deze waterspeelplaats draagt bij aan verduurzaming en bewustwording van klimaatverandering. In het voorjaar van 2023 is deze eenmalige regeling geëvalueerd. De betrokken partijen zijn enthousiast over de behaalde resultaten. Door personele wisselingen en het stoppen van één van de programma’s, is hier echter geen vervolg aan gegeven. Het optoppen van de Buurtbonus laat zien dat geldstromen succesvol gebundeld kunnen worden. Dit biedt mogelijkheden om hier een vervolg aan te geven. 3. Bewonersinitiatieven buitenruimte Om alle bewonersinitiatieven in goede banen te leiden, is het online platform MijnWijk opgericht. Op MijnWijk (zwolle.nl) kunnen inwoners een initiatief voor hun straat, buurt, of wijk aandragen. Zo kan een initiatiefnemer eenvoudig ontdekken of buren ook enthousiast zijn over het idee. Het gaat hierbij met name om bewonersinitiatieven in de buitenruimte. Andere wijkbewoners kunnen via het platform reageren, het initiatief ondersteunen of zich aanmelden als deelnemer aan het bewonersinitiatief.

De wijkregisseurs gebruiken het platform om zicht te krijgen op of het idee positief ontvangen wordt onder buurtbewoners. Het is een transparant communicatiemiddel waar alle geïnteresseerden mee kunnen lezen hoe het proces van idee tot realisatie verloopt. Wijkregisseurs plaatsen regelmatig updates op MijnWijk bij nieuwe ontwikkelingen rondom een bewonersinitiatief. Het platform laat zien dat er op een laagdrempelige manier en met ondersteuning vanuit Wijkmanagement budgetten beschikbaar zijn voor bewonersinitiatieven. Van boomtuintje tot muurschilderingen in een viaduct. Klein of groot, het maakt niet uit als het buren maar samenbrengt. Zo dragen bewonersinitiatieven bij aan vitale Zwolse woonwijken.

20

Het bewonersinitiatief in de Celebesstraat (zie bijlage II) illustreert hoe wijkmanagement samen met bewoners, organisaties en andere afdelingen binnen de gemeente werkt aan vitale wijken. Dit initiatief is inmiddels succesvol uitgevoerd en heeft een mooi proces doorlopen. Hierbij is er ook slim gekoppeld in budgetten. Wijkregisseurs beschikken over twee budgetten om bewonersinitiatieven te faciliteren. Budget A is structureel en blijvend, terwijl budget B een tijdelijk budget is: A. Allereerst de zogenoemde ‘spiegeltjes en kraaltjes’. In totaal gaat dit om €85.000 voor de gehele stad op jaarbasis, te verdelen over 5 stadsdelen. Dit is €17.000,- per jaar per stadsdeel en zijn structurele gelden. Dit geld mag elke wijkregisseur zelf inzetten voor kleine aanpassingen of tijdelijke maatregelen in de wijk. Deze aanpassingen gebeuren o.b.v. meldingen openbare ruimte vanuit inwoners. Middelen zijn met name ter dekking van interne kosten en opdrachten aan ROVA. B. Daarnaast beschikken de wijkregisseurs sinds 2023 over een gezamenlijke budget van €150.000 voor bewonersinitiatieven. Dit budget is tijdelijk tot en met 2026, e.e.a. in afwachting van verdere discussie wijkbudgetten. Het budget is bedoeld voor initiatieven in de buitenruimte als katalysator voor meer onderlinge verbinding onder buurtbewoners.

Het budget is (co)financiering voor bewonersinitiatieven zoals die op MijnWijk staan. Een bewonersinitiatief wordt volledig gefinancierd door subsidies en fondsen. Wijkregisseurs helpen de initiatiefnemers met het zoeken naar dekking voor hun plan. Hiermee versterk je de leefbaarheid van een buurt. Dit budget wordt ook gebruikt voor voorbereidende werkzaamheden van ROVA, die nodig zijn in de realisatie van een bewonersinitiatief in de buitenruimte. Dit geld is aangevraagd voor vier jaar. Dit budget is bestemd voor alle stadsdelen samen, waarbij er geen specifieke verdeelsleutel is afgesproken. Wijkregisseurs stemmen onderling af om een budget wel of niet toe te kennen bij elke aanvraag boven de €5.000,--. 4. Initiatiefrijk Zwolle Een regeling voor vernieuwende, wijkoverstijgende, stadsbrede, maatschappelijke initiatieven die bijdragen aan een duurzame groei van Zwolle en wijkoverstijgende impact hebben. Dit zijn initiatieven op het gebied van bijvoorbeeld duurzaamheid, energietransitie, klimaat of digitalisering, maar ook initiateven die bijdrage aan de versterking van de sociale, inclusieve Zwolse samenleving. Maximaal € 15.000 per aanvraag; het initiatief levert rendement op voor (een groot deel) van de stad en kan verdere ontwikkelingen in de stad aanjagen; wordt eenmalig verstrekt en dient te worden verantwoord met financieel en evaluatieverslag.

Het totale budget voor de gehele stad is €50.000 op jaarbasis; besluitvorming gaat via college. Initiatiefrijk Zwolle | Gemeente Zwolle

3.4 GELDSTROMEN VANUIT BEHEER EN ONDERHOUD Beheer en onderhoud investeert jaarlijks €32,8 miljoen in de stad Zwolle. Deze geldstromen landen doorgaans in de wijken. De budgetten zijn beschikbaar voor het onderhoud en de vervanging van wegen, riolering, water, maar ook speelplekken, groen, civiele kunstwerken en straatmeubilair. Beheer en onderhoud investeert in de openbare ruimte en draagt zorg voor de veiligheid van deze ruimte. 21

Hierbij hebben inwoners minimale invloed op de besteding van middelen. Er worden opgaven vastgesteld met een lange planningshorizon, vanuit het perspectief van de beheeropgaven. Wel wordt er steeds meer een integrale samenwerking wordt gezocht (met wijkmanagement en sociaal domein), om ook in te kunnen spelen op de leefwereld van inwoners. Dit gebeurt door het maken van slimme koppelingen tussen wijkmanagement en beheer en onderhoud, bijvoorbeeld bij: - het koppelen van bewonersinitiatieven aan onderhoud en beheer van groen (‘licht op groen’). - vervanging van een speelplek vindt er doorgaans overleg met wijkmanagement plaats om te zien wat de buurt nodig heeft en of er bepaalde wensen liggen vanuit de bewoners dan wel te komen tot samenwerking met bewoners. - een ander praktijkvoorbeeld waar slimme koppelingen worden gemaakt, is bij de Celebesstraat (zie bijlage II). Schoon Zwolle Daarnaast is er het budget voor de Activiteitenregeling Schoon Zwolle. Beheer en onderhoud stelt via de regeling Schoon Zwolle jaarlijks €183.600 beschikbaar voor de gehele stad. Dit budget is bestemd voor bewonersinitiatieven en verloopt via het subsidieloket. Het geld wordt toegewezen aan het organiseren van activiteiten die bijdragen aan: - Reductie van huishoudelijk restafval - Reiniging van de openbare ruimte.

- Hergebruik (circulariteit) van (huishoudelijke) grondstoffen - Delen van kennis over hergebruik (circulariteit) Scholen, verenigingen, geloofsgemeenschappen en andere ’maatschappelijke’ rechtspersonen kunnen aanspraak maken op dit budget. Zij organiseren bijvoorbeeld ruilmarkten voor sportkleding, of maken haast iedere week het gebied rondom hun gebedshuis schoon. Zo leveren ze een actieve bijdrage aan een schone stad én zijn ze ambassadeur voor hergebruik. Met een maximumbedrag van €10.000,- per jaar per aanvrager stimuleert Schoon Zwolle organisaties om zelf een bijdrage te leveren aan een schonere stad. En om te zorgen voor minder afval. De regeling is opgezet en wordt beheerd door het fysieke domein. Maar omdat de regeling maatschappelijke organisaties steunt en hen stimuleert om een bijdrage te leveren in de wijk, heeft deze zeker ook sociale effecten.

Slim koppelen en MJOP Binnen de afdeling Stadsbeheer en Vitale Wijken wordt er regelmatig slim gekoppeld, maar dit komt nu vaak vrij ad hoc tot stand. Middels het MJOP (Meer Jaren Opgave Programmering) kan dit nog meer in goede banen worden geleid. Wat is slim koppelen? Slim koppelen kwam al even naar voren bij het optoppen van de Buurtbonus (zie kader 3.3, p.19). Het gaat bij slim koppelen om interne geldstromen van de gemeente (gedeeltelijk) te bundelen. Het bundelen van budgetten (ook wel ‘ontschotten’ genoemd) kan bijvoorbeeld op het moment dat twee budgetten hetzelfde doel blijken te dienen. Slim koppelen kan op vele manieren en hier is niet één werkwijze voor. Een fictief voorbeeld ter verduidelijking: 22

-

Er loopt een bewonersinitiatief om een straat een stukje groener te maken Er is niet genoeg geld om de straat een stukje groener te maken vanuit het wijkbudget wijkmanagement De bestrating moet volgens de planning van beheer en onderhoud volgend jaar vervangen worden Als de bestrating vervangen moet worden, wordt er gegraven en komt er zand vrij. Als we het graven samen doen, en het zand gebruiken om de groenvoorziening aan te leggen, is er wel genoeg geld voor een extra groenvoorziening Zo is er ‘werk met werk’ gemaakt en slim gekoppeld: zonder de koppeling hadden de doelen niet behaald kunnen worden.

Nut van slim koppelen Het doel van slim koppelen is om efficiënter te werken als gemeente en de interne verkokering (‘eilandjescultuur’) tegen te gaan. Als het gaat om wijkbudgetten, die toch vooral voor inwoners bedoeld zijn – is het bovendien van belang dat het voor inwoners duidelijker wordt waar ze met welk initiatief terecht kunnen. Slim koppelen zou het dus makkelijker moeten maken voor bewoners om aanspraak te maken op specifieke wijkbudgetten. Ontschotten en slim koppelen van budgetten betekent daarnaast ook dat er niet altijd méér budget nodig is, maar dat budgetten slimmer moeten worden ingezet: het gaat eigenlijk om een herverdeling van budgetten en betere onderlinge afstemming en samenwerking. MJOP proces Beheer en onderhoud werkt op basis van een MJOP – Meer Jaren Opgave Programmering. Hierin worden alle onderhoudsopgaven in Zwolle bijgehouden, zodat er op tijd onderhoud kan worden gepleegd aan alle bruggen, wegen, bankjes, afvalbakken etc. Mede deze aanpak leidt tot slim koppelen. Hierbij stemt beheer en onderhoud af met wijkregisseurs en mensen betrokken bij de werkzaamheden. Slim koppelen gebeurt bij vergroening (van grijs naar groen), wegonderhoud of bijvoorbeeld verkeersveiligheid. Momenteel zijn het vaak ad hoc koppelingen en is het niet altijd vooraf slim afgewogen met elkaar.

Het MJOP van beheer en onderhoud brengt zowel de onderhoudsopgave, als de vervangingsopgave in beeld. Doel van dit proces is om op lange termijn vooruit te kunnen kijken en te komen tot prioriteiten. Dit helpt om ‘van onderhoud naar beheer’ te gaan. Zwolle komt uit een onderhoudsorganisatie, die vooral gericht is op het volgende jaar. We kijken nu vaak maar één á twee jaar vooruit. Beheer betekent verder vooruit kijken. Beheer betekent ook data op orde. Het is de uiteindelijke wens om een 10 jaar doorkijk te organiseren en stadsbreed te kunnen programmeren met het integrale MJOP. De integrale Meer Jaren Opgave Programmering is een digitale kaart van de gemeente, waar alle ‘opgaven’ op te zien zijn. Hier staan niet alleen onderhouds- en vervangingsprojecten in (bijvoorbeeld het herstraten van een weg in 2027), maar ook voorziene woningbouwontwikkelingen én andere opgaven van de stad maken hier onderdeel van uit. Met dit MJOP kun je zorgen voor betere afstemming en juiste afwegingen maken met de andere opgaven. Door 10 jaar vooruit te kunnen plannen, creëer je meer rust in het werk en kies je voor een procesmatige en structurele aanpak. Ook maak je meer tijd om met elkaar om tafel te zitten en te kijken waar je koppelingen kunt maken.

Je bent niet alleen bezig met dingen onderhouden en vervangen, maar kan anticiperen, (her)prioriteren en koppelen door bijvoorbeeld te schuiven in de precieze planning.

23

3.5 WIJKBUDGETTEN MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING De wijkbudgetten van Maatschappelijke Ontwikkeling hebben als doel om de sociale basis te versterken. Een sterke sociale basis begint in de eigen omgeving van inwoners. De visie op een sterke Sociale Basis gaat uit van drie ambities: 1. Inwoners hebben sociale contacten en dag invulling 2. Inwoners zijn vitaal en gezond 3. Inwoners hebben gelijke kansen op een zelfredzaam leven

Regeling wijkverenigingen Wijkverenigingen kunnen een aanvraag doen bij de gemeente om zelf wijkbewoners activiteiten te laten organiseren. Hiervoor is budget van € 150.000 beschikbaar in doel 1.1.1. Het beleid wordt deze zomer aan de raad aangeboden en de bijbehorende subsidieregeling wordt deze zomer door het college vastgesteld. Jeugd- en jongerenwerk onder leiding van vrijwilligers Vanuit de sociale basis investeert de gemeente ook in jeugd- en jongerenwerk. Via een subsidie kunnen vrijwilligersorganisaties een aanvraag doen tot maximaal €5.000 per aanvraag. Particulieren of een georganiseerde groep bewoners kan hier geen aanvraag doen, tenzij zij een formele vrijwilligersorganisatie zijn. De subsidie wordt onder meer verstrekt aan speeltuinorganisaties en scoutingsorganisaties. Het totale budget voor jeugd- en jongerenwerk o.l.v. vrijwilligers is € 98.200 op jaarbasis. Meer info: Subsidieregeling Jeugd- en jongerenwerk onder leiding van vrijwilligers | Gemeente Zwolle In diverse Zwolse wijken wordt “Jeugdland” en/of “Huttendorp” georganiseerd: meerdere dagen tot een week vol speel en doe activiteiten speciaal voor kinderen van de basisschool. Dit wordt jaarlijks georganiseerd in de zomervakantie, vaak in samenwerking met Travers Welzijn en/of een wijkvereniging.

In Westenholte zijn Jeugdland en Huttendorp per februari 2024 samengegaan onder de nieuwe naam “Jeugddorp Westenholte”. Huttendorp wordt ook in Stadshagen georganiseerd. Dit budget valt onder doel 1.1.1 van de gemeentebegroting. Over ons | Huttendorp Stadshagen - Hét kinderevenement in de basisschoolvakantie! Jeugddorp Westenholte (JEUGDland + HuttenDORP) op Stinskracht.nl Jeugdland en Huttendorp van start in Zwolle - 1Zwolle

3.6 OVERIGE WIJKBUDGETTEN GEMEENTE ZWOLLE Buurtcultuurfonds Zwolle kent het Buurtcultuurfonds. Dit fonds stimuleert Zwollenaren om met een goed cultureel idee hun buurt of wijk een stukje mooier te maken. Dit budget loopt via de Stadkamer. Het totaalbudget op jaarbasis is € 204.537,00. Alle inwoners van Zwolle met een goed idee op het gebied van cultuur – in de breedste zin van het woord, kunnen hier aanspraak op maken. Het idee moet een link hebben met muziek, film, lezen, schrijven, theater, dans, beeldende kunst of erfgoed. Voorbeelden zijn: een toneelstuk, graffiti-art, boekenruilmarkt, fotoworkshop of smartlappenfestival. Voor een overzicht van alle spelregels, zie: Voorwaarden Buurtcultuurfonds (stadkamer.nl)

24

Programma Energietransitie Vanuit het Programma Energietransitie zijn er ook verschillende wijkbudgetten beschikbaar voor bewonersinitiatieven. Allereerst is er een basisfinanciering voor maatschappelijke initiatieven. Dit wordt ook wel ‘maatschappelijke bewonersinitiatieven Energietransitie’ genoemd. Dit budget is beschikbaar voor drie jaar, waarbij er € 150.000 per jaar beschikbaar wordt gesteld. Ten tweede is er de ondersteuning voor het Platform Duurzaam Zwolle. Ook dit heeft een looptijd van drie jaar, waarbij er € 100.000 per jaar beschikbaar is.

3.7 WIJKBUDGETTEN IN ZWOLLE SAMENGEVAT In Zwolle gebeurt er veel op het gebied van inwonersbetrokkenheid. Vanuit verschillende domeinen en subsidieregelingen landen er initiatieven in de wijken, buurten en straten. Zoals aangegeven in onderstaande afbeelding, danst wijkmanagement als een rode draad door alle domeinen, afdelingen en programmagroepen heen. Hiermee werkt wijkmanagement integraal; ze richten zich op het samenspel tussen fysiek en sociaal domein. De budgetten van wijkmanagement (rood in afbeelding) kun je zien als verbindende factor op het gebied van wijken bewonersinitiatieven. Figuur 2. Schematisch overzicht wijkbudgetten Zwolle

Bron: Subsidieloket Zwolle

25

H4. INVENTARISATIE IN DEN LANDE In dit hoofdstuk worden de wijkbudgetten van Zwolle vergeleken met de wijkbudgetten elders in Nederland. In de gesprekken bij alle gemeenten betrokken bij dit onderzoek valt op dat elke gemeente een andere aanpak heeft. Toch zijn er overeenkomsten te vinden: iedere gemeente zoekt naar het geven van een goede invulling aan het (gebieds- en) wijkgericht werken. Bij de besteding van wijkbudgetten wordt actief gezocht naar de link tussen gemeente (beleid), de dynamiek in de verschillende wijken en de rol van bewoners. Hierin speelt wijkmanagement een cruciale rol. Dit hoofdstuk neemt u mee langs alle bevindingen. In 4.1 leest u over de positie van Zwolle in de onderzoeksmatrix. Paragraaf 4.2 maakt een rondje Nederland door per gemeente een overzicht te geven van hun wijkbudgetten en aanpak. Vervolgens presenteert 4.3 alle budgetten van alle gemeenten op een rij (zie tabel 3). Hierbij worden de budgetten getoetst aan het onderzoeksmodel. De uitkomst hiervan ziet u in 4.4, waarbij in één oogopslag te zien is welke gemeente zich waar bevindt in de onderzoeksmatrix. Dit hoofdstuk sluit af met de geleerde lessen in 4.5.

4.1 POSITIE VAN ZWOLLE Zwolle wordt gekenmerkt door een groot diversiteit aan wijken en buurten. Elke wijk vergt daardoor ook een andere aanpak van de wijkmanagers en wijkregisseurs. Zonder deze verscheidenheid uit het oog te verliezen, is er wel degelijk sprake van samenhang. In gesprekken met wijkmanagers en wijkregisseurs uit diverse Zwolse wijken komt naar voren dat het winnen van vertrouwen van bewoners een groot goed is, waarin geïnvesteerd wordt. Dit wordt ook wel de ‘continue dialoog’ genoemd. Bovendien zetten de wijkmanagers en wijkregisseurs in op het vergroten van zeggenschap en eigenaarschap van bewoners. Met deze kenmerken komt de aanpak van wijkmanagers en wijkregisseurs linksonder (blauw) en rechtsboven (geel) uit in de onderzoeksmatrix (figuur 1). Er wordt zowel ingezet op het eigen vermogen van bewoners, die met eigen ideeën en plannen komen om de fysieke leefomgeving te verbeteren. Wijkmanagement stimuleert hen om van idee tot uitvoering te komen, waar budget voor is gereserveerd. Tegelijkertijd is er ook sprake van gemeentelijke sturing, met wijklegitimiteit als uitgangspunt.

Zoals Joop Hofman, Radboud Engbersen en Kees Fortuin dit omschrijven: “Soms reageert de wijk op voorgenomen beleid en projecten [intern, vanuit de gemeente], een andere keer begint het gesprek in de wijk met wensen, behoeftes en ambities van bewoners.” Ook zoeken “de professionele krachten een wij brede legitimatie voor hun inzet“ (zie omschrijving matrix H2, pagina 12). Het wijkbudget Schoon Zwolle, dat komt vanuit beheer en onderhoud, bevindt zich rechts onderin de onderzoeksmatrix (het rode vlak). Vanuit beheer en onderhoud is dit ook een gewenste positie. Met het oog op de veiligheid van de openbare ruimte, is het niet mogelijk om bewoners meer invloed te geven op de besteding van budgetten van beheer en onderhoud. Hier liggen wel kansen voor meer samenwerking tussen wijkmanagers en collega’s van beheer en onderhoud. Stel: inwoners willen nieuwe geveltuintjes in hun straat, dan nemen ze dat in sommige gevallen ook zelf in beheer. De nieuw gevormde afdeling Stadsbeheer en Vitale Wijken vormt een mooie aanleiding om te zorgen voor betere samenwerking tussen deze

26

verschillende teams. Als wijkmanagement meer optrekt met collega’s van Stadsbeheer (beheer en onderhoud), is de stem van inwoners ook beter geborgd binnen de gemeente. Als we uitzoomen en kijken naar de aanpak van gemeente Zwolle als geheel, lijkt het alsof de gemeente meer naar de onderkant van de matrix (figuur 1) neigt. Bewoners worden namelijk naar plannen en ideeën gevraagd (denk aan het Burgerpanel en Burgerberaad), alleen is niet helder hoe de bewoners hier verder in worden meegenomen. Het wijkmanagementteam wijkt hiervan af en werkt sterk volgens het principe van ‘wijklegitimiteit’ (zie matrix, figuur 1).

4.2 EEN RONDJE NEDERLAND In alle gemeenten, die meedoen aan dit onderzoek zijn diverse wijkbudgetten waar inwoners aanspraak op kunnen maken. Deze wijkbudgetten zijn belegd bij wijkmanagement (elders; gebiedsmanagement of wijkregisseurs). Hier volgt een overzicht per gemeente van de beschikbare wijkbudgetten, doelen en werkwijze. a) Arnhem In Arnhem werkt men volgens het principe Van Wijken Weten. Hierbij is een deel van de begroting gekanteld en gemandateerd naar gebieden. Per gebied gaat het om ongeveer 15 miljoen euro. Een groot deel hiervan ligt vast (beheer openbare ruimte, mobiliteit, afval etc). Ook dient een deel ervan ingezet te worden t.b.v. scholen, sport en ontmoetingsplekken. Vrij te besteden door het Team Leefomgeving (TLO, te vergelijken met wijkmanagement) is in Arnhem: • Een werkbudget voor het TLO ad € 100.000,- per team, in te zetten op verschillende thema’s als kansenongelijkheid, meedoen, verbinden in de wijk. • Bewonersbudgetten. Ad gem. € 35.000,- per gebied. Staat eigenlijk los van het TLO en worden toegekend via wijkorganen (wijkplatform, -vereniging, of -raad), die verkiezingen organiseren om te stemmen op het beste bewonersinitiatief. Hiervoor zijn vanuit de gemeente een aantal spelregels meegegeven.