1 d. Adviesrapport recreatiebehoefte Zwolle in 2030 en 2040.

Adviesrapport recreatiebehoefte Zwolle in 2030 en 2040 Onderzoek, advies en inspiratie ter onderbouwing van herziening groen- en recreatiebeleid 1

Adviesrapport recreatiebehoefte Zwolle in 2030 en 2040

Auteur(s): Anneke van Mispelaar Desiree van der Heide Mick Visser

Onderzoek, advies en inspiratie ter onderbouwing van herziening groen- en recreatiebeleid

Foto: MarketingOost

Projectnummer: 2023-1810

Aangeboden aan: Gemeente Zwolle t.a.v. Anouk Kruizinga 17 juli 2023

2

Inhoudsopgave 1

Inleiding

4

1.1 1.2 1.3 1.4

Aanleiding Doel Wat verstaan we onder recreatie? Aanpak en opbouw rapportage

4 5 5 6

2

Huidige situatie groen en recreatie in Zwolle

8

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Zwolle in het kort Demografie Huidig beleid en ambities Zwolle Vrijetijdsbehoefte inwoners Zwolle en omgeving Overzicht huidige recreatieve voorzieningen Waardering inwoners leefomgeving en voorzieningen

8 9 11 14 17 19

3

Benchmark

21

4

Gap-analyse nu-2030-2040

24

4.1 4.2

Trends & ontwikkelingen vrijetijd en openbaar groen Inschatting opgave groene recreatieruimte

24 28

5

Ontwikkelkaart

32

6

Advies opgaven 2030-2040

34

6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6

Groenbeleving in de buurt Groene recreatie om de stad Water- en oeverrecreatie Routes, fietsen en wandelen Overige kansen Voorwaarden

34 37 39 41 43 44

Bijlage A: Leefstijlvinder

45

Bijlage B: Benchmark uitgebreid

47

Bijlage C: Notitie groennormen

63

3

1 Inleiding

het buitengeluk versterken en behouden. Dit is daarom ook de basis voor het actualiseren van het groen- en recreatiebeleid.

Zwolle staat voor een sprong in stedelijkheid. De gemeente verwacht een flinke toename van het aantal inwoners tussen 2022 en 2040 vraagt om een hernieuwde blik op groen in en om de stad en het recreatieve gebruik ervan. De gemeente Zwolle actualiseert daarom het groen- en recreatiebeleid, als uitwerking van de omgevingsvisie. De gemeente heeft Bureau BUITEN gevraagd om advies te geven over de kansen voor recreatieve ontwikkelingen in het groen.

Groei van het aantal woningen en inwoners Op dit moment heeft Zwolle ongeveer 130.000 inwoners en ruim 61.000 woningen. Het is nog onzeker hoeveel de stad de komende jaren precies gaat groeien, maar voor 2030 gaan we uit van circa 10.000 extra woningen, in lijn met de Omgevingsvisie. Op basis van de Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle gaan we uit van 5.000-15.000 woningen extra in de periode 2030-2040. Zie ook het hiernavolgende figuur.

In dit document leest u hoe het huidige aanbod aan groen- en recreatievoorzieningen eruit ziet en hoe het aanbod gewaardeerd wordt door de Zwollenaren. Daarnaast geven we aan de hand van prognoses, trends & ontwikkelingen en gangbare groen- en recreatienormen aan wat de schaalsprong betekent voor de vraag naar groen in het Zwolle aan de toekomst. De uitkomsten zijn verwerkt in dit adviesrapport en in een ‘Ontwikkelkaart recreatie’. Tezamen geven deze documenten de gemeente informatie en onderbouwing om het groen- en recreatiebeleid te actualiseren en toekomstbestendig te maken, aansluitend bij de ambities uit de Omgevingsvisie.

1.1 Aanleiding Zwolle staat bekend als een dynamische Hanzestad, prachtig gelegen in het landschap tussen de IJssel en de Vecht. Het groen van het buitengebied loopt zonder grote onderbrekingen door tot het fraaie historistische centrum van Zwolle. Dit levert de inwoners van Zwolle “buitengeluk” op: een belangrijke randvoorwaarde om fijn te kunnen wonen en verblijven in de stad. Buitengeluk is één van de kernelementen van de Omgevingsvisie en een basis voor de toekomst. De gemeente wil

Figuur 1.1: Verwachte groei van Zwolle tot 2040

Zwolle wordt stedelijker De gemeente wil een groot deel van deze 10.000 extra woningen in de bestaande stad realiseren. Dit betekent dat Zwolle gaat inbreiden en een stuk stedelijker wordt. Om dit te laten slagen, moet de woningbouw in de stad bijdragen aan een gezonde balans tussen welzijn en welvaart. Plannen worden beoordeeld op de bijdrage aan leefbaarheid, toegankelijkheid en veiligheid. De ambitie is tegelijkertijd dat de stad groener moet worden, waarbij de kwaliteit en toegankelijk van het groen centraal staat (Omgevingsvisie Zwolle). Leefkwaliteit binnen en buiten de stad Eén van de drie hoofdambities van Zwolle is de Vitale, solidaire, gezonde en duurzame gemeente. Zwolle heeft aandacht voor de gezonde mens in

4

het gebied, aandacht voor de inrichting van de leefomgeving gericht op meer sociale binding en aandacht voor meer biodiversiteit. De stad wil haar cultuurhistorische, ruimtelijke en landschappelijke kwaliteiten behouden en verder versterken. Nieuwe elementen en nieuwe verbindingen zullen hun bijdrage leveren aan meer leefkwaliteit, binnen en buiten de stad. Het groen- en recreatiebeleid moet invulling geven aan deze ambitie uit de Omgevingsvisie.

1.2 Doel Het doel van dit onderzoek is het verkrijgen van een onderbouwd inzicht in de benodigde uitbreiding van groene recreatiemogelijkheden in de periode tot 2030 en tot 2040, en meer zicht op de kansen voor recreatie, weergegeven op een ontwikkelkaart. Dit onderzoek fungeert als onderlegger voor de vernieuwing van het groen- en recreatiebeleid van Zwolle. Het nieuwe beleid is een uitwerking van de omgevingsvisie en verankert de ambities ten aanzien van groen en recreatie in toekomstige integrale afwegingen. Het gaat hierbij zowel om groen in de stad (parken en groen in openbare ruimte) als groen rondom de stad zoals recreatiegebieden, recreatieve routes, natuurgebieden en recreatieve voorzieningen.

1.3 Wat verstaan we onder recreatie? In dit rapport houden we de definities en categorisatie van de gemeente Zwolle aan. De gemeente hanteert de volgende definitie voor recreatie: Kosteloze vrijetijdsbesteding in de groenblauwe openbare ruimte, primair voor de eigen inwoner.

1

In de bestaande Recreatievisie1 onderscheidt de gemeente drie hoofdcategorieën: Watergebonden recreatie: • Gemotoriseerde en ongemotoriseerde vormen van varen (met afmeervoorzieningen) • Pleisterplaatsen langs het water • Zwemmen, zonnen en spelen op stranden en oeverstroken • Hengelsport • Schaatsen Intensieve recreatie • Recreatieplassen (inclusief speel- en ligweiden) • Centrale groen- en recreatiegebieden: bijvoorbeeld parken met dierenweiden, speelvoorzieningen en honden-losloopterreinen • Volkstuinen en nutstuinen Extensieve recreatie • Routes voor wandelen, fietsen, paardrijden, skeeleren en honden uitlaten • Natuurgerelateerde recreatie, zoals struinen en natuurbeleving (bv. bossen) • Groen- en recreatievoorzieningen om de stad, zoals bossen, landgoederen en natuurterreinen Onderwerpen die raakvlakken hebben met recreatie, maar primair belegd zijn bij andere (beleids)terreinen zijn: • Bewegen, Ontmoeten, Spelen en Sporten (BOSS) • Gezondheid (leefbare stad) • Biodiversiteit, energie, circulariteit en klimaat

Recreatievisie (2004), Gemeente Zwolle

5

• •

Toerisme (bezoekers) Dierenwelzijn

1.4 Aanpak en opbouw rapportage We hebben de huidige situatie, de ontwikkelingen en de kansen voor de toekomst in beeld gebracht op basis van onderzoek, analyse en bijeenkomsten met betrokken beleidsmedewerkers vanuit de gemeente. Daarnaast hebben we een werksessie georganiseerd met betrokkenen uit de stad (deelnemende partijen zijn bekend bij de gemeente). Dit rapport bevat analyses, achtergrondinformatie, bouwstenen, advies en een ontwikkelkaart voor het actualiseren van het groenbeleid van de gemeente Zwolle. De volgende onderdelen onderbouwen het uiteindelijke advies: a. Inventarisatie van het huidige aanbod aan recreatievoorzieningen in het groen, op basis van o.a.: o Inspiratiesessie gemeente o Buurt-voor-buurtonderzoek 2020 b. GAP-analyse toekomstig recreatief groengebruik voor de periode 2022-2035 op basis van onder andere: o Relevante trends en ontwikkelingen o Inschatting vrijetijdsbesteding en vraag in de toekomst (o.a. o.b.v. groennormen en prognoses) o Benchmark van drie vergelijkbare Nederlandse steden c. Ontwikkelkaart voor recreatieve ontwikkelingen in het groen. o Inspiratiesessie betrokken partijen (recreatie en groen) Figuur 1.2: Schema opzet van het onderzoek

Huidige situatie

Ontwikkelingen nu-2040

Kansen voor de toekomst

Leeswijzer Deze rapportage bouwt op richting een advies aan de gemeente over de kansen voor groen en recreatie in de toekomst. Elk hoofdstuk borduurt voort op de inzichten uit het vorige hoofdstuk en vormen elk één van de puzzelstukjes die van invloed zijn op de keuzes die de gemeente voor het nieuwe groen- en recreatiebeleid moet maken. Hoofdstuk 2 beschrijft van de huidige situatie en waar kansen voor verbeteringen liggen in de verschillende buurten. Dit is het uitgangspunt voor de benchmark en de gap-analyse waarin we de toekomstige vrijetijdsbehoefte onderbouwen. Er is aandacht voor het huidig aanbod, de vrijetijdsbehoeften en -motieven van de Zwollenaar en bewoners uit de nabije regio (o.b.v. Leefstijlvinder) en de waardering van de inwoners voor het openbaar groen (op basis van het Buurt-voor-buurt-onderzoek 2020). Het aanbod is met hulp van openbare data op kaart gezet en door beleidsmedewerkers van de gemeente aangescherpt en aangevuld. Deze kaarten zijn online te raadplegen via deze webkaart. In dit hoofdstuk staat ook kort beschreven welke aanknopingspunten er zijn met het huidige beleid. De thema’s uit bijvoorbeeld de Omgevingsvisie geven richting aan de te maken keuzes en verstevigt het uiteindelijke beleid. Hoofdstuk 3: In dit hoofdstuk vergelijken we de situatie in Zwolle met drie andere steden: Amersfoort, Den Bosch en Breda.

Waar staat Zwolle ten opzichte van de andere steden en waar liggen kansen voor verbetering? Hoofdstuk 4 is de gap-analyse. Gebaseerd op de huidige situatie, de prognoses voor bevolkingsgroei maken we in dit hoofdstuk een inschatting van het groenareaal en recreatieve voorzieningen die in de toekomst nodig zijn. In deze inschatting nemen we ook trends & ontwikkelingen, de benchmark uit het vorige hoofdstuk, prognoses en groennormen mee om een realistische opgave te schetsen.

6

Hoofdstuk 5 gaat in op de ontwikkelkaart. Na het in kaart brengen van de toekomstige behoefte, vertalen we de conclusies uit voorgaande hoofdstukken naar mogelijke locaties op de kaart. Waar liggen kansen voor ontwikkeling? Deze vraag hebben we voorgelegd aan betrokken organisaties en medewerkers van de gemeente tijdens een inspiratiesessie. De ontwikkelkaart geeft globaal weer op welke locaties het groen- en recreatieaanbod in de toekomst verbeterd of uitgebreid kan worden.

Figuur 1.3: gemeentegrens Zwolle

Hoofdstuk 6 bevat het advies aan de gemeente. Daarbij kijken we op een logische en realistische manier naar alle cijfers en nuances.

7

2 Huidige situatie groen en recreatie in Zwolle Dit hoofdstuk is het vertrekpunt voor de GAP-analyse (hoofdstuk 4) en de ontwikkelkaart (hoofdstuk 5). In dit hoofdstuk zetten we de huidige recreatievoorzieningen in het groenblauwe netwerk op de kaart. We beschrijven daarnaast onder andere hoe inwoners het openbaar groen waarderen en op hoofdlijnen hoe de vrijetijdsbehoefte verschillende doelgroepen in Zwolle en omgeving eruit ziet. Hieronder staat het overzicht van de gegeven en bronnen die we hierbij gebruikt hebben.

2

Variabele

Bron/input

Doel

Demografische gegevens

Openbare data

Profiel huidige inwoners

Beleid

Gemeente Zwolle

Aanknopingspunten beleid biedt kansen voor win-win situaties en verhoogt mogelijk kansrijkheid

Vrijetijdsbehoeften

Leefstijlvinder

Inzicht in kansen o.b.v. kenmerken, wensen per leefstijl

Inventarisatie huidig aanbod

Openbare data, inzichten gemeente

Ontbrekende schakels vinden, knelpunten lokaliseren

Waardering groen

Buurt-voor-buurt onderzoek 2020

Inzicht kansen voor groen op buurtniveau

2.1 Zwolle in het kort • • • •

Historische Hanzestad, hoofdstad van de provincie Overijssel. In 2022 130.668 inwoners2 en daarmee de 19e stad van Nederland qua inwoneraantal. Gemeente Zwolle heeft een oppervlakte van 119,36 km2, waarvan 93% landoppervlak. Van het totale gemeenteoppervlak is 47% agrarisch in gebruik. Een kwart (25% )van het oppervlak is ‘groen en water’ en 28% is in gebruik als ‘bebouwing, erf en verharding’. Binnen de bebouwde kom is de verdeling logischerwijs anders (figuur 2.1).

Figuur 2.1: Grondgebruik gemeente Zwolle totaal en binnen bebouwde kom. Bron: cijfersoverzwolle.nl

Totaal Zwolle

46,8%

Binnen bebouwde kom 10,2%

29,3%

0% agrarisch gebruik

20%

24,7%

28,6%

60,5%

40%

groen en water

60%

80%

100%

bebouwing, erf en verharding

Zwolle en het water • De stadskern Zwolle is ontstaan aan het Zwarte Water dat gevoed wordt door de Sallandse Weteringen. Ten noorden van Zwolle vloeit het Zwarte Water samen met de Overijsselse Vecht. De Vecht en IJssel lopen op afstand van de stad en zijn onderdeel van de fraaie uitloopgebieden.

CBS

8

• • •

Zwolle heeft een historisch stadscentrum, omringd door een stadsmuur en bijbehorende singel met stadsgracht. Het is mogelijk om een rondje over de stadsgracht te SUPpen of kanoën. Zwolle heeft drie recreatieplassen waar zwemmen wordt gefaciliteerd: de Wijthmenerplas, de Agnietenplas en de Milligerplas. Hoewel de oevers van de Vecht, IJssel en Zwarte Water een zekere aantrekkingskracht uitoefenen op de bewoners, benadrukt de gemeente dat de rivieren te gevaarlijk zijn om te zwemmen en dat sommige andere plassen, zoals de Wijde Aa, niet geschikt zijn om te zwemmen omdat het water gebruikt wordt als overstort voor het riool bij zware regenval.

Zwolle en recreëren in het groen • De stad Zwolle heeft meerdere stadsparken met elk een eigen karakter en indeling. Voorbeelden zijn: het Engelse Werk, De Wezenlanden en Park de AA-landen. • Bewoners kunnen ook gebruik maken van wijkparken, plantsoenen, groene paden en bankjes, bijvoorbeeld langs de singelgracht. • In 2022 heeft de gemeente Zwolle 1771 hectare groen (BGT), waarvan 977 hectare binnen de bebouwde kom. Volgens de CBS Bodemstatistiek heeft Zwolle 317 hectare aan parken en plantsoenen. Dat komt neer op 288 m2 groen per woning (waarvan 159 m2 binnen de bebouwde kom) en 52m2 aan parken en plantsoenen per woning. • Buiten de stad vinden we verschillende natuurgebieden en recreatieterreinen, bijvoorbeeld uiterwaarden, het Westerveldse Bos en de verschillende recreatieplassen. In totaal is dat 2.227 hectare, per woning 363 m2. Een groot deel van de uiterwaarden is echter maar gedeeltelijk toegankelijk voor recreatief gebruik en heeft een Natura 2000 status. • Buiten de bebouwde kom heeft Zwolle circa 187 hectare groen in eigendom en beheer (Wijthmenerplas (ca 50 ha), het Engelse Werk

(16 ha), de Agnietenplas (ca 20 ha), het Westervelde Bos (46 ha), de Milligerplas (ca 55 ha). Dat komt neer op ongeveer 30m2 per woning.

2.2 Demografie Wat betekent de bevolkingsontwikkeling van Zwolle voor recreatie? Demografische trends op hoofdlijnen Zwolle heeft op 1 januari 2022 130.666 inwoners. In de afgelopen 12 jaar is het inwoneraantal gestegen met 10%. Ook de gemiddelde leeftijd stijgt; van 37,8 in 2010 naar 39,9 in 2022. In 2022 heeft ongeveer 18% een migratieachtergrond, 2,5 procentpunt meer ten opzichte van 2010. waarvan 11,3% uit niet-westerse landen. Het aandeel inwoners met een niet-westerse migratieachtergrond steeg iets minder hard, van 9% in 2010 naar 11,3% in 2022. Zwollenaren goed voor 13 miljoen uitjes buitenshuis Als we de cijfers van het laatste Continu Vrijetijdsonderzoek (Kantar, 2018) toepassen op Zwolle, dan zien we dat Zwollenaren in hun vrije tijd jaarlijks meer dan 13 miljoen uitjes ondernemen, 5,3 miljoen hiervan behoort tot de categorieën buitenrecreatie, waterrecreatie, sport en sportieve recreatie (figuur 2.2, volgende pagina). Kijken we alleen naar ‘buitenrecreatie’, dan zien we dat wandelen en fietsen samen bijna 60% van de buitenrecreatie is (figuur 2.3, volgende pagina). In totaal worden er in Zwolle naar schatting jaarlijks 1,4 miljoen wandelingen gemaakt en 1,1 miljoen recreatieve fietstochten van meer dan 2 uur. Daarnaast is ook ‘stationair’ recreëren in het groen populair met jaarlijks 1,2 miljoen uitjes (luieren, zonnen, picknicken etc.).

9

Figuur 2.2: Schatting aantal vrijetijdsactiviteiten Zwollenaren (x1000) (obv CVTO, 2018) Buitenrecreatie Uitgaan Winkelen voor plezier Bezoek Attracties Bezoek Evenementen Sport en sportieve recreatie Cultuur Watersport Sportwedstrijden Wellness

4272 2884 2263 1241 924 863 795 179 100 78 0

500 1000 1500 2000 2500 3000 3500 4000 4500

Figuur 2.3: Onderverdeling 4,2 miljoen buitenrecreatie-activiteiten jaarlijks (o.b.v. CVTO, 2018) 72; 2% 22; 0%

562; 13% 1408; 33% 1159; 27%

1049; 25%

Steeds meer eenpersoonshuishoudens In de periode tussen 2009 en 2022 zijn er 8302 huishoudens bijgekomen, een stijging van 17%. Deze groei werd voor een deel veroorzaakt door de stijging van het aantal eenpersoonshuishoudens. In dezelfde periode kwamen er namelijk 5062 eenpersoonshuishoudens bij, een stijging van 30% in 2022 ten opzichte van 2009. Meer eenpersoonshuishoudens betekent bijvoorbeeld dat er meer behoefte is aan ontmoeten in de openbare ruimte. Verdichting en inbreiding zichtbaar in de cijfers Tegelijkertijd zien we dat er de afgelopen twintig jaar sprake is geweest van verdichting in Zwolle. Figuur 2.4 laat zien dat de woonruimtedichtheid in deze periode is gestegen van 4,2 naar 5,4 woonruimtes per hectare. De bevolkingsdichtheid is gegroeid van 9,6 naar 11,7 inwoners per hectare. Inbreidingsbeleid en beperkte bouwmogelijkheden in het buitengebied zorgen ervoor dat dit cijfer de komende jaren zal blijven stijgen.

wandeling voor plezier

Figuur 2.4: Ontwikkeling woonruimtedichtheid en bevolkingsdichtheid Zwolle 2002-2021. Bron: cijfersoverzwolle.nl

fietstocht voor plezier

14 10,8

12 Recreëren (zonnen, luieren, barbecueën, picknicken e.d.)

10

toertochtjes met de auto

8

toertochtjes met de motor

6

11,7

9,6

4,2

4,8

5,4

4 tocht met rondvaartboot

2 0

woonruimtedichtheid [woonr. / ha]

bevolkingsdichtheid [inw. / ha]

10

2.3 Huidig beleid en ambities Zwolle 2.3.1 Omgevingsvisie De ambitie van Zwolle om te groeien van middelgrote stad naar grote stad is vastgelegd in de Omgevingsvisie. Het vermogen zich aan te passen aan de tijdsgeest, de dynamiek van een handelsstad (met Hanze-verleden) en de geografische ligging zijn van oudsher al de kernkwaliteiten van de stad geweest. Zwolle hecht veel waarde aan het behouden, benutten en versterken van het fysieke en het menselijke kapitaal. Er zijn drie leidende ambities voor de toekomst opgesteld3: • • •

Zwolle versterkt haar stedelijkheid; Klimaatbestendig en energieneutraal in 2050; Vitale, solidaire, gezonde en duurzame stadsdelen.

Zwolle versterkt haar stedelijkheid Zwolle is goed verbonden met de regio, de rest van Nederland en Europa, zowel op de weg als via het spoor. Zwolle neemt verantwoordelijkheid om als hart van de regio als motor te fungeren voor sociale, culturele, economische en maatschappelijke opgaven. Naast het versterken van de functie van een regionale stedelijke hub versterkt Zwolle ook in letterlijke zin haar stedelijkheid: de inbreidingsambities zorgen voor een dichtbevolktere stad en vragen om opvangcapaciteit en aanbod dat past bij een sterk stedelijk gebied. Klimaatbestendig en energieneutraal in 2050 De fysieke leefomgeving bestaat uit een veelzijdige stad, unieke dorpen en buurtschappen en een weids, karakteristiek buitengebied. Veranderende omstandigheden zoals klimaatverandering en hernieuwbare energie hebben een fundamentele invloed op de leefomgeving. Klimaatadaptatie en energietransitie zijn voor Zwolle twee belangrijke kernopgaven. In de verwachte groei van de stad moeten deze kernopgaven een prominente plaats krijgen. Vitale, solidaire, gezonde en duurzame stadsdelen De verwachte groei mag niet ten koste gaan van de leefomgeving van de inwoners. Bij de schaalsprong van middelgrote naar grote stad gaat aandacht uit naar de gezondheid van de inwoners, de inrichting van de leefomgeving (gericht op sociale binding) en biodiversiteit.

De historische binnenstad geeft betekenis en een sterke identiteit aan het gebied. De eigenheid van iedere plek, ieder stadsdeel, is leidend bij ruimtelijke ontwikkelingen. (Buurt-)participatie is daarbij van groot belang. Nieuwe verbindingen moeten een bijdrage leveren aan een verbeterde leefkwaliteit binnen en buiten de stad. Vitaliteit, solidariteit, gezondheid en duurzaamheid staan hierbij voorop.

3

https://www.zwolle.nl/sites/default/files/bijlage-3-omgevingsvisie-2021-v3.pdf

11

Inbreiding en hoogbouw De verstedelijkingsopgave en bescherming van het landelijk gebied leidt tot inbreiding en verdichting. De stad wordt met de groei aan woningen en inwoners intensiever gebruikt en dat vraagt om slim ruimtegebruik. De gemeente houdt in gebieden met veel bebouwing vast aan driedimensionaal ruimtegebruik, waaronder hoogbouw, passende vormen van mobiliteit en bereikbaarheid met minder ruimtebeslag. In het centrumgebied en de wijken rondom de binnenstad wordt het autoverkeer zoveel mogelijk beperkt, waardoor het leefklimaat verbetert, de parkeerbehoefte afneemt en de luchtkwaliteit toeneemt. Daardoor wordt ruimte gecreëerd voor groen, spelen, fietser en voetganger. Randvoorwaarden: behouden, benutten en versterken fysieke en menselijk kapitaal • De ruimte om in het groen te ontspannen, bewegen en ontmoeten in de stad wordt tegelijk schaarser en belangrijker. Drie ontwikkelingen versterken elkaar hierin: meer inwoners in de stad, en meer woningen in de bestaande stad betekent dat de overgebleven buitenruimte in de bestaande stad kleiner wordt (de stad wordt voller). Tegelijkertijd hebben we meer behoefte aan ontspannen, bewegen en ontmoeten in het groen. De ambities om het huidige tekort aan woonruimte op te lossen, versterken dit nog verder. Het is een ‘perfecte storm’ voor groen- en recreatie in de stad.

• Vooral in de (nu al) dichter bevolkte stadsdelen in en rondom de binnenstad (Indischebuurt, Kamperpoort, Dieze-oost) is deze opgave nu al voelbaar. Er is behoefte aan extra groen en aan een kwaliteitsimpuls van het groen. Inwoners zijn ontevreden over het bestaande groen.

•

De opgave bestaat uit: opvangcapaciteit van het groen bewaken, kwaliteit verbeteren en uitbreiding aanbod i.c.m. opgave klimaatadaptatie en biodiversiteit.

Samengevat werkt Zwolle de komende jaren aan een gezonde leefomgeving voor alle inwoners en in alle stadsdelen. Voldoende kwalitatief groen is daarbij van cruciaal belang. Niet voor niets schrijft de gemeente in de Omgevingsvisie “van openbare ruimte naar buitengeluk!” Verblijven, bewegen en ontmoeten in een gezonde, groene omgeving. 2.3.2 Hoofdpunten Groene Agenda 2015-2025 De Groene Agenda 2015-20254 borduurt voort op het Groenbeleidsplan 1998 en voorziet de actualisatie van het groenbeleid. Vanuit het Groenbeleidsplan zijn de afgelopen jaren al veel kansen met betrekking tot recreatie benut, waaronder: • Herontdekken van het water en de oevers en mogelijk maken van recreatief medegebruik (o.a. langs IJssel en rondje stadsgracht) • Verbetering bruikbaarheid en bereikbaarheid bestaande parken • Aanleg nieuwe stadsparken en groenstructuren • Verbetering en aanvulling recreatieve (fiets)routes (scheiding van fiets-en wandelpaden, nieuwe routes, betere verharding) • Nieuwe uitloop- en natuurgebieden aan de stadsranden (Goosebroek, Gerenvonder, bos bij Wijthmen) In de Groene Agenda staan voor de toekomst daarnaast drie nieuwe ontwikkelrichtingen centraal, met elk een aantal uitvoeringsonderdelen: 1. Andere maatschappij, andere overheid • Zelf doen in het groen

4

https://www.zwolle.nl/sites/default/files/groene-agenda-actualisatiegroenbeleid-2015-2025.pdf

12

• •

Andere planning en tijdelijk gebruik van openbaar groen Waarde van het groen

2. Ander gebruik van groen • Eetbaar groen • Groen als werkomgeving • Groen als podium • Natuurlijk spelen • Groen voor nieuwe gebruiksvormen 3. Maatschappelijke baten • Biodiversiteit • Natuureducatie • Groen voor gezondheid • Klimaatverandering • Groen en nieuwe energiebronnen

13

2.4 Vrijetijdsbehoefte inwoners Zwolle en omgeving Er zijn grote verschillen in de motieven, verwachtingen en behoeften in vrijetijdsbehoefte per persoon. De Leefstijlvinder is een database met informatie over de leefstijlen van huishoudens op verschillende schaalniveaus. In deze analyse hebben we gebruik gemaakt van data over heel Nederland, de gemeente Zwolle en de nabije regio.5 We onderscheiden zeven verschillende leefstijlen. Per gebied is de leefstijl die het meest van toepassing is, aangehouden als ‘dominante leefstijl’. In bijlage A staat een kaart met meest dominante leefstijl per gemeente in Zwolle en omgeving. Zwolle heeft relatief veel plezierzoekers Vergeleken bij de rest van Nederland heeft Zwolle relatief veel huishoudens die bestaan uit plezierzoekers (zie figuur 2.6). De plezierzoekers zijn met 13.910 huishoudens ook meteen de grootste groep. Vergeleken bij Nederland heeft Zwolle ook relatief veel avontuurzoekers, maar in absolute zin is dat een kleinere groep (7.343 huishoudens, figuur 2.7). Avontuurzoekers vinden we vooral in de binnenstad en zijn in de regio en buitenwijken nauwelijks te vinden (zie kaart in bijlage A).

Figuur 2.6: verdeling van de leefstijlen in Nederland (links), Zwolle (midden) en regio rondom Zwolle (rechts). Bron: leefstijlvinder.nl (data 2021) 25%

23%

20%

18%

18% 15%

15%

12% 11%

15% 11%

5%

16% 14%

15%

16%

12%

4%

0%

Figuur 2.7: verdeling van de leefstijlen in Zwolle in percentage en absolute aantallen (huishoudens). Bron: leefstijlvinder.nl

8836; 15%

7343; 12%

Avontuurzoekers Plezierzoekers Harmoniezoekers

7164; 12%

13910; 24%

9134; 15%

Kampen, Raalte, Dalfsen, Oldebroek, Zwartewaterland, Heerde, Olst-Wijhe, Staphorst en Hattem

13% 11%

15%

10%

In Zwolle zien we relatief minder verbindingszoekers, inzichtzoekers en rustzoekers. In de nabije regio zijn deze doelgroepen wel meer vertegenwoordigd dan in Zwolle en dan het landelijke gemiddelde.

5

15%

19%

Verbindingszoekers Rustzoekers

6687; 11%

6567; 11%

Inzichtzoekers Stijlzoekers

14

Achtergrond Leefstijlvinder De Leefstijlvinder is in opdracht van negen provincies (waaronder Provincie Overijssel) ontwikkeld en is gebaseerd op het Brand Strategy Model van MarketResponse. Het BSR-model segmenteert huishoudens op psychologische en sociologische kenmerken. De sociologische as van het model geeft weer of mensen liever op zichzelf zijn of liever activiteiten in groepsverband ondernemen. De psychologische as loopt van introvert naar extravert. Op hoofdlijnen onderscheidt het model vier kwadranten: rood (vrijheid), blauw (controle), geel (harmonie) en groen (veiligheid). Daarna is er verder onderzoek gedaan naar de vrijetijdsbesteding en natuurbeleving van Nederlanders en is de segmentatie op basis van data geplot op het BSR-model (zie figuur 2.5). Figuur 2.5: leefstijlen geplot op BSR-model (leefstijlvinder.nl, 2021)

Wat zoekt de plezierzoeker in het groen? De plezierzoeker is veruit de meest dominante groep in Zwolle en woont vooral in de wijken rondom de binnenstad. Plezierzoekers brengen graag hun vrije tijd door met familie en vrienden. ‘Gezelligheid’ is het belangrijkste motief om er op uit te trekken. Ze houden van (gezamenlijk) sporten en actieve waterrecreatie en zien onderweg graag veel voorzieningen. Ze houden van verschillende soorten groen, maar zijn niet erg gek op agrarisch, open landschap. Toegepast op de huidige voorzieningen in Zwolle, zullen we de plezierzoeker bijvoorbeeld bij één van de zwemplassen aantreffen, of in of langs de stadsgracht. Wat heeft de rustzoeker nodig in het groen? De rustzoeker heeft niet veel nodig. Hij of zij recreëert graag dichtbij huis en zoekt rust. Voorzieningen zijn voor de rustzoeker niet per se nodig. Wellicht hier en daar een bankje of een rustig uitkijkpunt (geen trekpleister). De rustzoeker wandelt en fietst het liefst op verharde, brede paden zonder auto’s en waar het niet erg druk is. De sportieve stijlzoeker zoekt naar ontspanning door actie De stijlzoeker is actief, sportief en competitief. Stijlzoekers houden van uitdagende activiteiten zoals mountainbiken of klauteren in klimparken. Ze combineren dit graag met exclusieve(re) horeca.

(Jonge) avontuurzoeker in de binnenstad De groep avontuurzoekers is niet het grootst, maar zit wel sterk geconcentreerd op één plek, namelijk in de binnenstad. De gemeente Zwolle gebruikt zelf het Whize segmentatiemodel. Daaruit blijkt dat meer dan de helft (53%) van de inwoners van de binnenstad in de categorie ‘Jong & Hoopvol’ valt6. Dat zijn veelal jonge mensen, tot ongeveer 30 jaar (met hier en daar wat uitschieters naar 35) die vaak alleen wonen en een woning huren. Het zijn vaak studenten. Hier zit ook overlap met de groep

6

https://cijfersoverzwolle.nl/dashboard/wijkdata/leefstijl---uitgebreid

15

avontuurzoekers. Avontuurzoekers gaan graag letterlijk en figuurlijk van de gebaande paden af. Ze houden van wildernis en ongereptheid en van nieuwe, bijzondere activiteiten, bijvoorbeeld bijzondere pop-up verblijfslocaties, struinpaden en uiterwaarden. Ze zijn geïnteresseerd in cultuur, erfgoed en maatschappij. Ontmoeten in het groen De harmoniezoeker, verbindingszoeker en de plezierzoeker zoeken allen in het groen plekken om mensen te ontmoeten, zoals ligweides, picknickbanken, horeca en terras, ruimte voor teamsporten en natuurcentra. Zeker omdat het aantal eenpersoonswoningen toeneemt, worden ontmoetingsplekken buitenshuis extra belangrijk. Ontmoeten is overigens ook voor de avontuurzoeker en plezierzoeker een belangrijk motief om te recreëren. Een overzicht van recreatievoorkeuren per leefstijl staat in bijlage A. Wat betekent dit voor het toekomstige groen- en recreatiebeleid? Inzicht in de vrijetijdsmotieven en -behoeften van de inwoners helpt de gemeente om het toekomstig aanbod vorm te geven. Zwolle heeft relatief en in absolute zin veel inwoners die op zoek zijn naar gezelligheid, plezier en reuring. De specifieke kenmerken van de verschillende groepen helpen om keuzes te maken in de actualisatie van het beleid. Het is onbekend wie de Zwollenaar van de toekomst zal zijn.

Maar de Avontuurzoeker en Plezierzoeker zijn groepen die in meer stedelijke gebieden vaker voorkoen. Daarom verwachten we dat het aandeel van deze twee leefstijlen (nog meer) kan toenemen in de toekomst.

Aanknopingspunten voor het groen- en recreatiebeleid zijn: ➔ De meeste huishoudens in Zwolle hebben “gezelligheid” als voornaamste motief om te recreëren. Ze zoeken plekken waar ze vrienden en/of familie kunnen ontmoeten en plezier kunnen maken. Logische plekken zijn bijvoorbeeld recreatieplassen met veel voorzieningen, stadsparken, bbq-locaties, jachthavens, en outdoor evenementenlocaties. ➔ Voor deze groep mensen zijn horeca en evenementen belangrijk. Er moet reuring zijn. Het type evenement loopt uiteen van grootschalige dance-events en lokale feesttent tot culinair festival. Zwolle is een jonge stad en wil dat ook graag uitstralen en bewaken. Evenementen in de buitenlucht dragen bij aan deze ambitie. ➔ Meer stedelijke gebieden trekken avontuurzoekers aan, waarvan er op dit moment al bijna 8000 huishoudens aanwezig zijn. Dit zijn vaak één- en tweepersoonshuishoudens. Voor deze doelgroep is het belangrijk om ontmoeting in het groen mogelijk te maken. Daarnaast is het voor deze groep belangrijk voldoende mogelijkheden te bieden waar zij zelf op ontdekkingstocht kunnen gaan in de wildernis, bijvoorbeeld struinen door uiterwaarden. Deze groep is ook geïnteresseerd in cultuur(historie). Wildernis, openluchttheaters en pop-up horeca concepten (bijvoorbeeld overnachten op bijzondere plekken) zijn aantrekkelijk voor de avontuurzoeker.

➔ Stijlzoekers zoeken bijzondere, wat meer exclusieve horecagelegenheden en locaties waar (competitief) gesport kan worden, bijvoorbeeld doorgaande hardloop- en/of wielrenrondjes. Horeca is voor hen vaak doorslaggevend in de keuze voor een natuur- of recreatiegebied. ➔ Rustzoekers komen goed aan hun trekken in de buitengebieden van Zwolle. Voor deze groep is het vooral belangrijk om locaties aan te wijzen waar weinig ontwikkelingen plaatsvinden en waar stilte en rust gewaarborgd wordt. In gebieden met een recreatieve functie kan zonering voor zowel natuurbescherming als voor de behoeften van de verschillende typen recreanten uitkomst bieden. 16

2.5 Overzicht huidige recreatieve voorzieningen Voor dit onderzoek zijn de huidige recreatieve voorzieningen in Zwolle in kaart gebracht. De benchmark en Gap-analyse (hoofdstuk 3 en 4), bouwen voort op dit overzicht. Er is onder andere gekeken naar verschillende typen waterrecreatie, parken, buurtweides en wijkboerderijen, natuurgebieden, verenigingen etc. De recreatieve voorzieningen zijn weergegeven in figuur 2.9. De bronnen die gebruikt zijn staan weergegeven in de tabel van de benchmark. Er is zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de informatie die vanuit de gemeente is ontvangen. Naast de voorzieningen zijn ook de wandelroutes (bruin) en fietsroutes (groen) afgebeeld7.

De huidige recreatieve voorzieningen zijn ook te vinden op de interactieve webkaart. Alle kaartlagen uit dit onderzoek zijn hierop terug te vinden, met de mogelijkheid om zelf onderdelen aan en uit te klikken.

Belangrijkste inzichten huidige recreatieaanbod: ➔ Het valt op dat er logischerwijs veel van het aanbod in en rond het centrum ligt en dat veel van de natuur langs de 3 wateren gesitueerd is. ➔ Routes: behalve een rondje rondom de singel, is het moeilijk om rondjes te varen. Op de singelgracht kunnen recreanten SUPpen en kanoën. Voor gemotoriseerd (elektrisch) varen zijn er nauwelijks routes. ➔ Er zijn drie zwemplassen met elk een eigen karakter en voorzieningenniveau. Alle plassen hebben een strandstrook. De Milligerplas en de Wijthemerplas hebben meer voorzieningen dan de Agnietenplas en ook is het mogelijk om een rondje om beide plassen heen te wandelen. Rondom de Agnietenplas is dat niet mogelijk. ➔ Horecapunten met zicht op het water lijken vooralsnog beperkt en concentreert zich aan de singelgracht en aan de zwemplassen. Hoewel horeca geen onderdeel uitmaakt van het groen- en recreatiebeleid, is het voor gebruikers een belangrijke factor in de vrijetijdsbeleving. Zeker met het oog op de grote groep plezierzoekers, avontuurzoekers en stijlzoekers is er ruimte voor meer terrassen of andere vormen van horeca aan het water. Gelet op de doelgroep zou exclusieve horeca, terrassen aan het water (al dan niet met passantenplaats) en kleinschalige tijdelijke concepten passen. De grotere terrassen kunnen eventueel samenwerken met een watersportverhuurder.

7

Het verloop van de bewegwijzerde recreatieve fiets- en wandelroutes in de kaart zijn op basis van de eerste schets van de revisie van het netwerk, dat zal plaatsvinden in 2023-2024.

17

Figuur 2.9: Overzichtskaart huidige voorzieningen (meerdere bronnen, zie tabellen benchmark en Gap-analyse)

18

2.6 Waardering inwoners leefomgeving en voorzieningen De data uit het Buurt-voor-buurt onderzoek (2020) geeft inzicht in hoe de inwoners van Zwolle het groen in en om de eigen leefomgeving waarderen. We houden hierbij de afbakeningen van de buurten aan uit het buurt-voor-buurt onderzoek. Algemene leefomgeving: • Gemiddeld geeft de Zwollenaar de eigen leefomgeving een 7,6. Op buurtniveau verschilt de gemiddelde score van 6,5 tot 8,4. Cijfers over de woonomgeving tonen een vergelijkbaar beeld als de leefbaarheidscijfers. Minimaal 75% van de inwoners geeft aan (zeer) prettig te wonen in de eigen buurt. • Uitschieters in positieve zin zijn Buitengebied-Zuid (8,4), Spoolde (8,3), Berkum (8) en Veerallee (8), allen landelijk gelegen. • Slechts twee buurten scoren lager dan een 7: Dieze-Oost (6,8) en Indische Buurt (6,5). Deze buurten grenzen aan de binnenstad. De binnenstad zelf scoort een 7,6, vergelijkbaar met Zwolle als geheel. Groenvoorzieningen op wijkniveau: • Van alle Zwollenaren is 72% tevreden met de groenvoorzieningen in de buurt, maar dit percentage verschilt enorm per buurt. • In de binnenstad (47%), Indischebuurt (47%) en Kamperpoort (31%) is minder dan de helft van de bewoners tevreden met de groenvoorzieningen. • Opvallend genoeg ligt het percentage in de relatief nieuwe buurten Stadshagen Zuid (68%) en Noord (60%) lager dan gemiddeld.

• In de Buitengebieden scoort Noord een stuk minder goed (50%) dan Oost (75%) en Zuid (83%). Openbare ruimte • Aanwezigheid openbaar groen: 18% van de Zwolse inwoners vindt dat er te weinig openbaar groen in de buurt is. Ook dit percentage

•

•

•

•

verschilt enorm per buurt. Vooral in Kamperpoort (63%) en Indischebuurt (43%) zijn meer mensen van mening dat er te weinig groen is. In de binnenstad ligt het percentage op 39%. Speelmogelijkheden voor kinderen: in de binnenstad is slechts 14% van de inwoners tevreden met de speelmogelijkheden. In Dieze-West (51%) en -Oost (34%), Indischebuurt (42%) en Kamperpoort (37%) ligt de tevredenheid ook laag. In deze buurten zijn bewoners ook minder tevreden over het aantal speelvoorzieningen. Daarnaast valt op dat men in dezelfde buurten ook niet tevreden is over het onderhoud aan de aanwezige speelvoorzieningen. Hondenuitlaatplaatsen: in Stadshagen in de buurten rondom de binnenstad is men niet erg tevreden met de mogelijkheid om de hond uit te laten. Ommetjes rondom de woning zouden gekoppeld moeten worden aan plaatsen waar honden uitgelaten mogen worden. Groen om te picknicken: ook op dit onderdeel scoren de buurten rondom de binnenstad niet goed. In Kamperpoort vindt 65% van de inwoners dat er te weinig plekken zijn om te picknicken in het groen. Dit percentage is in de andere buurten in het centrum lager maar wel nog steeds hoog (49% Indischebuurt, 36% Dieze-West). Ook in Stadshagen-Noord vindt ruim een derde (36%) dat er te weinig groen is om te picknicken.

Ontmoetingsplekken: Zwollenaren zijn relatief tevreden over de aanwezigheid van ontmoetingsplekken, behalve in Stadshagen-Noord. Daar vindt 35% van de inwoners dat er te weinig ontmoetingsplekken in de buurt zijn.

Fietspaden • Paden en parkeren: Het valt op dat maar een klein percentage inwoners vindt dat te weinig fietspaden zijn (7%), maar een kwart van de inwoners vindt wel dat er te weinig fietsparkeervoorzieningen zijn. In de buurten rondom de binnenstad is men relatief tevreden over het aantal fietspaden/stroken, maar schieten parkeermogelijkheden

19

•

tekort. In het buitengebied is dit andersom: daar vindt meer dan een kwart van de inwoners dat er te weinig fietspaden of -stroken liggen. Onderhoud fietspaden: Zo’n driekwart van de inwoners is tevreden over het onderhoud aan de fietspaden. De paden in het buitengebied wijken in negatieve zin af. Vooral in Buitengebied-Noord (53%) en Buitengebied-Oost (46%) zijn minder mensen tevreden over het onderhoud aan de fietspaden.

Sport en lichaamsbeweging • Lichaamsbeweging: Meer dan de helft van de inwoners (57%) sport minimaal één keer per week intensief. Het percentage ‘matig intensieve of zware lichaamsbeweging voor minimaal 2,5 uur per week’ is met 55% vergelijkbaar. Er zijn geen grote verschillen tussen de buurten. • Sportvoorzieningen: Niet iedereen is even tevreden over de hoeveelheid sportvoorzieningen in de buurt. Vooral in Kamperpoort (32%) en in de binnenstad (24%) geven inwoners aan dat er te weinig sportvoorzieningen zijn. Gezond en sociaal • Ervaren algemene gezondheid: De Zwollenaar voelt zich over het algemeen gezond: 84% geeft aan een zeer goede of uitstekende gezondheid te ervaren. • Kwaliteit van leven: De kwaliteit van leven is goed: 85% is tevreden met de kwaliteit van leven, met positieve uitschieters in de buitengebieden en iets lagere percentages in Holtenbroek en de buurten rondom de binnenstad (74-79%). • Eenzaamheid: Slechts drie procent van de Zwollenaren voelt zich eenzaam. De percentages liggen iets hoger in Holtenbroek en DiezeWest (beide 7%).

Belangrijkste conclusies ➔ Buurten rondom binnenstad scoren relatief laag op leefbaarheid, laag percentage tevredenheid speelmogelijkheden en te weinig groen. Zet hier in op: – Behoud en uitbreiding bestaande areaal groen, – kwaliteitsimpuls openbaar groen, en – aanbod en kwaliteit (natuur-)speelvoorzieningen (evt. i.c.m. openstellen schoolpleinen) – koppeling met leefstijlen, bv. aanbod picknickplaatsen en bbq-plekken ➔ Gekeken naar ‘ontmoeting’ aandacht voor Stadshagen (Noord) en buurten rondom de binnenstad. Zet in op voorzieningen die ontmoeting stimuleren, denk aan voldoende ruimte op de paden (minimaal 2 personen naast elkaar) en zitmogelijkheden voor meer dan 2 mensen. ➔ De binnenstad als buurt scoort redelijk goed maar speelmogelijkheden voor kinderen is een aandachtspunt. In omringende buurten is de tevredenheid ook laag, dus kinderen die in de binnenstad wonen moeten mogelijk uitwijken naar andere plekken. ➔ Iets meer dan de helft van de Zwollenaren beweegt minimaal één keer per week. Of dat percentage gerelateerd is aan de aanwezigheid en kwaliteit van het groen kunnen we niet hard maken. Maar groen in de leefomgeving sluit aan bij het stimuleren van bewegen en naar buiten gaan voor een ommetje, ontmoeting of sport.

➔ Aanknopingspunten voor nieuwe wijken, op basis van de gegevens voor Stadshagen zijn: – Meer hondenuitlaatplaatsmogelijkheden (rondjes, veldjes) – Meer voorzieningen voor ontmoeten in en nabij het groen

20

3 Benchmark We weten nu hoe het recreatieaanbod van Zwolle eruit ziet en gewaardeerd wordt door de inwoners van de stad. Maar waar staat Zwolle in verhouding tot andere vergelijkbare Nederlandse steden? In dit hoofdstuk beschrijven we hoe Zwolle in vergelijking met Amersfoort, Breda en ’sHertogenbosch scoort op gebied van bewegen in het groen, parken en natuur- en recreatiegebieden, wandelen en fietsen, rustgebieden en waterrecreatie en waar kansen voor verbetering of versterking liggen. In dit hoofdstuk staan de belangrijkste conclusies uit de benchmark. In tabel 3.1 op pagina 24 staan alle scores in één overzicht. Bijlage 1 bevat de uitgebreide variant van de benchmark. Hieronder volgen per thema de belangrijkste conclusies. We vergelijken de huidige recreatieve voorzieningen van Zwolle met drie andere Nederlandse steden met een (toekomstig) vergelijkbaar of iets hoger inwoneraantal: • Amersfoort (158.600 inwoners) • Breda (184.700 inwoners) • ’s-Hertogenbosch (156.500 inwoners) Het verwachtte toekomstige aantal inwoners van Zwolle (155.000175.000), is vergelijkbaar met het huidige aantal van ’s-Hertogenbosch en Amersfoort. Breda is wat groter (zie ook tabel 3.1).

Beweegnorm • Recreatie is belangrijk voor de mentale en fysieke gezondheid. Nabijheid van groen nodigt uit tot bewegen in het groen. Meer dan de helft van de Zwollenaren voldoen aan de beweegrichtlijn (52,7%). De steden verschillen onderling niet veel, maar Zwolle scoort hiermee iets hoger dan de andere drie steden. Dit kan deels verklaard worden doordat Zwolle een relatief jonge stad is. Parken, recreatiegebieden en groen • Zwolle en 's-Hertogenbosch hebben een vergelijkbaar oppervlakte aan parken en recreatiegroen per inwoner. De andere twee steden hebben minder parken en recreatiegebied per inwoner. In Breda wordt dat mogelijk ‘gecompenseerd’ door het NNN-gebied met recreatiefunctie (bos). Als we de cijfers uit het Buurt-voor-buurtonderzoek raadplegen zijn inwoners relatief tevreden over de hoeveelheid groen in Zwolle. Op basis van beide inzichten concluderen daarom we dat we het huidige aantal recreatiegroen per huishouden (24 m2 per inwoner en circa 52 m2 per huishouden) ook bruikbaar is als kengetal voor de toekomst (zie ook paragraaf 6.1.1.) • Qua oppervlakte natuur (NNN) is Zwolle vergelijkbaar met 'sHertogenbosch. Echter Zwolle heeft meer Natura 2000 gebied. Breda heeft veel meer NNN-gebied per inwoner en ook in absolute zin (denk o.a. aan het Mastbos). • De beschikbaarheid van groen voor recreatie in Zwolle is op dit moment relatief hoog, hoger dan gemiddeld8.

De nabijheid en oppervlakte van parken en water geschikt voor recreatief gebruik heeft in Zwolle een score 71 (net als in ’s-Hertogenbosch, landelijk is de score 63). De andere steden scoren duidelijk lager. • Aandachtspunten hierin zijn echter de toegankelijkheid van het landelijk gebied van Zwolle en de toegankelijkheid van de N2000

8

RIVM; kernindicator Beweegvriendelijke omgeving, deelindicator groenblauwe recreatie, link

21

gebieden bij Zwolle. Het model waarmee wordt gerekend (recreatieplaatsen) gaat uit van een behoorlijke toegankelijkheid van het landelijk gebied en houdt geen rekening met de draagkracht van de natuur. In Zwolle is een groot deel van N2000 gebied rondom de IJssel toegankelijk (verharde paden en struinnatuur), maar langs de Vecht slechts beperkt toegankelijk voor recreanten. Het getal is dus een indicatie, maar blijft gebaseerd op modelberekeningen. Stilte en donkerte • Samen met 's-Hertogenbosch is Zwolle de stilste stad uit de benchmark. De stille natuur is een goudmijn voor de rustzoeker en helpt bezoekers om ontspanning, rust en bezinning te vinden. Een zonering kan helpen om intensieve en extensieve recreatie te scheiden en zo de natuur en de recreant te beschermen tegen drukte. • Wat betreft lichtvervuiling is Zwolle de donkerste stad van de benchmark. Wandelen en fietsen • Als we de verschillende wandelindicatoren bekijken, dan zien we dat men in Zwolle weliswaar aardige mogelijkheden heeft om te wandelen, maar vergeleken bij de andere drie steden is Zwolle zeker geen top-wandelstad. Het aantal wandelpaden is in absolute en relatieve zin het laagste van de vier onderzochte steden. Ook het percentage mensen dat lopend of wandelend naar school of werk gaat is het laagste. • Vergeleken met de andere steden is Zwolle juist wel een top-fietsstad.

De stad heeft het hoogste aantal fietspaden en percentage fietsers naar school en werk. Het aantal km fietspad per inwoner is hoog, de dichtheid per hectare zou wat hoger kunnen zijn (alle andere drie steden hebben een hoger aantal km fietspad per hectare). Hier is dus ruimte voor groei in de toekomst. 9

•

Aandachtspunt is wel dat de fietspaden van Zwolle vrij veel door weilanden en akkers en landelijk of dorpsgebied gaan. Weinig door bos of natuur. Qua aantrekkelijkheid zijn de fietspaden door Zwolle gemiddeld (een groot deel wordt als ‘neutraal’ omschreven).

Oever- en waterrecreatie • Zwolle heeft een vergelijkbare oppervlakte strand (aan zwemwater) als 's-Hertogenbosch. Van Amersfoort is bekend dat zij een tekort hebben aan buitenzwemwater in de stad en regio9, wat ook opvalt in de benchmark. Hieruit concluderen we dat het huidige aanbod zwemwater en strand per inwoner, een geschikte indicator is om naar de toekomst door te trekken. • Via www.visplanner.nl zijn de wateren te vinden waarin gevist mag worden met een VISpas of een VISpas van een bepaalde vereniging. Uit deze kaarten valt op te maken dat Zwolle meer wateren heeft waarin gevist mag worden dan ’s-Hertogenbosch en meer dan Amersfoort en Breda. ’s-Hertogenbosch heeft meer viswateren, maar hier is bij de meeste wateren wel een VISpas van de lokale vereniging nodig. In Zwolle zijn veel wateren wél geschikt voor enkel de algemene VISpas. • Zwolle heeft veel vaarwater vergeleken met de andere steden in de benchmark (bron: RWS). Kijken we dan naar de hoeveelheid verhuurbedrijven voor de watersport en watersportverenigingen, dan heeft Zwolle hiervan dan weer relatief weinig. We concluderen hieruit dat Zwolle bij de ontwikkeling van de stad ook de recreatieve benutting van water en oevers zou moeten mee-ontwikkelen.

Behoefte aan zwemwater in de gemeente Amersfoort, Mulier instituut, 2019.

22

Tabel 3.1: Selectie indicatoren benchmark, zie de bijlage voor het totale overzicht Indicator Eenheid Bron Oppervlakte gemeente in ha ha CBS Inwoners 2022 aantal CBS 2 2 Bevolkingsdichtheid huidig (Inwoners/km ) inwoners/km CBS Bewegen Volwassenen die voldoen aan % RIVM Beweegrichtlijn Kernindicator beweegvriendelijke deelindicator RIVM omgeving groenblauw recreatie Recreatief groen en natuur Parken, recreatiegebieden en volkstuinen m2/inwoner CBS Natuurnetwerk Nederland (NNN) m2/inwoner IPO Openbare wijk-/kinderboerderijen ha Zwolle: gemeente Overige steden: OpenStreetMap* Geluid en licht Geluid dB gemiddelde RIVM Lichtemissie 10-10 Watt per cm2 per RIVM steradiaal Wandelen en fietsen Walkability index index posadmaxwan Opvangcapaciteit wandelen in het groen recreatieplaatsen Bureau BUITEN 2021 Meters fietspad per inwoner m/inwoner berekening Meters fietspad naar oppervlakte m/ha berekening Waterrecreatie Zwemplassen per 100.000 inw. Provinciale zwemwaterkaarten Steigers/opstapplekken/boothellingen** aantal Gemeente Visstekken nvt VISplanner/Gemeente Watersportverenigingen aantal obv Google Search

Zwolle 11.936 130.668 1.181

Amersfoort Breda 6.386 158.590 2.538

12.868 184.702 1.469

s-Hertogenbosch 11.781 156.538 1.430

52,7

51,8

49,7

48,1

71

60

59

71

24 110 14

14 43 0,8

14 156 0

23 99 8,8

52,5 58,6

57,0 116,4

53,3 110,9

52,2 96,3

7 ca. -4.800

8 ca. -7.300

8 ca. -6.900

6,4 70,2

4,5 111,6

8 niet berekenbaar 5,8 83,9

2,30

0,63

1,62

3,19

11 3

6,1 81,3

5 4 8 Alleen kwantitatief geanalyseerd, zie bijlage 2 3 2 8

* Vanwege verschillen in definities en cijfers is het lastig om een goede vergelijking te maken tussen de vier steden. Er is voor gekozen voor Zwolle de data van de gemeente te gebruiken omdat we ook met dit getal rekenen in de gap-analyse. Om toch enigszins een inschatting te kunnen maken van de andere drie steden is data uit OpenStreetMap toegevoegd. ** Bronnen: OpenStreetMap data en Google Maps data, aangevuld met waterkaart.net en toevoegingen door gemeente Zwolle, waardoor dit mogelijk hoger uitvalt dan in andere steden. Dit getal zegt niets over de toegankelijkheid.

23

4 Gap-analyse nu-2030-2040 We weten nu hoe de huidige situatie er in Zwolle uitziet, hoe Zwolle zich verhoudt tot andere steden en wat belangrijke aandachtspunten voor toekomstige ontwikkelingen zijn. In dit hoofdstuk kijken we naar de toekomst. Welke groei verwacht de gemeente richting 2035/2040 en wat betekent die groei voor het groen in de directe leefomgeving en daarbuiten? We brengen dat in kaart aan de hand van relevante trends, ontwikkelingen en prognoses. 4.1 Trends & ontwikkelingen vrijetijd en openbaar groen De hoeveelheid vrijetijd, wat we doen (op hoofdlijnen) en wanneer we er op uit trekken, verandert door de jaren heen eigenlijk maar weinig10. Wat wel verandert, is hoe we de buitenruimte gebruiken, en de verwachtingen en belevingen daarbij. Hieronder een overzicht van trends en ontwikkelingen en wat ze betekenen voor Zwolle.

Senioren hebben meer vrije tijd en zijn steeds vitaler. Zij wandelen en fietsen meer en zijn vaker actief in en rond het huis met media, hobby’s, vrijwilligerswerk11. Mede door de vergrijzing zien we ook meer eenpersoonshuishoudens, vooral ouderen en jongeren behoren tot de eenpersoonshuishoudens. ➔ Belangrijk is dat het voorzieningenniveau aansluit bij de omvang en behoeften van ouderen. Denk aan mogelijkheden voor vrijwilligerswerk in het groen en laagdrempelige ontmoetingsplekken. Naast horeca (commerciële voorzieningen) zijn voorzieningen zonder entree belangrijk, zoals picknicktafels, schaak- of damtafels, ligweiden, beschaduwde pleinen, natuurcentra. De leefstijl en levensfase van de doelgroep bepaalt het type voorziening waar behoefte aan is. Dit maakt ontmoetingen buitenshuis makkelijker, wat eenzaamheid kan voorkomen. Om de woonomgeving levensloopbestendig te maken zijn begaanbare paden, bankjes, groene ommetjes vanuit de woning en beschaduwde zitplekken belangrijk.

4.1.1 Relevante demografische ontwikkelingen ‘Vitale vergrijzing’ en meer eenpersoonshuishoudens Europa vergrijst en Zwolle is daar geen uitzondering op, ondanks dat Zwolle een relatief jonge stad is. We hebben in Nederland te maken met een toenemende vergrijzing en volgens de bevolkingsprognose van het CBS zal de vergrijzing in de toekomst verder doorzetten. Het aantal ouderen neemt toe tot zo’n 26% 65-plussers en 11% 80-plussers in 2060.

4.1.2 Trends in vrijetijdsbesteding Toenemend belang van groen voor welbevinden en gezondheid Er is hernieuwde aandacht voor recreatie in een groene omgeving buiten. Verblijf in de natuur wordt geassocieerd met gezondheid, rust en ontspanning. Als gevolg hiervan wordt het ‘in de natuur zijn’ en ‘buiten recreëren’ belangrijker als vrijetijdsbesteding. Gebieden waar men de natuur kan beleven door er zelf actief te zijn – door bijvoorbeeld te wandelen, fietsen of kanoën – worden populairder. Buitenrecreatie kan daarmee bijdragen aan het oplossen en voorkomen van gezondheidsproblemen in de samenleving, ook voor kinderen.

10

11

Roeters, Anne (redactie), 2018. Alle ballen in de lucht, Tijdsbesteding in Nederland en de samenhang met kwaliteit van leven.

Roeters, Anne (redactie), 2018. Alle ballen in de lucht, Tijdsbesteding in Nederland en de samenhang met kwaliteit van leven.

24

➔ In een meer stedelijke omgeving is (toegang tot) groen schaars. Het aanbod groene recreatiemogelijkheden moet daarom meegroeien met de vraag. Het is daardoor belangrijker om makkelijk bereikbare groene gebieden nabij de (woon-) omgeving te realiseren, als onderdeel van gezondheidsbevordering en preventie. De gemeente heeft de vraag naar voldoende recreatief groen voor ontmoeting, beweging en ontspanning goed op het netvlies. Het is van belang om groen en recreatie niet los van elkaar te zien. Recreatiebeleid moet voor een groot deel gericht zijn op groenbeleving en anderzijds moet het groenbeleid ook een aanzienlijke recreatiecomponent hebben.

(al dan niet met hond) als langeafstandswandelen is populair. Nordic walking (wandelen met stokken) heeft een vast plekje veroverd op de wandelpaden en wordt alweer opgevolgd door XCO Walking en Smovey Walking (ook met attributen waardoor je lijf versterkt wordt, alleen niet zo opvallend). Daarnaast is het rustigere ‘meditatief wandelen’ in opkomst. Ook tijdens het werk wandelen we graag: de wandeldate en wandelvergadering (‘weeting’ en ‘wandelbila’) worden steeds meer gemeengoed. 14 ➔ Zorg voor aantrekkelijke paden en aangesloten rondjes vanuit huis en werklocaties. Daarbij moeten er zowel halfverharde paden zijn, voor de wandelaar, als bredere asfaltpaden. Van die laatste paden kunnen veel mensen gebruik maken: om te wandelen (ook met kinderwagen, rollator of rolstoel), fietsen, inlineskaten en skeeleren, etc. Bij de inrichting en keuze voor het type paden is het verstandig voldoende aanbod te creëren voor specifieke doelgroepen, met name voor de avontuurzoeker en de rustzoeker (zie ook paragraaf 2.4) en ook mensen met een mobiliteitsbeperking. Rustzoekers wandelen het liefst in de buurt, op rustige, verharde, veilige paden. Struinpaden, klompenpaden en ‘wilde’ paadjes zijn bij uitstek aantrekkelijk voor de (jonge) avontuurzoeker. Stijlzoekers en plezierzoekers zijn minder kieskeurig met betrekking tot paden.

Buitenrecreatie blijft populair en recreëren in het groen wordt diverser Nederlanders trekken er graag op uit. Buitenrecreatie kent samen met uitgaan de hoogste participatiegraad van alle soorten vrijetijdsbesteding. Wandelen voor het plezier is veruit de meest ondernomen buitenactiviteit.12 Wandelen en fietsen blijken de meest tijdloze vormen van buitenrecreatie. Ongeveer 10,5 miljoen Nederlanders wandelen voor hun plezier en 8,2 miljoen Nederlanders fietsen voor hun plezier13. In paragraaf 2.2 schreven we al dat in Zwolle jaarlijks meer dan een miljoen recreatieve wandelingen worden gemaakt, bijna 1,4 miljoen recreatieve fietstochten en 1,2 miljoen andere recreatie-activiteiten zoals picknicken en zonnen. Daarnaast neemt de diversiteit aan activiteiten die men onderneemt in het groen toe, bijvoorbeeld bootcamps, wielrennen en SUPpen. Inzetten op wandelen loont Wandelen staat nog altijd stipt op nummer 1 van meest ondernomen vormen van vrijetijdsbesteding buiten. Zowel het ommetje rondom huis

Sporten in de natuur en levendige groengebieden De laatste 15 jaar is individueel sporten veel populairder geworden, ook in de buitenlucht. Steeds vaker wordt gekozen voor buitenrecreatie boven een georganiseerde sport in verenigingsverband. Het aantal buitensporters is de afgelopen jaren aanzienlijk toegenomen.15 Denk bij vormen van sporten in de buitenlucht aan gravelbiken, hardlopen,

12

14

13

ContinuVrijeTijdsOnderzoek, 2018 Fietsplatform en Wandelnet, 2018

15

Fietsplatform en Wandelnet (2018) Wandelnet (2018)

25

trailrunnen, skeeleren en meer. Bij deze vormen van sporten in de buitenlucht wordt logischerwijs op een andere manier gebruik gemaakt van bestaande wandel- en fietspaden. Niet alle paden zijn daar geschikt voor. Soms zit multimodaal gebruik de vrijetijdsbeleving van anderen dwars, denk aan wielrenners die voorbij twee wandelende rustzoekers zoeven. ➔ Zorg op drukke punten (zogenaamde hotspots) voor scheiding van sneller en langzamer recreatief gebruik. In Zwolle ziet de gemeente op drukke dagen al knelpunten ontstaan. Zo is onderaan de dijk langs de IJssel een extra voetpad ontwikkeld om snelverkeer en wandelaars te scheiden. Dat is echter niet langs de gehele route het geval. Dit punt raakt ook aan de opkomst van de e-bike, zie hiervoor paragraaf 3.2.3. ➔ Mountainbike- en ruiterroutes liggen vooral buiten de bebouwde kom of zelfs buiten gemeentegrenzen van Zwolle (b.v. op de Veluwe), maar moeten wel goed bereikbaar zijn vanuit de stad.

Zwolle heeft een mooie route (‘Rondje Zwolle’) rondom de stad ontwikkeld, geschikt voor wandelaars en fietsers en is toegankelijk voor mensen met een lichamelijke beperking. Op verschillende plaatsen takken straten, wegen en paadjes aan op het Rondje Zwolle. De route wordt verrijkt met een ander belevingscomponent: de pontjes over de IJssel sluiten aan op het rondje. Daarnaast is Zwolle aangesloten op het regionale routenetwerk. ➔ Bij toekomstige ontwikkelingen zijn het maken van (kleinschalige) rondjes, routes, paden en toegangswegen tot rondjes belangrijk. SUPpen en kanoën op de stadsgracht is een mooi voorbeeld van een rondje, maar de verbinding naar buiten ontbreekt op de kanoroutekaart.

Belang routegebonden recreatie neemt toe Het overgrote deel van de recreatie en vrijetijdsbesteding buitenshuis heeft een routegebonden component: toeren, fietsen, wandelen en varen zijn ongekend populair, bij nagenoeg alle leeftijdsgroepen en lagen van de bevolking. Routegebonden recreatie en toerisme vormen een belangrijk deel van het toeristisch-recreatief product van een bestemming of streek. Routes zijn een bewezen instrument voor het genereren van meer bestedingen, en daardoor belangrijk voor de werkgelegenheid en leefbaarheid. Het volgen van routes ontzorgt mensen. Met de opkomst van de e-bike en elektrisch fun-vervoer neemt de actieradius van recreanten toe. Ook is er een toenemende aandacht voor andere typen routes, zoals mountainbike- en kanoroutes16.

Waterrecreatie populair, steeds meer nieuwe activiteiten Ook waterrecreatie is populair.17 We zien op landelijk niveau een grote behoefte aan mogelijkheden voor recreëren op of aan het water. De verwachting is dat door het groeiende aantal warme dagen, de behoefte aan mogelijkheden voor waterrecreatie en zwemmen verder zal toenemen. Daarbij zien we landelijk een toenemende interesse in actieve (en deels nieuwe) vormen van waterrecreatie als (kite)surfen, SUPpen, kayakken, waterskiën, wakeboarden en (e-)foilen. Er is op de wateren in en om Zwolle weinig ruimte om te (kite)surfen. Het is op dit moment alleen mogelijk om te waterskiën of te wakeboarden bij Lakeside aan de Wijthemerplas. De aandacht voor varen verschuift naar drijven en verblijven en plezier op het water. Het accent in de watersport verschuift van bootbezit naar bootverhuur: varen moet gezien worden als een service18. Ondernemers in de waterrecreatiesector moeten nieuwe concepten en andere verdienmodellen ontwikkelen en meer doen dan alleen het verhuren van ligplaatsen. Bedrijfsverbreding zoals het

16 Trendrapport Toerisme, Recreatie en Vrije Tijd, 2019

18 Trendrapport Toerisme, Recreatie en Vrije Tijd, 2019

17

Trendrapport Toerisme, Recreatie & Vrije Tijd (2020)

26

aanbieden van verblijfsrecreatie (bijvoorbeeld in de vorm van dobberhuisjes, kampeervlotten en recreatie-arken) past hier goed bij. Zwolle is onlosmakelijk verbonden met het water en wil ook zorgen voor voldoende zwemplekken en andere vormen van waterrecreatie. Echter, op warme dagen wordt te veel gezwommen op plaatsen waar dat niet toegestaan en wenselijk is. We verwachten dat het recreatief gebruik van oevers, zwemwater en vaar- en kanoroutes door zal zetten door een toename van hete dagen en gezien de trend van deelconcepten die waterrecreatie toegankelijker maken voor een grote groep mensen. ➔ Zorg voor uitbreiding van de mogelijkheden voor water- en oeverrecreatie in de stad en omgeving. Vul dit samen in met andere beleidsvelden, verenigingen (watersport, hengelsport) en ondernemers. Het ligt niet voor de hand om mogelijkheden voor kitesurfen te ontwikkelen omdat er niet genoeg ruimte is, maar gezien de opkomst van actieve watersport zou de markt voor waterskiën en e-foilen niet op voorhand moeten worden uitgesloten. ➔ Nieuwe vaarrondjes voor sloepen en kano's via een herstelde Nieuwe Vecht en Willemsvaart. 4.1.3 Trends in de openbare ruimte De (eigen) auto de stad uit Nog altijd is de auto het populairste vervoersmiddel om naar een vrijetijdsactiviteit te gaan (43 procent).19 In Zwolle is de binnenstad autoluw en er zijn fietsstraten ontwikkeld waar de auto te gast is.