1. Gebiedsvisie Noorderkwartier
Tekst van het document
GEBIEDSVISIE
APRIL 2023 EIGENARENCOALITIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
INHOUDSOPGAVE
Voorwoord
3
Hoofdstuk 1 Inleiding
5
Hoofdstuk 2 De essentie: Zwolle komt bij elkaar in het Noorderkwartier
11
De duurzame en circulaire stad: vergroenen, hergebruiken en energieneutraal
34
•
De stad met de menselijke maat: een gemengde stadswijk voor iedereen
37
•
De ondernemende en creatieve stad: cultuur speelt een hoofdrol
41
Hoofdstuk 3 De context van het Noorderkwartier
15
Hoofdstuk 5 Vier deelgebieden rondom het singelpark
•
16
•
Het Nijkerkenbolwerk
47
•
Dieze aan de singel
49
•
Het Zwolse Stadspodium
51
•
Winkelcentrum Diezerpoort
55
• •
Het Noorderkwartier als verbinder tussen het stadshart en Dieze-West Historie van Dieze-West Historie van het Nijkerkenbolwerk
17 18
Hoofdstuk 4 Gebiedsvisie Noorderkwartier
23
•
De bereikbare stad: doorwaadbaar en toegankelijk
25
Gezond, groen en water robuust: een groen Noorderkwartier met het singelpark
30
•
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
•
45
Hoofdstuk 6 Ontwikkelstrategie: Morgen beginnen!
57
•
Samenwerking Eigenarencoalitie
59
•
Participatie
60
•
Vervolgstappen
61
2
VOORWOORD Voor u ligt de Gebiedsvisie voor het Noorderkwartier: een groot aaneengesloten gebied, aan de noordzijde van de historische binnenstad van Zwolle, een enorme kans voor de stad.
De kans om de binnenstad van Zwolle – nu al een van de meest aantrekkelijke binnensteden van het land – verder te ontwikkelen door een nieuwe trekpleister aan het Stadshart toe te voegen. De kans om een nieuw gebied (‘kwartier’) te realiseren aan beide kanten van de singel. De kans om circa 700 woningen toe te voegen voor verschillende doelgroepen. De kans om cultuurmakers, podiumkunstenaars, maatschappelijke en commerciële functies een gezamenlijke plek te geven. De kans om anders om te gaan met mobiliteit en daardoor ruimte te maken voor vergroenen, verduurzamen en lekker buiten zijn. De kans om de buurt Dieze-West én het Stadshart aan te vullen met een mix van wonen, werken en cultuur en beter met elkaar te verbinden. Het singelpark wordt het hart van het Noorderkwartier. Deze groenblauwe ader verbindt noord en zuid met elkaar en is belangrijk voor de stad op gebied van waterveiligheid en ecologie. Bovenal wordt het een aantrekkelijke, openbare ruimte om te wandelen, te fietsen, te sporten, te recreëren en van de singel te genieten. Met het singelpark wordt een groot, toegankelijk, groen stadspark toegevoegd aan Zwolle. Het gebied is nu al bekend door de aanwezigheid van theater De Spiegel, poppodium Hedon en restaurant-hotel De Librije. Deze functies versterken we door dankbaar gebruik te maken van bestaande kwaliteiten van het gebied.
Bijvoorbeeld door waar mogelijk gebouwen een nieuwe bestemming te geven. We starten op korte termijn, samen met gebruikers, om tijdelijke en permanente functies toe te voegen aan het
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
gebied (placemaking). Op die manier brengen we de ontwikkelingen in het gebied nu al onder de aandacht. De Gebiedsvisie is in een betrekkelijk korte periode met veel bevlogenheid en enthousiasme gemaakt, in opdracht van de Eigenarencoalitie Noorderkwartier. We hebben de visie gemaakt in samenspraak met bewoners en ondernemers uit de omliggende buurten. En ook toekomstige gebruikers en buren van het gebied, waaronder de Zwolse woningbouwcorporaties en de Zwolse theaters, hebben meegedacht over de visie. Het Noorderkwartier wordt een nieuwe trekpleister in het centrum voor Zwollenaren en bezoekers. Ga je naar Zwolle? Dan ga je óók naar het Noorderkwartier! We zien het als grote kans en verantwoordelijkheid om een vernieuwend stuk stad te ontwikkelen als nieuwe entree van het Stadshart. We wensen u veel leesplezier en inspiratie toe bij het lezen van deze Gebiedsvisie en horen graag uw reacties, zodat we deze mee kunnen nemen in de verdere uitwerking van het plan! Eigenarencoalitie Noorderkwartier Gemeente Zwolle, Rijksvastgoedbedrijf, VanWonen, DLH Ontwikkeling (VolkerWessels) en Lenferink.
3
Werksessie Eigenarencoalitie in Strijp-S Eindhoven
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
4
‘WILT U ALSTUBLIEFT EEN BEETJE OPSCHIETEN MET DE REALISATIE VAN DE PLANNEN VOOR NOORDERKWARTIER? IK WIL HET GRAAG NOG MEEMAKEN’ Een bewoner van Dieze-West
Hoe is deze gebiedsvisie tot stand gekomen?
Met de startnotitie in gedachte, is een integrale gebiedsvisie voor het Noorderkwartier een logische, volgende stap in de ontwikkeling van het gebied. Deze gebiedsvisie bouwt voort op het Ontwikkelprogramma Stadshart. Opdrachtgever voor de gebiedsvisie is de Eigenarencoalitie Noorderkwartier die bestaat uit Gemeente Zwolle, Rijksvastgoedbedrijf, VanWonen, DLH Ontwikkeling (VolkerWessels) en Lenferink. Het afgelopen half jaar zijn de ontwikkelprincipes uit het ontwikkelprogramma verder uitgewerkt en onderzocht. Tijdens een inspiratietweedaagse van de Eigenarencoalitie op Strijp-S in Eindhoven (juli 2022), is hiervoor de eerste stap gezet en zijn tien specifieke ambities geformuleerd voor het Noorderkwartier. Na de zomer is hierop voortgeborduurd in samenwerking met de beleidsadviseurs van de gemeente en externe adviseurs van West8, Goudappel Coffeng, Mei Architecten, Sweco, Stadskwadraat, Merosch, Kickstad en Depart. De gebiedsvisie is een integraal afgewogen plan met daarin aspecten als stedenbouw, groen, doelgroepen, belang van omliggende buurten, duurzaamheid, financiële haalbaarheid, mobiliteit, programmering en hergebruik van bestaande panden.
De buurt heeft meegedacht
Een participatiesessie in Hedon op 21 november 2022 maakte onderdeel uit van het denkproces over de gebiedsvisie. Alle omwonenden en belanghebbende partijen uit de buurt waren hiervoor uitgenodigd via onder andere een brief
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
of mail, een bericht op de gemeentepagina in De Swollenaer en berichten op de socials en website van de gemeente. Ruim 120 mensen gaven op deze avond hun mening over de ontwikkeling van het Noorderkwartier. De opmerkingen staan in hoofdstuk 6. Vervolgens kwam op 20 februari 2023 een klankbordgroep van ca. 30 personen bij elkaar om de conceptversie van de gebiedsvisie te bespreken.
Leeswijzer
Deze gebiedsvisie bevat de integrale visie over hoe het Noorderkwartiergebied zich kan ontwikkelen. De impressies en het kaartmateriaal in deze visie verbeelden hoe dit kansrijke gebied in de stad Zwolle eruit kán zien. Het geeft dus niet weer hoe gebouwen en openbare ruimte er echt uit gáán zien. Na vaststelling van deze gebiedsvisie volgt een ruimtelijk ontwikkelingsplan dat de plannen een stap concreter maakt. • • • • •
Hoofdstuk 2 beschrijft in het kort de essentie van de gebiedsvisie. Hoofdstuk 3 beschrijft als context de positie en historie van het Noorderkwartier in Zwolle. Hoofdstuk 4 verbeeldt en beschrijft de gebiedsvisie. Hoofdstuk 5 gaat in op het stedenbouwkundig raamwerk van de vier deelgebieden in het Noorderkwartier. Hoofdstuk 6 beschrijft de ontwikkelstrategie en geeft een doorkijk naar de toekomst en het participatieproces.
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
5
ALS TUSSENSTAP NAAR DE GEBIEDSVISIE HEEFT DE EIGENARENCOALITIE IN NOVEMBER 2022 TIEN GEBIEDSAMBITIES GEFORMULEERD: 1.
Het Noorderkwartier wordt een stedelijk gebied waar mensen kunnen wonen, werken en genieten van cultuur: een interessante nieuwe bestemming in het Stadshart van Zwolle. 2. Het Noorderkwartier wordt een gemengd stedelijk gebied met ruimte voor circa 700 woningen, cultuur, werkplekken en voorzieningen in de levendige plinten. 3. We versterken de podiumkunsten in het gebied en brengen levendige functies samen op een cultuurplein. 4. We richten het gebied zo groen mogelijk in met aan de singel een nieuw stadspark: een plek voor buitensport en ontmoeting. 5. Op het Noordereiland bouwen we voort op de fijnmazige opbouw van de historische binnenstad. Aan de noordzijde van het plangebied zorgen we dat er een betere aansluiting komt op de omliggende wijken. 6. We willen waar mogelijk hergebruiken wat er al is: gebouwen, materialen, kunstwerken en groen. Wat er nu is en wat er vroeger was geeft identiteit en karakter aan het gebied. 7. Het Noorderkwartier wordt een gezonde en duurzame stadswijk. We zetten daarbij in op waterrobuustheid, natuurinclusief en sociaalinclusief bouwen. We streven naar een energieneutrale wijk. 8. We maken een prettige, gezonde en mooie leefomgeving. Het Noorderkwartier wordt een fijne plek om te zijn. Auto’s zijn te gast, parkeren vindt plaats aan de rand van het gebied in mobiliteitshubs. 9.
Het Noorderkwartier wordt vormgegeven als een aantrekkelijke entree naar de binnenstad. 10. We zetten placemaking en tijdelijke programmering van panden en buitenruimte in om het Noorderkwartier nu al onder de aandacht te brengen en de ontwikkeling op organische wijze te beginnen. Dat kan morgen al!
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
Impressie van het cultuurplein in het Noorderkwartier, een fijne plek om te zijn
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
6
HOOFDSTUK 1 INLEIDING De Omgevingsvisie van de gemeente Zwolle, het Ontwikkelprogramma Stadshart en de Startnotitie Noorderkwartier: belangrijke documenten die richting geven aan deze gebiedsvisie. In dit hoofdstuk vatten we samen wat deze stukken betekenen voor het Noorderkwartier.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
7
De ontwikkeling van het Noorderkwartier staat niet op zichzelf, maar is onderdeel van de ontwikkeling van heel Zwolle. De door de gemeente opgestelde Omgevingsvisie en Ontwikkelprogramma Stadshart zijn voor het Noorderkwartier belangrijke documenten die richting geven aan de ontwikkeling. In dit hoofdstuk lichten we deze stukken kort toe. Vervolgens lichten we toe hoe deze gebiedsvisie tot stand is gekomen. ‘Ons Zwolle van morgen’ (Omgevingsvisie 2030)
Zwolle is volop in ontwikkeling tot bruisende, toekomstbestendige stad in een groeiende regio. In de Omgevingsvisie Zwolle 2030, ‘Ons Zwolle van morgen’, zet de gemeente de ambities en kernopgaven stevig neer. Ze wil woningen bouwen én vergroenen. (Cultuurhistorisch) waardevolle gebouwen hergebruiken en ons erfgoed, als identiteitswaarde, een inspiratiebron voor ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving laten zijn. Ze wil betere mobiliteit en een beter leefgebied en gaat voor een autoluw centrumgebied, waar de focus ligt op voetganger en de fiets, om de verblijfskwaliteit en het onderscheidend vermogen van het gebied te vergroten. De bereikbaarheid van het centrum te voet, met de fiets en het openbaar vervoer moet dan optimaal zijn. Uiteraard onderzoekt de gemeente daarbij ook hoe de bereikbaarheid voor woningen en de bevoorrading van de winkels en horeca lokaal op orde blijven. De omgevingsvisie benoemt transformatiegebieden en kansrijke ontwikkellocaties, waaronder het Noorderkwartier.
‘Ons Stadshart van morgen’ (Ontwikkelprogramma)
Het Ontwikkelprogramma, ‘Ons Stadhart van morgen’, is een nadere uitwerking van de
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
Omgevingsvisie 2030 en de Verstedelijkingsstrategie van de regio Zwolle. Er wordt ingezet op binnenstedelijke groei, oftewel meer wonen, werken en recreëren in hetzelfde stuk stad. Dat vraagt om een integrale, alles omvattende aanpak. De centrale ambitie van dit programma is daarom het realiseren van een toekomstbestendig stadshart en het versterken van de verbinding met de gebieden eromheen. In Zwolle willen we die groei en verstedelijking realiseren met behoud en versterking van een groen netwerk dat bijdraagt aan de leefkwaliteit van de huidige en toekomstige bewoners. Deze opwaardering van de verblijfskwaliteit van de openbare ruimte staat centraal bij de belangrijke opgaven met betrekking tot wonen, mobiliteit en het versterken van haar economische en culturele positie. De ambities voor het Stadshart zijn samengevat in vijf ontwikkelprincipes: 1. De gezonde, groene en waterrobuuste deltastad; 2. De duurzame en circulaire stad; 3. De ondernemende en creatieve stad; 4. De stad met de menselijke maat; 5. De bereikbare stad.
Ontwikkelprogramma Stadshart Zwolle
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
8
In het ontwikkelprogramma van het Stadshart zijn het Noorderkwartier, de singelzone en de historische binnenstad focusgebieden. Drie gebieden die in of direct naast de ontwikkeling van het Noorderkwartier liggen en die een integrale aanpak vragen. In de ontwikkeling van een singelzone als groen/blauwe gordel rond de binnenstad komen alle beleidsaspecten bij elkaar. Deze vormen dan ook de motor van het ontwikkelprogramma.
Eikenstraat
Startnotitie Noorderkwartier Rembrandtlaan
Van Wevelinkhovenstraat
Achtergracht Burgermeester Drijbersingel
Dijkstraat Assiestraat
Menno van Coehoornsingel
Als vervolg op het Ontwikkelprogramma Stadshart zijn in juli 2022 de Startnotitie en het bijbehorende Voorbereidingskrediet Noorderkwartier door de gemeenteraad vastgesteld. In deze startnotitie staat als doel om op korte termijn een gemengd woon-werk-cultuur-gebied met hoogwaardige openbare ruimte, veel voorzieningen en woningen te realiseren. Dit levert een bijdrage aan het inlopen van het forse tekort aan woningen in de regio Zwolle. En geeft een impuls aan nieuwe werkgelegenheid en het versterken van de culturele spot met Hedon en De Spiegel. De herontwikkeling van winkelcentrum Diezerpoort en het verbeteren van de verbindingen tussen de buurt Dieze-West en het centrum dragen hieraan bij. Het plangebied Noorderkwartier betreft een gebied van circa 14,5 hectare begrensd door de Vermeerstraat, Eikenstraat, Van Wevelinkhovenstraat, Burgemeester Drijbersingel, Menno van Coehoornsingel, Assiesstraat, Dijkstraat en Rembrandtlaan.
Het plangebied dat we het Noorderkwartier noemen
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
9
Participatiesessie in Hedon
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 1 INLEIDING
10
HOOFDSTUK 2 DE ESSENTIE: ZWOLLE KOMT BIJ ELKAAR IN HET NOORDERKWARTIER
Als we denken aan het Noorderkwartier, wat zien we dan voor ons? Wat is er mogelijk? Dat laten we zien in dit hoofdstuk.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 2 DE ESSENTIE
11
Het projectgebied van het Noorderkwartier markeerde lang een tweedeling in de stad: binnen en buiten de gracht. Buiten de gracht lag de moestuin van Zwolle. Het Noordereiland werd het centrum van bedrijvigheid en industrie. Nu verrijst er op het Noordereiland en de driehoek ten noorden van de Achtergracht een levendig stadsgebied voor iedereen, met circa 700 woningen en een magistraal groen hart met een cultureel gezicht.
Het Noorderkwartier combineert straks oud en nieuw. Groen en cultuur komen samen op een plek waar wonen en werken de pijlers zijn van een levendige stadswijk met een rauw randje. Een combinatie van appartementen en grondgebonden woningen komt tegemoet aan de wens om meer woningen toe te voegen in de historische binnenstad.
liep zware schade op door een bombardement tijdens de Tweede Wereldoorlog. De getroffen gebieden werden in deelplannen weer opgevuld. In de omgeving van de Burgemeester Drijbersingel verrezen grote, op zichzelf staande gebouwen: kantoren, scholen en een kerk – allemaal in een (oorspronkelijk) groene campusachtige setting.
We werken aan een aantrekkelijk, gemengd stedelijk centrummilieu aan de singel. Er is ruimte voor starters en startups, voor cultuur en experimenten. Samen met de grondeigenaren, inwoners en ondernemers in het gebied geven we invulling aan het Noorderkwartier van morgen.
’We koesteren de kans om te werken aan een gebied waar cultuur een hoofdrol speelt.’’
“In het Noorderkwartier maken we ruimte voor de toekomst in het decor van een authentiek verleden.” Van bolwerk tot Wispelwey en het Spinhuis
Gasfabriek Noordereiland
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
Het Noorderkwartier heeft een rijke historie en heeft in de geschiedenis veel verschillende functies gehad. Het buiten de stad gelegen gebied werd in de 17e eeuw deels getransformeerd tot vestingwerk met bolwerken en gracht. In de 19e eeuw verrezen op het Nijkerkenbolwerk de gasfabriek en ijzergieterij Wispelwey. Verder waren er het Spinhuis (nu De Librije), de verffabriek en directiewoningen. Dieze-West werd tussen 1910-1920 bebouwd met volkswoningen. Het zuidelijk deel van Dieze
De stad als cultureel podium
In latere jaren drukten poppodium Hedon, theater De Spiegel en sterrenrestaurant De Librije hun stempel op het gebied. Het zijn stuk voor stuk trekpleisters die een belangrijke rol spelen bij de culturele invulling van het gebied. Het Noorderkwartier wordt de uitbreiding van de binnenstad in noordelijke richting. We gaan hierbij voor een mengvorm van wonen, kleinschalig werken en commerciële en maatschappelijke functies. Net zoals in de tijd van de ijzergieterij, moet er ruimte zijn voor kleinschalig ondernemerschap. En komt cultureel talent in het Noorderkwartier tot ontwikkeling. Het wordt een plek om kunst te creëren en er deelgenoot van te worden. Zodat mensen tot bloei komen door creativiteit en cultuur op zowel pleinen als podia.
HOOFDSTUK 2 DE ESSENTIE
12
Luchtfoto 2022
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 2 DE ESSENTIE
13
Het Noorderkwartier is straks de brug tussen Diezerpoort en de binnenstad. Een buurt waar het gonst
Het Noorderkwartier wordt, naast een hotspot van cultuur, ook een woongebied voor Zwollenaren: een buurt met allure, met een flink aantal woningen en kleinschalige bedrijvigheid. Ooit waren de stadsgracht en het Noordereiland de begrenzing van de stad. Straks heft het Noorderkwartier de buffer tussen Dieze-West en de historische binnenstad op. Het is ook de plek die verbindingen legt langs de Singel en daarmee het winkelgebied Diezerbrink beter verbindt met de binnenstad. Het is een buurt waar het gonst. Want het Noorderkwartier is een thuis voor iedereen.
De singel en het park: water en groen gaan de identiteit van het Noorderkwartier bepalen Een plek om lekker buiten te zijn
De nadruk ligt op groen en ontmoeten. We richten de buitenruimte opnieuw in met aandacht voor klimaatadaptatie en waterveiligheid.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
Bovendien dragen water en groen bij aan sociaal contact. Het Noorderkwartier wordt hierdoor geen anonieme woonbuurt, maar een stadse, levendige wijk waar jong en oud op hun eigen manier hun geluk vinden op pleinen en aan het water in het Singelpark. Een plek waar het fijn is om te zijn, rond te slenteren, elkaar te ontmoeten, te spelen en doorheen te fietsen. Doorgaande routes naar de stad worden aantrekkelijk voor voetgangers en fietsers en er zijn prima verbindingen met het openbaar vervoer. De auto krijgt hierdoor een minder dominante positie. De ruimte die vrijkomt geven we terug aan de stad in de vorm van groene, openbare ruimte en mogelijkheden voor nieuwbouw.
Wonen, werken en verblijven maken een plek fijn om te zijn. Met ruimte voor experimenten en respect voor de historie.
Een spannend gebied vol variatie
Het Noorderkwartier maakt in de omgevingsvisie deel uit van het gebiedsprofiel ‘Dynamisch Centrum’. Door een goede mix aan voorzieningen en woningen in combinatie met unieke ruimtelijke en historische kwaliteiten, krijgt het gebied een binnenstedelijke dynamiek.
De buurt krijgt veel variatie in aanzien en gebruik. De winkelfunctie van winkelcentrum Diezerpoort wordt sterker door het te koppelen aan de mobiliteitshub voor de binnenstad. Deze binnenstedelijke dynamiek draagt bij aan de acceptatiegraad om bezoekersparkeren meer op afstand van de historische binnenstad te realiseren.
‘Van iedereen’ is geen loze kreet. Dat zie je terug in het woonprogramma dat is opgesteld voor het Noorderkwartier.
Een nieuw stuk stad voor iedereen
Het Noorderkwartier wordt een gebied met pleinen, natuurlijk groen, oog voor heden en verleden (o.a. in de bebouwing) en een rijke variatie aan functies. Kortom: er is straks genoeg te ontdekken. De stad krijgt er met het Noorderkwartier een vernieuwend gebied bij, waar ruimte is voor nieuwe bewoners, voor cultuur en voor groei. We brengen samenhang in wat tot voor kort een gebied zonder samenhang was. We geven betekenis aan de historie. We zorgen voor flink meer woningen. En we voegen iets moois toe aan de stad.
HOOFDSTUK 2 DE ESSENTIE
14
HOOFDSTUK 3 DE CONTEXT VAN HET NOORDERKWARTIER Het Noorderkwartier heeft een lange geschiedenis en het ligt op een bijzondere plek in Zwolle. Daar vertellen we meer over in dit hoofdstuk.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 3 CONTEXT
15
Het Noorderkwartier is een divers gebied dat een deel van Dieze-West en het Nijkerkenbolwerk (het meest noordelijke deel van het Noordereiland) aan elkaar verbindt. Het uitbreiden van de binnenstad in noordelijke richting en het toevoegen van functies aan de wijk Diezerpoort dragen bij aan de aantrekkelijkheid van de stad en de ontwikkeling van een nieuw entreegebied. In het gebied wordt maximaal ingezet op een mix tussen wonen, werken en cultuur. En draagt openbaar groen bij aan fijn wonen en het omgaan met klimaatverandering. Dieze-West
Dieze-West is een levendige volksbuurt met een actief verenigingsleven en een prettige balans tussen het stads- en het dorpsgevoel. Winkelcentrum Diezerpoort is belangrijk voor de wijk en het noordelijke deel van stad. De ontwikkeling van het Noorderkwartier biedt kansen om de nu wat verstopte en gesloten wijk weer meer zichtbaar te maken. En opnieuw te verbinden met de oude binnenstad, door oude routes te herstellen en het huidige karakter – met veelal kantoren – om te vormen naar een gemengd gebied. Zo ontstaan ook nieuwe plekken en voorzieningen die het bezoeken waard zijn en de kans op ontmoeting, verblijven en bewegen versterken. Door slim gebruik te maken van de bestaande parkeergarage boven het winkelcentrum, wordt parkeren in het gebied gecentreerd in een mobiliteitshub in plaats van op straat.
HET NOORDER KWARTIER ALS VERBINDER TUSSEN HET STADSHART EN DIEZE-WEST
De voormalige vrouwengevangenis, waar nu het exclusieve restaurant-hotel De Librije zit, vertegenwoordigt een periode van zelfs nog ver daarvoor. Het Noordereiland heeft een bijzondere mix van wonen, werken, horeca, theater, architectenbureaus en interieurwinkels. De kwaliteit van theater De Spiegel en restaurant-hotel De Librije en de inrichting en variatie aan woningen op het Kraanbolwerk (waar de voormalige verffabriek stond), maken het Noordereiland een aantrekkelijke plek om te wonen en te bezoeken.
Het Nijkerkenbolwerk
Het Noordereiland was een actief gebied met langs de kades veel bedrijvigheid. In het Nijkerkenbolwerk, aan de noordkant, stonden onder andere een ijzergieterij en een gasfabriek.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 3 CONTEXT
16
HISTORIE VAN DIEZE-WEST Dieze-West is een buurt in de wijk Diezerpoort met een rijke geschiedenis. De buurt is ontwikkeld vanuit de kleine voorstad die in de middeleeuwen ontstond langs de weg naar Berkum. Een eeuwenoud stratenpatroon was het uitgangspunt voor een organisch tot ontwikkeling gekomen, intensief bebouwde ‘nijstad’ (nieuwstad). Uiteindelijk kreeg dit vaste vormen na de laatste grote wijzigingen aan de vestinggordel rond de binnenstad van Zwolle. Onderdeel van Dieze-West zijn de in 1920-1930 aangelegde Schildersbuurt en de Bomenbuurt (Bollebieste). Dit gebeurde volgens een eenvoudig stratenplan: de complexen bestonden uit grotendeels gesloten bouwblokken rond binnenterreinen met tuintjes. Het zuidelijke deel van de Bollebieste, dat aan de Zwolse stadsgracht grensde, kende voor de Tweede Wereldoorlog een gemengd gebruik. Nog tot ver in de 19e eeuw behield het gebied een deels agrarisch karakter. Enkele oude landwegen in noordelijke richting en de Akkerstraat, waarvan de oorsprong middeleeuws is, doorsneden het gebied. Langs deze wegen ontwikkelde zich woningen. Verder ontstond er enige bedrijvigheid en vestigde de gemeentereiniging zich er op een groot terrein. In de Tweede Wereldoorlog liep het zuidelijke deel van Dieze-West zware schade op door een bombardement. Het oude deel van Dieze-West is in kleine deelplannen verder opgevuld.
In de omgeving van de Burgemeester Drijbersingel verrezen grote, op zichzelf staande gebouwen: kantoren (o.a. de Belastingdienst en het GAK), scholen en een kerk. Dit werd een tegenhanger voor de ten zuiden van de binnenstad gelegen Burgemeester van Roijensingel.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
Op deze historische tekening van Diezerpoort kijken we terug in de tijd
HOOFDSTUK 3 CONTEXT
17
HISTORIE VAN HET NIJKERKENBOLWERK Aan het einde van de 16e eeuw worden grootschalige plannen gemaakt voor nieuwe vestingwerken en het uitbreiden van de stad. Zwolle werd ‘gefortificeerd ende voorzien met nieuwe grachten, bolwercken ende strijckweerden ende andere nootelijckheden.’ In 1606 maakte Jonkheer Abraham van Nievelt een ontwerp van twee bolwerken tussen de Diezerpoort en de Rodetoren. Rond 1619 kwam het Nijkerkenbolwerk, waar nu het parkeerdek ligt, gereed. Dit bolwerk valt in het plangebied Noorderkwartier.
Deze historische plattegrond laat de bastions van de vesting Zwolle zien
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
Op het Noordereiland concentreerde de bedrijvigheid zich in de 19e eeuw met name langs de Thorbeckegracht en de Achtergracht. In het oostelijk deel van het Noordereiland verrees in de zomer van 1847 de Zwolse gasfabriek. Na de Tweede Wereldoorlog, toen er in de bodem van Noord-Nederland grote hoeveelheden aardgas werden ontdekt, sloten de koolgasfabrieken de deuren. Vanwege de aanwezigheid van de ernaast gelegen gasfabriek, werd aan de Dijkstraat een ijzergieterij gebouwd. Gerrit Jacobus Wispelweij richtte het modern gietbedrijf in 1851 op en gaf het de naam “de Nijverheid”. In 1900 werkten er 150 werknemers, waarmee deze ijzergieterij een van de grootste Zwolse ondernemingen was. Het bekende bedrijf leverde veel producten, waaronder bruggen, sluiswerken, stationsoverkappingen, gasfabriekapparatuur en stoommachines. In 1968 sloot de firma haar deuren en werden de bedrijfsgebouwen gesloopt. Op diverse plekken in Zwolle zijn nog brugleuningen en lantaarnpalen te zien die zijn vervaardigd door fa. G.J. Wispelwey & Co. Te Zwolle.
HOOFDSTUK 3 CONTEXT
18
Tijdlijn van de geschiedenis en ontwikkeling van het Noorderkwartier en Zwolle
Zicht op Zwolle met de nieuwe bastions zeventiende eeuw
N N Kaart van de binnenstad van Zwolle 1570
N
Stroomgebied van de IJssel rond 800
In 1739 wordt het Tuchthuis op het Noordereiland gebouwd 1962
Zwolle met de nieuwe bastions buiten de middeleeuwse stadsmuur 1649
N De stad Zwolle met Dieze en Assendorp 1570
N De markes Suolle en Dieze rond 800 Thomas à Kempis op de bij Zwolle gelegen 1569
Links zicht op de Diezerpoort, rechts het Noordereiland achttiende eeuw
Zwolle breidt uit richting het noorden met het Noordereiland, bijna direct tegen Dieze aan. Dieze zelf kenmerkt zich nog steeds als agrarisch gebied. Op het Noordereiland wordt onder andere een tuchthuis gebouwd.
een vestinggordel met elf bastions en een stervormige gracht aangelegd. Deze vormt een sterke scheiding tussen het Noordereiland en Dieze.
Ten noorden van de IJssel ontstaat de marke Suolle op een swol (verhoogde zandrug) en meer naar het noorden de marke Dieze.
Zwolle krijgt stadsrechten in 1230 en groeit in de Middeleeuwen uit tot een welvarende agrarische handelsstad. Na een stadsbrand in 1324, die het grootste deel van de stad verwoest, wordt de stad herbouwd inclusief een stenen ommuring. In 1407 wordt Zwolle lid van de Hanze, het belangrijste handelsverbond van die tijd.
ca. 800 - 1100
1100 - 1615
1615 - 1790
Het ontstaan van Zwolle en Dieze
Zwolle in de Middeleeuwen
Bastions en grachten gevangenis aan rand
In het stroomgebied van de IJssel, het Zwarte Water en de Vecht ontstaan rond 800 diverse nederzettingen (ook wel markes genoemd).
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
De zelfstandige boermarke Dieze ontwikkelt zich vanaf de tiende eeuw en is gericht op akkerbouw. In de vijftiende eeuw was Zwolle het centrum van de Moderne Devotie met als belangrijke figuren hierin Geert Grote en Thomas à Kempis. De Latijnse School van Zwolle, gesticht door Johan Cele trok leerlingen uit heel Europa.
Stadsgezicht van Zwolle met op de voorgrond de vestingwerken 1620
Voor bescherming in de Tachtigjarige Oorlog wordt in de periode 1615-1629
HOOFDSTUK 3 CONTEXT
19
N De verkaveling van het Noordereiland voor de herontwikkeling 1811-1832
N
De ijzergieterij de Nijverheid was een van de grootste Zwolse ondernemingen 1851 Het Noordereiland met de gasfabriek foto 1937
In 1790 wordt de vestingfunctie van Zwolle opgeheven en in de eerste helft van de negentiende eeuw worden de bastions en wallen verkaveld en bebouwd. Vanaf het eind van de negentiende eeuw komt er een singel- en parkaanleg rond de vestinggordel met als resultaat een ruim geprofileerde stadsgracht als overgang tussen de
Bureau gemeentereiniging op het Noordereiland foto 1979
binnenstad en overige stadsdelen. Op de noordelijke bastions komt o.a. industriële bedrijvigheid en vuilopslag, functies die in de stad geen plaats meer hebben. Voor het Tuchthuis komt een Ambachtsschool te staan (het huidige Flevogebouw). Ook komen er in het gebied een gasfabriek, ijzergieterij en het bureau Gemeentereiniging.
N
De binnenstad met het vergroenen van de bastions 1866
Bij de Ambachtsschool uit 1897 werd de gasfabriek gebouwd 1920
De gasfabriek 1920
De uitbreiding van Zwolle richting Dieze en Assendorp 1926
De gasfabriek 1915 Medewerkers van bureau Gemeentereiniging ca. 1900
De stadsgasfabriek (gaswinning uit cokes) wordt gebouwd in 1849 op het Noordereiland. Door de vondst van Groningse aardgasvelden raakte de gasfabriek buiten gebruik, en deze is in 1969 gesloopt.
De achterkant van de Akkerstraat in Bollebieste 1968
Met de bouw van de IJsselspoorbrug en de komst van het treinstation in 1864 groeit de bevolking van Zwolle en vanaf halverwege de negentiende eeuw breidt onder andere de Nieuwstad richting Dieze uit.
St. Josephplein in Bollebieste 1925
volgens het tuinstad-principe aangelegd. De buurt dankt haar naam aan de bolle (stier) bieste (beesten), de stierenmarkt die hier vroeger werd gehouden.
In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw wordt de wijk Bollebieste
1800 - 1920
1920 - 1940
Industriële stad scheiding van functies
Stadsuitbreidingen nieuwe woningwet met volkswijken
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
Luchtfoto met de uitbreiding richting Dieze 1920-1940
HOOFDSTUK 3 CONTEXT
20
De gasfabriek raakte lichtelijk beschadigd 1944 De oude bebouwing op het Noordereiland, waaronder de gasfabriek, die moest wijken voor nieuwe plannen 1947
N Het plan van Van Embden voor de uitbreiding van Zwolle 1955
Veel andere huizen waren beschadigd 1944
Op 10 mei 1940 is door de Nederlanders de verkeers- en spoorbrug over de IJssel opgeblazen om de opmars van het Duitse leger te verhinderen. Het kostte de Duitsers drie jaar om deze te herbouwen en de brug werd dan ook zwaar bewaakt. Op 15 december 1944 was er een aanval van de geallieerden met als waarschijnlijke doel de IJssel-
Het plan voor de U.L.O.- en V.G.L.O-school uit 1962 (huidige OBS de Springplank) waarbij het bestaande stratenpatroon grotendeels gehandhaafd is. Later is echter afgeweken van de geplande structuur. 1973 / 1962
N
Enkele van de verwoeste huizen in Bollebieste 1944
De Dr. Itardschool uit ca. 1960 was een van de nieuwe gebouwen in het Noorderkwartier, gelegen in een groene omgeving 2000
Het plan van Dudok waar weinig van is uitgevoerd 1953
In Bollebieste was de schade van het bombardement 1944
brug. Vanwege de zware bewakingen vlogen ze waarschijnlijk door naar de gasfabriek die werd gemist. In plaats daarvan landden de bommen op de Bollebieste, met vijf doden en meer dan twintig verwoestte huizen als gevolg.
Van 1948 tot 1953 werkt W.M. Dudok aan een structuurplan voor de uitbreiding van Zwolle. Dit plan is slechts voor een klein deel uitgevoerd, omdat het slecht viel bij de gemeente. In 1955 ontwikkelt prof. S.J. van Embden een nieuwe visie op de toekomst van Zwolle. Bij de herstructurering van de binnenstad en ontwikkelingen in
1940 - 1944
1945 - 1970
Bombardementen
Nieuwe stadsplanning en uitbreidingen
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
noord- en noordwestelijke richting is vaak het bestaande stedelijk weefsel gevolgd. Lange periode blijft het Noorderkwartier ongewijzigd, maar halverwege de jaren zestig en in het begin van de jaren zeventig verdwijnt veel van de bestaande bebouwing (zowel industrieel als woningbouw). Deze maken in eerste instantie
plaats voor schoolgebouwen in een campusachtige setting.
HOOFDSTUK 3 CONTEXT
21
Het GAK-kantoor in de oorspronkelijke situatie 1968
Bestaande bebouwing maakt in de jaren zeventig plaats voor nieuwe gebouwen. In het Noorderkwartier komen o.a. scholen en instituten. 1972
In het noordelijke deel van het Noorderkwartier wordt de campusstructuur zichtbaar 1970
Het Rijksarchief krijgt een uitbreiding 2022
De Diezerveste vlak na de oplevering 1979
Aan het Noorderkwartier worden in de jaren negentig en het begin van deze eeuw nieuwe gebouwen toegevoegd, deze staan meer los van de campusstructuur 2022
Na sloop van o.a. de gasfabriek blijft op het Noordereiland een groot braakliggend terrein over. Hier komt een grote parkeergarage om de binnenstad bereikbaar te maken voor de auto 1972 Theater de Spiegel staat als object aan het water 2012 / 2022 Het slopen van de bestaande kleinschalige woonhuizen om plaats te maken voor de campusachtige setting met vrijstaande gebouwen 1971
Het Rijksarchief van Piet Tauber 1978 Winkelcentrum Diezerpoort 2022 De parkeergarage op het Nijkerkenbolwerk 1979
Hedon voor en na de uitbreiding 2012 / 2022
Vanaf de jaren zeventig wordt er meer van de bestaande bebouwing gesloopt om plaats te maken voor een nieuw stedelijk weefsel, zowel in de binnenstad van Zwolle als daarbuiten. De stad ontwikkelt zich bovendien met nieuwe woonwijken steeds verder bij het stadscentrum vandaan. Aan de Zamenhofsingel komen naast de
nieuwe scholen nu ook verschillende instituten in een campusachtige stetting. Bij al deze ontwikkelingen staat het principe ‘licht, lucht en ruimte centraal.
Zwolle breidt zich steeds verder uit met nieuwe woonwijken. Vanaf de jaren negentig werd in het Noorderkwartier het campusmodel losgelaten en kwamen er meer losse objecten te staan: winkelcentrum Diezerpoort, Theater De Spiegel en Poppodium Hedon.
1970 - 1990
1990 - 2020
Nu
Doorzetten campusstructuur: licht, lucht en ruimte komst van instituten
Van campusmodel naar object culturele verankering in de stad
Gebiedsvisite Noorderkwartier 2023
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 3 CONTEXT
22
HOOFDSTUK 4 GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER
Voortbouwend op de vijf ontwikkelprincipes uit het Ontwikkelprogramma Stadshart, kent het Noorderkwartier de volgende kernprincipes: 1. De bereikbare stad: doorwaadbaar en toegankelijk; 2. Gezond, groen en waterrobuust: een groen Noorderkwartier met het singelpark; 3. De duurzame en circulaire stad: vergroenen, hergebruiken en energieneutraal; 4. De stad met de menselijke maat: een gemengde stadswijk voor iedereen; 5. De ondernemende en creatieve stad: cultuur speelt een hoofdrol. In dit hoofdstuk lichten we deze principes toe.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
23
De plankaart in deze gebiedsvisie geeft een beeld op hoofdlijnen van hoe het gebied zich kan ontwikkelen
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
24
DE BEREIKBARE STAD: DOORWAADBAAR EN TOEGANKELIJK De noordkant van de binnenstad, tussen de Schuttevaerbrug en de Spinhuisbrug, is door de vele ruimtelijke barrières lastig bereikbaar voor voetgangers. Denk bijvoorbeeld aan de parkeergarage op het Noordereiland en de private parkeerterreinen tussen de (voormalige) overheidsgebouwen langs de Drijberssingel. In de gebiedsvisie voor het Noorderkwartier maken we het gebied doorwaadbaar en toegankelijk voor voetgangers en fietsers. Het Noorderkwartier vormt daardoor de nieuwe stadsentree naar de binnenstad. Zodra je het Noorderkwartier betreedt, kom je in een levendig binnenstadsmilieu terecht. Met de inrichting van het singelpark en een nieuwe langzaamverkeersbrug over de Achtergracht maken we het mogelijk om een wandeling te maken. Het gebied is inclusief, waardoor het voor iedereen mogelijk is om gebruik te maken van de openbare ruimte. De auto heeft in het gebied geen prominente plek meer en wordt opgevangen aan de randen van het gebied in mobiliteitshubs. De parkeerterreinen tussen de gebouwen maken daarmee plaats voor aantrekkelijke en groene openbare ruimtes.
Mobiliteit maakt ruimte
Zwolle richt haar Stadshart in als aantrekkelijk verblijfsgebied volgens het STOMP-principe: Stappen, Trappen, OV, deel-Mobiliteit en Privéauto. Door in te GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
zetten op een gebied voor voetgangers en fietsers ontstaat ruimte voor ambities als woningbouw, vergroening, verduurzaming en de realisatie van een leefbare en gezonde woonomgeving. Het Stadshart blijft bereikbaar voor auto’s door deze aan de randen van het centrum op te vangen in de mobiliteitshubs. Het Noorderkwartier heeft hierin ook een opgave en levert een bijdrage aan deze ambitie door de realisatie van een zogeheten centrumhub in de bestaande parkeergarage Diezerpoort.
“DE GEBOUWEN AAN DE BUITENRAND VAN DE STADSGRACHT ZIJN ERG GESLOTEN. FIJN DAT GEBOUWEN STRAKS OPENER EN UITNODIGENDER WORDEN.” Een buurtbewoner tijdens participatieavond
Parkeren in één van de hubs
De centrumhub Diezerpoort is straks vanaf het noorden met de auto bereikbaar via de Van Wevelinkhovenstraat. Bezoekers aan de binnenstad en het Noorderkwartier parkeren hun auto hier en gaan al wandelend of fietsend verder. Buurtbewoners parkeren in een van de buurthubs voor bewoners. De doorgaande autofunctie van de Burgemeester Drijbersingel vervalt. De weg kan hierdoor worden ingepast in het singelpark. Dit alles draagt bij aan het makkelijker bereikbaar maken van het Noorderkwartier, een substantiële toevoeging van groen aan de binnenstad en maakt een kwalitatieve en groene inrichting van de openbare ruimte mogelijk. HOOFDSTUK 4 VISIE
25
VAN
Van een gebied met veel verharding en parkeerplaatsen
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
NAAR
Naar een groen gebied voor fietsers en voetgangers
HOOFDSTUK 4 VISIE
26
Met een mobiliteitshub beperk je het aantal verkeersbewegingen per auto door het gebied. Dat doe je door het parkeren te faciliteren en het gebruik van alternatieven als deelauto’s en -fietsen te stimuleren. Veel mensen gaan de mobiliteitshub in de Diezerpoortgarage gebruiken. En echt niet alleen om te parkeren. Een hub biedt kansen in het clusteren van voorzieningen voor winkels, werkplekken, sport en horeca. Denk bijvoorbeeld aan het aanbieden van deelmobiliteit, energievoorziening, logistiek, pakketkluizen en andere gezamenlijke faciliteiten. Het kan daarmee een aantrekkelijke ontmoetingsplek in het Noorderkwartier worden.
Parkeernormen
We kiezen voor de nieuwe woonfuncties in het Noorderkwartier een ambitieuze parkeerstrategie met bij de binnenstad passende parkeernormen. Dit vanwege de toekomstige topkwaliteit van alternatieve vervoerwijzen zoals wandelen, fietsen en OV én de unieke ligging nabij de historische binnenstad. Bewoners gaan parkeren in buurthubs aan de randen van het gebied. Voor parkeernormen
voor bewoners kiezen we voor maatwerk. Zeker voor appartementen sluit een lagere parkeernorm goed aan op het werkelijke autobezit in en rond de binnenstad van Zwolle. Dit vergt wel aan de voorkant meerjarige afspraken over het aanbieden van deelmobiliteit als gelijkwaardig alternatief en extra kwaliteit van aantrekkelijke inpandige fietsparkeervoorzieningen. Dit mobiliteitsconcept en afspraken worden uitgewerkt in een zogenoemd Mobiliteit Plan van Eisen (MPVE).
Mobiliteit Plan van Eisen
In de omgevingsvisie wordt aangegeven dat het opstellen van een Mobiliteit Plan van Eisen een verplicht onderdeel is van de gebiedsontwikkeling. In een MPVE wordt op basis van het STOMP-principe (Stappen, Trappen, OV, deel-Mobiliteit en privéauto) vastgesteld wat de juiste mobiliteitsmix is voor de toekomstige bewoners, werkers en bezoekers van het gebied en de omgeving van het gebied, en welke maatregelen daarbij horen. Voldoen aan dit MPVE is randvoorwaardelijk voor het gebruik van maatwerk in de parkeernormen.
“EEN AUTOLUW SINGELPARK KLINKT GOED. MAAR WAAK ER ALSJEBLIEFT VOOR DAT HET VERKEER GEEN SLUIPROUTES DOOR DE ACHTERLIGGENDE STRATEN GAAT ZOEKEN.” Een buurtbewoner tijdens participatieavond
Onderzoek naar alleen langzaam verkeer op Burgemeester Drijbersingel Diverse omwonenden uitten zorgen over het vervallen van de doorgaande autofunctie van de Burgemeester Drijbersingel. Zij verwachten dat automobilisten sluiproutes door de wijk gaan zoeken, waardoor het autoverkeer in Dieze-West toeneemt. Tegelijkertijd is er veel enthousiasme voor het toevoegen van een autovrij singelpark. Onderzoek wijst uit of het inrichten van
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
de Burgemeester Drijbersingel voor alleen langzaam verkeer kan. We bekijken welke opties sluipverkeer kunnen tegengaan. Daarnaast moet in deze opties de bereikbaarheid van het gebied en de omliggende gebieden worden gewaarborgd.
HOOFDSTUK 4 VISIE
27
VAN
Onderzoek mobiliteitshubs De gemeente doet momenteel onderzoek naar de geplande mobiliteitshubs rondom het Stadshart. De hub in het Noorderkwartier is hier één van. De hoeveelheid parkeerplaatsen voor bezoekers en de verdeling tussen de verschillende hubs zijn onderdeel van dit onderzoek. Het is mogelijk dat de parkeeropgave van het centrumparkeren groter is dan de capaciteit van een opgewaardeerde mobiliteitshub in de Diezerpoortgarage. Het onderzoek naar de geplande mobiliteitshubs rondom het Stadshart kan consequenties hebben voor het Noorderkwartier, bijvoorbeeld in de vorm van een tweede hub.
De gemeente Zwolle heeft eerder besloten dat de parkeergarage Noordereiland en het straatparkeren binnen de singel opgeheven worden. De bezoekers van deze parkeerlocaties kunnen in de toekomst parkeren in de centrumhubs waaronder die aan het Katwolderplein en in de Diezerpoortgarage. Op de locatie van de huidige parkeergarage Noordereiland komt een buurthub voor bewoners waar ook een deel van de huidige vergunninghouders uit de binnenstad kunnen parkeren.
NAAR
De Diezerpoortgarage transformeert naar een mobiliteitshub en zorgt voor een autovrije openbare ruimte.
Autonetwerk met hubs (Bron: Ontwikkelprogramma Stadshart)
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
28
“HET SINGELPARK VERBINDT, ONTSPANT EN ADEMT”
“WE VERSTERKEN HET GROENBLAUWE NETWERK” Referentiebeelden Singelpark
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
29
GEZOND, GROEN EN WATER ROBUUST: EEN GROEN NOORDERKWARTIER MET HET SINGELPARK
“HET GROEN LANGS DE GRACHT LEENT ZICH HEEL GOED VOOR ONTSPANNING: ACTIEF SPORTEN EN LUI HANGEN.” Een buurtbewoner tijdens participatieavond
We richten beide zijden van de Achtergracht in als een aantrekkelijk singelpark. De ruimte die ontstaat door het terugdringen van de auto, richten we ook in als groene verblijfsruimte. Dit nieuwe stadspark is onderdeel van de singelzone rondom de binnenstad en tegelijk het groenblauwe hart van het Noorderkwartier. Een plek om tot rust te komen en te genieten van het water en omringende groen. Het singelpark
Een schaduwrijk park met wandel- en fietspaden, bankjes en een nieuwe langzaamverkeersbrug over het water vormt de basis van het singelpark. Met een nieuwe brug creëren meer routes en de mogelijkheid om aan weerzijden langs het water te bewegen. Daarnaast heffen we de barrierewerking van de singel op. We activeren het gebruik van de singel door de steile taluds op sommige plekken flauwer te maken, aanlegmogelijkheden voor bootjes te voorzien, plekken voor horeca aan de waterkant te creëren en activiteiten als suppen en schaatsen te stimuleren. Hierbij passen we bestaande bomen zoveel mogelijk in. Het singelpark wordt naast een
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
plek om te verblijven, bewegen en sporten ook een plek voor het organiseren van kleinschalige, stedelijke evenementen. Door het singelpark te verbinden met parken, straten en pleinen in de omgeving ontstaat er een aantrekkelijk en makkelijk te doorkruisen stadsdeel. Door het wegnemen van parkeerterreinen, ontstaan in het hele gebied kansen voor kwalitatieve vergroening van de openbare ruimte. Dat draagt weer bij aan de woonkwaliteit van huidige en nieuwe bewoners en daarmee de leefbaarheid van de stad. Het vergroenen van het Noorderkwartier helpt bovendien mee aan de duurzame ambitie van Zwolle
HOOFDSTUK 4 VISIE
30
en het terugdringen van de gevolgen van klimaatverandering. Aangezien het Noordereiland buitendijks is, is de kans op overstromingen in dit gebied groter dan in de rest van Zwolle. We houden rekening met meer ruimte voor waterberging door het talud aan te passen en we houden rekening met waterveiligheid door de waterkering integraal onderdeel te laten maken van het landschap. Tegelijkertijd richten we de openbare ruimte in om wateroverlast te voorkomen en hittestress en droogte tegen te gaan. Dit alles draagt bij aan het vergroten van biodiversiteit en leefbaarheid. Het singelpark maakt onderdeel uit van de gehele singelzone van Zwolle, waarvoor de gemeente momenteel een visie maakt voor herinrichting.
Op basis van dit onderzoek concretiseren we kansen en maatregelen voor beschermde en niet-beschermde flora en fauna. We denken aan het aanbrengen van heesters en bloemenweides. Dit vergroot ook de natuurwaarde van de oever. Daarnaast maken we in de gebouwde omgeving ruimte voor nestvoorzieningen, groene daken en gevels. De groenambitie is groot, dus we hanteren in het Noorderkwartier een Zwolse variant (nog in ontwikkeling) van het zogenoemde ‘3-30-300principe’. Zo’n principe zegt iets over het aantal bomen, de omvang van het bladerdek en parken of groene buitenruimte in de buurt van iedere woning.
Verbinden en versterken
De unieke ligging van het gebied aan de Achtergracht, en daarmee indirect aan het Zwarte Water, vraagt om een goede landschappelijke en stedelijke inpassing. In het Noorderkwartier ontwikkelen we een nieuwe groene en zoveel mogelijk natuurinclusieve stadsbuurt. Om de biodiversiteit te bevorderen, verbinden we het groenblauwe netwerk binnen het plangebied met het aanwezige netwerk buiten het plangebied: langs de Singel en haaks daarop Park de Hogenkamp. Bij de uitwerking van het ruimtelijk ontwikkelingsplan onderzoeken we niet alleen wettelijk beschermde soorten, maar ook de kansen om de biodiversiteit binnen het gebied te versterken.
Schaduwrijke plekken in het Singelpark
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
31
DWARSPROFIELEN SINGELPARK B
C
A
A
VAN
B
NAAR
Doorsnede A over het Singelpark
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
VAN
C De Spiegel
NAAR De Spiegel
NAAR
Doorsnede B over het Singelpark
VAN
Doorsnede C over het Singelpark
HOOFDSTUK 4 VISIE
32
Impressie van het Singelpark
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
33
DE DUURZAME EN CIRCULAIRE STAD: VERGROENEN, HERGEBRUIKEN EN ENERGIENEUTRAAL We streven naar een duurzame samenleving in het Noorderkwartier. We sluiten aan bij de stadsbrede ambitie van Zwolle om in 2050 een klimaat-bestendige stad te zijn en in 2040 energieneutraal (door fossielvrije energiewinning en duurzame grondstoffen) met een klimaatadaptieve inrichting. Het gaat ons om duurzaamheid in de breedste zin van het woord, dus ook om vitale, solidaire en gezonde wijken. In het Noorderkwartier maken we deze duurzame ambities op verschillende manieren waar: door een robuust groenblauw netwerk te versterken, bewust met materialen om te gaan (circulariteit), in te zetten op energieneutraliteit en aandacht te hebben voor sociale duurzaamheid.
Vergroenen
Eén van de duurzame ambities is het autoluw maken van de openbare ruimte van het Noorderkwartier. De ruimte die hiermee vrijkomt biedt een enorme kans voor een tweede duurzaamheidsambitie: een kwaliteitsimpuls door het gebied te vergroenen en waterrobuust te maken en het aantrekkelijker maken van buiten verblijven en bewegen. Naast het (her)ontwikkelen van bestaande en nieuwe gebouwen, voegen we daarmee een toegankelijke, autoluwe en groene openbare ruimte ter grootte van tien voetbalvelden toe aan het Stadshart van Zwolle.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
Verblauwen
De singel is de blauwe ader die door het Noorderkwartier meandert. Het groenblauwe netwerk wordt weerbaar, robuuster en aangenamer door groene en blauwe verbindingen met andere parken en plantsoenen te realiseren. De binnenstad en daarmee ook het Noorderkwartier staan direct in openverbinding en onder invloed van het IJsselmeer. Door deze unieke ligging leeft Zwolle al sinds haar ontstaan in een haat-liefdeverhouding samen met het water. In het Noorderkwartier respecteren en omarmen we deze relatie waar het kan, maar richten we het gebied ook in op mogelijk extreme situaties in de toekomst.
Hergebruiken en hernieuwen
Het is onze ambitie om binnen de ontwikkeling van het Noorderkwartier een grote stap te maken in bewust, circulair materiaalgebruik. We doen dat door zoveel mogelijk te hergebruiken wat er al is: gebouwen, materialen, kunstwerken en groen. Heden en verleden geven identiteit en karakter aan het gebied, daarnaast draagt het ook bij aan sociale duurzaamheid. Inwoners van de stad herkennen in Noorderkwartier functies en gebouwen terug waar ze zich betrokken bij voelen.
Waar hergebruik niet mogelijk is, vullen we dit zoveel mogelijk aan met hernieuwbare biobased materialen, met circulair materiaalgebruik en/of door materialen te kiezen die heel lang mee gaan. Voor het zo goed mogelijk benutten van materialen richten we ons vooral op flexibel en demontabel bouwen. Door extra aandacht en diepgang tijdens de ontwerpprocessen en het inzetten van prefabricage, minimaliseren we afvalstromen, bouwoverlast en bouwverkeer bij de gebiedsontwikkeling.
Energieneutraal
Het is onze ambitie om het Noorderkwartier aardgasvrij en energieneutraal te maken, en waar mogelijk energieleverend. Hierbij kijken we naar de mogelijkheden van een (deels) gezamenlijke duurzame warmte/koude- en elektriciteitsvoorziening voor het gebied. Via slimme toepassingen, zoals slim laden en batterijen, benutten we zoveel mogelijk binnen het gebied opgewekte duurzame elektriciteit ook daadwerkelijk binnen het gebied zelf. Daarmee voorkomen we waar mogelijk pieken en dalen op het elektriciteitsnet (netcongestie).
De Zwolse Tulp (kievitsbloem) in het Singelpark
HOOFDSTUK 4 VISIE
34
Noorderkwartier wordt een gezonde en duurzame stadswijk Milieu en ondergrond
Het unieke karakter van het Noorderkwartier kent ook milieukundig zijn doorwerking. Het rijke verleden, het diverse heden en de groene en culturele toekomstwensen voor het gebied zorgen voor een bijzondere dynamiek die veel kansen biedt om de leef- en woonkwaliteit te vergroten. Verleden De voormalige gasfabriek en ijzergieterij hebben hun sporen in de ondergrond van het Noorderkwartier achtergelaten. Om herontwikkeling met woningbouw mogelijk te maken, moeten op een aantal plekken de verontreinigingen in de bodem gesaneerd worden. Hierbij vormt het gebiedsgericht grondwaterbeheer van de gemeente Zwolle een belangrijk raamwerk voor een integrale aanpak tegen lagere kosten. Slimme toepassing van bodemenergiesystemen kan de saneringsopgaven in het gebied verder optimaliseren en koppelen aan de energietransitie. Samen kunnen we meer dan iedereen voor zichzelf. Heden Het Noorderkwartier kent vandaag de dag een grote verscheidenheid aan bedrijven en instellingen.
Rondom de Burgemeester Drijbersingel is het drukker dan aan de randen van het gebied en overdag is er in het gebied over het algemeen meer reuring dan ’s avonds. De milieugebruiksruimte (denk aan geluid, veiligheid, geur) van deze bedrijven en instellingen is bepalend voor de woningbouwmogelijkheden. Bij de ontwikkeling van het gebied bekijken we daarom welke milieu-invloed de functies die behouden blijven hebben voor het gebied, bijvoorbeeld op de basisschool. Hierdoor kan oud en nieuw gecombineerd worden met behoud van een goed woon- en leefklimaat.
Toekomst Een nieuwe buurt met een divers karakter, gonzend van de activiteiten, vraagt om een doordachte en integrale uitwerking. Door in een vroeg stadium de akoestische werking van het gebied als één van de uitgangspunten mee te nemen voor de ontwerpopgave, ontstaat een hoogwaardige culturele wijk. Een wijk die niet alleen voor bewoners aantrekkelijk is, maar juist ook voor creatieve studenten, inventieve ondernemers en eigenwijze vrijdenkers uit de culturele sector. Wonen, grote en kleine bedrijven, horeca en ruimte voor evenementen moet hand in hand gaan. Het Noorderkwartier moet letterlijk en figuurlijk ruimte bieden om het leven in onze historische binnenstad te vieren.
De Springplank
Het voormalige GAK gebouw
de Diezerveste Waardevolle, bestaande gebouwen die in aanmerking komen voor hergebruik.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
35
Impressie van het Singelpark richting het oosten
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
36
DE STAD MET DE MENSELIJKE MAAT: EEN GEMENGDE STADSWIJK VOOR IEDEREEN We bouwen het Noorderkwartier vooral voor Zwollenaren die in onze prachtige stad willen (blijven) wonen en recreëren. Maar ook voor bezoekers die van het culturele aanbod gebruikmaken. Cultuurmakers en podiumkunstenaars, culinaire vernieuwers en ondernemers maken samen het Stadspodium tot een sterke en bruisende bestemming in de stad. Hierbij bouwen we voort op de voorzieningen die al in het gebied aanwezig zijn, zoals De Librije, De Spiegel en Hedon. Maar escaperoom The Great Escape trekt bijvoorbeeld ook veel publiek van buitenaf. Winkelcentrum Diezerpoort heeft een belangrijke functie voor de omliggende wijken. Hier zitten twee supermarkten, winkels voor dagelijkse boodschappen, dienstverlening en horeca. In het Noorderkwartier is daarnaast nog een aantal voor de buurt belangrijke maatschappelijke functies gehuisvest: De Samenhofkerk, OBS De Springplank met ontmoetingsvoorziening voor de wijk, Kinderopvang Doomijn, Wijkvereniging Bollebieste, Travers welzijn en Zwolle Doet!
Wonen
Het Noorderkwartier heeft veel te bieden voor mensen die graag in of rondom de binnenstad wonen. In een stadswoning op het Noordereiland, een appartement aan het singelpark, een loft in het verbouwde Belastingdienstkantoor, een studio of een appartement bovenop de Diezerveste, of een rijtjeswoning met tuin in een nieuw woonblok.
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
We voegen in het Noorderkwartier circa 700 woningen toe. Daarmee geven we invulling aan de ambitie voor binnenstedelijke groei van de gemeente Zwolle waarbij voor het hele Stadshart circa 2.000 woningen zijn gepland (tot 2030). We richten ons op een gemengde doelgroep, waarbij er verschil is in buurten, prijscategorieën en woningtypes. We geven ruimte aan vernieuwende woonconcepten in een mix van koop en huur en in verschillende prijsklassen (conform de Zwolse betaalbaarheidsagenda). Eerder onderzoek naar kansrijke doelgroepen in Zwolle wijst uit dat voor het Noorderkwartier vraag is naar een mix van woningen voor: •
•
Stedelijk georiënteerde gezinnen. Hiervoor realiseren we in het Noorder kwartier stadswoningen met eigen entree, meerdere verdiepingen en een (eigen of gedeelde) buitenruimte. Jongeren. Starters op de woning- en de arbeidsmarkt behoren ook tot de doelgroep. Onze stad biedt een groot aanbod aan opleidingen. Een deel van de circa 40.000
•
•
jonge mensen die hier studeren, kunnen we aan de stad binden als er voldoende woningaanbod voor hen is. Deze groep zoekt met name studio’s en appartementen, eventueel om met vrienden te delen. Kleine huishoudens tussen 35 en 55 jaar. Deze groep neemt in Zwolle sterk in omvang toe en zoekt een niet al te grote grondgebonden woning of een middelgroot appartement. Vitale ouderen. De leeftijdsgroep van 65-plussers in onze stad neemt tot 2030 en ook daarna nog flink toe. De kwaliteit van het Noorderkwartier en de nabijheid van winkels, culturele voorzieningen en horeca maakt het Noorderkwartier voor hen een aantrekkelijke woonplek. Deze groep vindt in het Noorderkwartier een comfortabele woning met voldoende (buiten)ruimte.
Omdat deze doelgroepen niet allemaal dezelfde eisen stellen aan hun woonomgeving, bekijken we in de volgende fase goed wat de beste plekken voor deze toekomstige bewoners zijn in het Noorderkwartier.
HOOFDSTUK 4 VISIE
37
WONINGTYPEN. EEN THUIS VOOR IEDEREEN.
Het Noorderkwartier biedt straks een grote verscheidenheid aan woonvormen
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
38
UITGANGSPUNT VERDELING PROGRAMMA • • • • • •
Ca.75% woningen Ca. 25% werken en voorzieningen 90% appartementen 10% grondgebonden woningen Goedkoop : middelduur : duur = 30 : 40 : 30 Totaal 50% woningen in categorie betaalbaar: 20% sociaal, 10% goedkope huur/koop en 20% middelduur 1 (huur).
PROGRAMMATABEL NOORDERKWARTIER (M 2 BVO) 1 wonen 2 werken 3 cultuur 4 retail 5 maatschappelijke voorzieningen 6 horeca 7 leisure 8 commerciële dienstverlening TOTAAL
8 6
WONINGTYPEN • • • • • •
Stadslofts Appartementen (40-140m2) Grondgebonden stadswoningen Beneden/bovenwoningen Woon-werk-woningen Samenwoonvormen voor ouderen of jongeren
STRAKS 77500 20000 12000 6600 6000 8000 2000 500 132600
NU 2500 35200 8500 6600 5700 4000 1300 200 64000
7
5
4 NU 3 STRAKS
2
1
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
HOOFDSTUK 4 VISIE
39
Werken
Naast recreëren en wonen is ook werken een belangrijke functie die we in het Noorderkwartier behouden. Werk is niet alleen een economische drager, maar zorgt ook voor draagvlak voor lokale ondernemers en voorzieningen. Het Noorderkwartier als werklocatie heeft veel unieke kwaliteiten: de ligging aan het water en in het Stadshart, de nabijheid van de A28 en de aanwezigheid van bijzondere functies zoals winkels, lunchrooms en cafés om in je lunchpauze of op vrijdagmiddag met collega’s naar toe te gaan. Het is de trend van nu om grootschalige kantoormeters (deels) te vervangen door hoogwaardige, kleinschalige kantoorruimtes met gedeelde voorzieningen en ontmoetingsruimte. Het Noorderkwartier leent zich hier uitstekend voor. Naast kantoren is er ook ruimte voor andere werkfuncties, zoals kleinschalige bedrijfsruimtes, werkplaatsen en ateliers. Het Noorderkwartier biedt daarmee een plek voor denkers én doeners. Kansrijke doelgroepen zijn kleinschalige ondernemers binnen de thema’s cultuur/culinair, advisering en onderzoek, lokale stadsvoorzienende bedrijven (zoals catering, installateur, event management) en productiebedrijven (meubelrestaurateurs, combinaties van maak/verkoop, etc.).
Recreëren
Juist de rijke mix aan voorzieningen – zowel commercieel als maatschappelijk – maakt het Noorderkwartier aantrekkelijk. Vrijetijdsactiviteiten, dienstverlening, horeca en welzijnsvoorzieningen zijn onmisbare elementen voor ontmoeting, verblijf, recreatie, wonen en werken. We zien veel van de voorzieningen die nu al in het gebied zitten straks
GEBIEDSVISIE NOORDERKWARTIER ZWOLLE
terugkeren. En breiden daarnaast het voorzieningenprogramma verder uit. Denk hierbij aan (buiten) sportvoorzieningen, horecagelegenheden aan het cultuurplein of de waterrand, ambachtelijke diensten, kunstgalerieën en expositieruimtes, een uitbreiding van poppodium Hedon met repetitieruimtes en ruimte voor muziekeducatie, een cluster van welzijns- en zorgvoorzieningen waaronder een basisschool met ontmoetingsfunctie voor de wijkbewoners en kinderopvang, en eerstelijns zorgvoorzieningen en gezondheidscentra waaronder huisartsenpost etc. Hiermee kunnen mogelijk ook voorzieningen en plekken die elders in Diezerpoort verdwijnen, bijvoorbeeld door de ontwikkeling van de Geert Grootestraat, weer terugkeren in het Noorderkwartier. Hierdoor ontstaat in het Noorderkwartier als entree van de binnenstad een levendig binnenstadsmilieu.
Sociaal inclusief
Het Noorderkwartier wordt een sociaal inclusieve samenleving. Diverse doelgroepen voelen zich er thuis en de omgeving is sociaal veilig en voor iedereen toegankelijk. Dit betekent dat we vanuit meerdere perspectieven naar de buitenruimte kijken, bijvoorbeeld door de ogen van vrouwen, ouderen, mensen met een beperking en mensen uit de LHBTQIA+-gemeenschap. Door een goede inrichting van de openbare ruimte voelen veel mensen zich prettig en ontstaan er kansen voor (spontane) ontmoetingen, een gevarieerd woningprogramma en een divers aanbod van activiteiten op cultureel en maatschappelijk gebied. De inrichting van de buitenruimte is een sociaal bindmiddel voor mensen om elkaar te leren kennen, te ontmoeten en samen te werken.
Het nieuwe werken in oude gebouwen
HOOFDSTUK 4 VISIE
40
DE ONDERNEMENDE EN CREATIEVE STAD: CULTUUR SPEELT EEN HOOFDROL Aan weerszijden van het singelpark richten we een gebied in dat we programmeren als ’Stadspodium’. Aan de zuidkant van het Stadspodium liggen theater De Spiegel en restaurant-hotel De Librije. Het singelpark ten westen van De Spiegel richten we in als buitentheater, dat gebruik maakt van de faciliteiten van De Spiegel, waar je op de helling tussen de bomen kunt genieten van optredens. In het noordelijk deel van het Stadspodium maken we een groen cultuurplein door het Singelpark door te trekken tot de Eikenlaan. Aan deze groene ruimte ontstaat een cultuurplein, omsloten door de bestaande overheidsgebouwen. Dit willen we omvormen tot broedplaatsen voor cultuurmakers, podiumkunstenaars, culinaire vernieuwers, ondernemers en nieuwe bewoners.