Bijlage - Startnotitie Visie Buitengebied

Start notitie Bouwsteen Visie Buitengebied Zwartewaterland 1

Inhoudsopgave 1 Samenvatting 2 Inleiding 2.1 leeswijzer 3 Samenhang met andere interne processen 3.1 Herziening Omgevingsvisie Zwartewaterland 3.2 Bouwsteen Ontwikkellocaties Zwartewaterland 3.3 Bouwsteen duurzame energie 3.4 Bouwsteen wonen 4 Ontwikkelingen buitengebied 4.1 Water en bodem sturend 4.2 Klimaat 4.3 Natuur 4.4 Landschap 4.5 Landbouw 4.6 Wonen en economie 4.7 Vrijkomende agrarische bebouwing 4.8 Energie 4.9 Recreatie en toerisme 4.10 Mobiliteit 4.11 Leefbaarheid 5 Uitgangspunten 6 Planning en proces 6.1 Proces 6.2 Planning 6.3 Financiën 7 Bijlagen 7.1 Afkortingen 7.2 Bronnen

2

3 4 5

6 7

6 6 6 6 7

8 8 9 10

9 10

10 11 11 12

11 14

14 15 15 16 16

16

1

Samenvatting

Ons buitengebied is klaar voor de toekomst, zo luidt één van de ambities in de omgevingsvisie. Het platteland heeft te maken met meerdere grote opgaven die invloed zullen gaan hebben op hoe we het buitengebied van Zwartewaterland gebruiken en beleven. Om een goede afweging te kunnen maken tussen alle waarden, functies en belangen stellen we een visie voor het buitengebied van Zwartewaterland op. Met deze notitie maken we een start met het proces om te komen tot een visie voor het buitengebied. Deze visie is tevens een bouwsteen voor de Omgevingsvisie van Zwartewaterland. Veel van deze ontwikkelingen overstijgen het buitengebied en komen samen in de Omgevingsvisie. Deze wordt in de komende jaren herzien, hiervoor loopt een apart traject parallel aan de Bouwsteen visie buitengebied. Er worden meerdere bouwstenen voor de Omgevingsvisie opgesteld die een relatie hebben met de bouwsteen visie buitengebied. Dit zijn bijvoorbeeld de bouwstenen: Ontwikkellocaties Zwartewaterland, Duurzame energie en Wonen. Voor het opstellen van de visie gaan we uit van een aantal uitgangspunten. Deze bepalen de scope van de visie en bepalen grotendeels waar we het wel en waar we het niet over gaan hebben. Voor deze visie hebben we de volgende uitgangspunten opgesteld:

1. De visie buitengebied is een bouwsteen voor de omgevingsvisie en wordt geborgd in het omgevingsplan. 2. De visie buitengebied gaat over de hele gemeente Zwartewaterland met uitzondering van de kernen Genemuiden, Hasselt en Zwartsluis. 3. Bestaand beleid is een gegeven. Hierbij gaat het om vastgesteld EU-beleid, Rijksbeleid en provinciaal beleid. 4. Het proces en de inhoud van de visie buitengebied worden afgestemd op de herziening van de omgevingsvisie, de bouwsteen ontwikkellocaties en de bouwsteen duurzame energie. 5. We werken met de kennis en informatie die op het moment van schrijven beschikbaar is. 6. We focussen ons met deze visie op de bevoegdheden en kerntaken van de gemeente. 7. De visie gaat in ieder geval over de functies in het buitengebied, de ruimtelijke inpasbaarheid van deze functies en een sturingsfilosofie. 8. De visie kan leiden tot verschillende keuzes per deelgebied. 9. Voor het opstellen van de bouwsteen visie buitengebied stellen we een participatie-plan op. Hierin benoemen we de wijze waarop we interne en externe partners betrekken bij het opstellen van de visie.

3

2

Inleiding

De gemeente Zwartewaterland heeft een gevarieerd en waardevol buitengebied. Veenweide gebieden, zeekleipolders, Polder Mastenbroek en Natuurgebieden zoals de Olde Maten & Veerslootslanden en het rivierenlandschap van het Zwarte Water en Zwarte Meer. Sporen uit het verleden zijn nog zichtbaar in de verkaveling, waterwerken of vele kolken en kreken in het gebied. Inwoners wonen in karaktervolle kleine kernen of op erven in het buitengebied. Het gebied is grotendeels in agrarisch gebruik. Ons buitengebied is klaar voor de toekomst, zo luidt één van de ambities in de omgevingsvisie. Het platteland heeft te maken met meerdere grote opgaven die invloed zullen gaan hebben op hoe we het buitengebied van Zwartewaterland gebruiken en beleven. Het buitengebied van Zwartewaterland krijgt te maken met verschillende opgaven die ruimte vragen. Net als in andere delen van Nederland heeft ook Zwartewaterland te maken met een flinke woningbouwopgave. Hierbij gaat inbreiding voor uitbreiding, maar is uitbreiding in het buitengebied niet altijd te voorkomen. Ook bedrijven vragen ruimte en daarmee om uitbreiding van bedrijventerreinen. Daarnaast wordt hard gewerkt aan de energietransitie. Zonneparken vragen ruimte en windmolens hebben een grote ruimtelijke impact op de omgeving.

Ook de Europese doelen voor natuur en water moeten een plek krijgen in het buitengebied, vaak binnen de Natura 2000-gebieden (N2000) maar soms ook daarbuiten. Vanuit het klimaatakkoord liggen er opgaven voor het reduceren van de uitstoot van broeikasgassen waaronder CO2, methaan en ammoniak. Een deel van deze opgaven moet gerealiseerd worden door veenoxidatie te voorkomen. De Kaderrichtlijn Water (KRW) bepaalt de doelen voor het verbeteren van de waterkwaliteit en deze moet voor 2027 gerealiseerd worden. Het Rijk zet in op het principe water en bodem sturend bij ruimtelijke ontwikkelingen. Door water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening, kunnen we in Nederland ook in de toekomst met een ander en grillig klimaat blijven leven, wonen en werken. Deze opgaven zijn een flinke klus voor alle betrokken partijen en hebben veel impact. Deze is vooral voelbaar voor de agrarische bedrijven en met name de grondgebonden veehouderij. De landbouw is een belangrijke drager van het landschap en is van grote cultuurhistorische betekenis. Het landschap heeft mede daardoor zijn huidige vorm gekregen. Het toekomst perspectief is onzeker en de bestaanszekerheid staat onder druk. Terwijl de opgaven en maatregelen om bovengenoemde doelen te behalen steeds meer vorm krijgen, blijft duidelijkheid over de verdienmodellen voor de agrarische sector achter.

Het Rijk bepaald voor een deel de doelen en de financiering die daarvoor beschikbaar is. Door de verkiezingen zijn een aantal zaken uitgesteld. Zo werd er gewerkt aan de “tijdelijke wet Tansitiefonds landelijk gebied en natuur”. Met dit fonds zouden maatregelen bekostigd worden die nodig zijn om de stikstofbelasting van de natuur terug te dringen, evenals de emissies van broeikasgassen door landbouw en landgebruik. Dit voorstel is door de eerste kamer controversieel verklaard. Hierdoor is er geen/beperk geld beschikbaar voor bijvoorbeeld het Provinciaal Programma Landelijk gebied (PPLG). Deze opgaven en ontwikkelingen gaan landen in Zwartewaterland en daarmee ook in het buitengebied van Zwartewaterland. Hoe zorgen we voor een goede balans tussen de bestaande waarden en karakteristieken en alle opgaven die een plek moeten krijgen in Zwartewaterland? Hoe zorgen we ervoor dat het buitengebied een fijne en mooie plek is voor inwoners en toeristen om te verblijven en bieden we tegelijkertijd ruimte voor agrariërs en andere ondernemers in het buitengebied? Tegelijkertijd is er nog veel onzeker. Hoe geven we duidelijkheid zonder alle flexibiliteit weg te nemen? 4

Om een goede afweging te kunnen maken tussen alle waarden, functies en belangen stellen we een visie voor het buitengebied van Zwartewaterland op. Met deze notitie maken we een start met het proces om te komen tot een visie voor het buitengebied. Deze visie is tevens een bouwsteen voor de Omgevingsvisie van Zwartewaterland. 2.1 Leeswijzer Hoofdstuk drie Beschrijft de relatie van de bouwsteen visie buitengebied met andere interne processen zoals de herziening van de Omgevingsvisie. Hoofdstuk vier beschrijft op hoofdlijnen de ontwikkelingen die op het buitengebied van Zwartewaterland afkomen. In hoofdstuk vijf benoemen we een aantal uitgangspunten voor het opstellen van de bouwsteen visie buitengebied. In hoofdstuk 6 staat het voorgenomen proces, de planning en beschikbare middelen voor het opstellen van de bouwsteen visie buitengebied. In de bijlage zijn de bronnen en afkortingen op een rij gezet.

5

3 Samenhang met andere interne processen Zoals in de inleiding geschetst zijn er veel ontwikkelingen waar we als gemeente mee te maken krijgen, niet alleen in het buitengebied. Veel van deze ontwikkelingen overstijgen het buitengebied en komen samen in de Omgevingsvisie. Deze wordt in de komende jaren herzien, hiervoor loopt een apart traject parallel aan de bouwsteen visie buitengebied. De omgevingsvisie moet volgens de Omgevingswet de volgende onderwerpen bevatten:  de hoofdlijnen van de kwaliteit van de fysieke leefomgeving  de hoofdlijnen van de voorgenomen ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming en het behoud van het grondgebied, en  de hoofdzaken van het beleid op alle relevante terreinen van de fysieke leefomgeving De bouwsteen visie buitengebied gaat in op deze punten voor het buitengebied van Zwartewaterland. Er worden meerdere bouwstenen voor de Omgevingsvisie opgesteld die een relatie hebben met de bouwsteen visie buitengebied. Een bouwsteen is de voorbereiding van een (partiele) herziening van de omgevingsvisie. Een bouwsteen start altijd met een thematische of gebiedsgerichte aanleiding/ strategische opgave. De afstemming tussen de verschillende bouwstenen is essentieel om ervoor te zorgen dat de inhoud aansluit, niet tegenstrijdig is en er geen dubbel werk wordt gedaan.

Hieronder beschrijven we een aantal bouwstenen die gerelateerd zijn aan de bouwsteen voor het buitengebied. 3.1 Herziening Omgevingsvisie Zwartewaterland De visie buitengebied is een bouwsteen voor de Omgevingsvisie. De Omgevingsvisie is de basis voor ruimtelijke ontwikkeling in de toekomst. De huidige Omgevingsvisie Zwartewaterland is op 30 september 2021 door de raad vastgesteld. Het uitgangspunt van de visie is dat het een dynamisch document is. Met de herziening maken we de basis op orde, verbeteren we de indeling van de visie en ontsluiten we meer informatie via de (interactieve) kaart. Het actualiseren van de Omgevingsvisie kan deels modulair worden opgepakt door middel van het opstellen van bouwstenen. De bouwstenen in de Omgevingsvisie vormen een samenhangend bouwwerk. 3.2 Bouwsteen Ontwikkellocaties Zwartewaterland De bouwsteen Ontwikkellocaties bevat een integrale ruimtelijke afweging voor potentiële ontwikkellocaties. Het doet een voorstel voor het opnemen van nieuwe ontwikkellocaties voor woningbouw en bedrijventerreinen in Zwartewaterland. Het doel is om voor de (middel)lange termijn te kunnen voorzien in de woon- en werkbehoefte in onze gemeente. De bouwsteen bevat zowel inbreidings- als uitbreidingslocaties. Uitbreidingslocaties hebben invloed op het grondgebruik en karakter van het buitengebied.

3.3 Bouwsteen duurzame energie De bouwsteen bevat een herijking van onze energieopgave en ambitie. Daarnaast wordt onderzocht welke nieuwe ontwikkellocaties voor zon en wind na 2030 mogelijk en gewenst zijn om onze ambitie te kunnen verwezenlijken. Voor de periode tot 2030 zijn al zoekgebieden aangewezen. De meeste zoekgebieden landen in het buitengebied en zijn dus van direct belang voor de bouwsteen visie buitengebied. 3.4 Bouwsteen wonen De bouwsteen wonen geeft aan wat de gemeente kwalitatief en kwantitatief wil bouwen. Daarin worden geen locatiekeuzes gemaakt. Nieuwe locaties komen aan de orde in de Bouwsteen Ontwikkellocaties. Hooguit worden al eerder aangewezen locaties benoemd.

6

4

Ontwikkelingen buitengebied

Zoals in de inleiding geschetst zijn er meerdere ontwikkelingen die op het buitengebied van Zwartewaterland af komen. Veel van deze ontwikkelingen zijn volop in beweging. Daarnaast hebben we er als gemeente geen of beperkte invloed op. In dit hoofdstuk worden de meest relevante ontwikkelingen benoemd om een beeld te geven van de opgaven. Veel van de onderwerpen en opgaven zijn aan elkaar gerelateerd en/of beïnvloeden elkaar. Ontwikkelingen vragen ruimte in het buitengebied of veranderen mogelijk de manier waarop we het buitengebied gebruiken en inrichten. Soms gaan ontwikkelingen en functies goed samen maar soms botsen ze met elkaar. 4.1 Water en bodem sturend Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat heeft in november 2022 een brief opgesteld over het principe ‘water en bodem sturend’ (WBS). De brief benoemt 7 uitgangspunten en 33 structurerende keuzes. Een groot deel van de structurerende keuzes zijn van belang voor Zwartewaterland. Er wordt geconstateerd dat we steeds vaker tegen de grenzen van het water- en bodemsysteem aan lopen. Bodemdaling en lage waterstanden zorgen voor schade aan funderingen van gebouwen en voor extra onderhoud aan wegen en spoorwegen. Voldoende goed drinkwater is niet langer vanzelfsprekend. Het voortbestaan van plantenen diersoorten staat onder druk.

De kwaliteit en beschikbaarheid van water en bodem hebben invloed op onder andere de veiligheid, scheepvaart, landbouw, energievoorziening, industrie en natuur. Door water en bodem sturend te laten zijn in de ruimtelijke ordening, kunnen we in Nederland ook in de toekomst met een veranderend klimaat blijven leven, wonen en werken. In een veilige omgeving, met een gezonde bodem, voldoende en schoon water. Zwartewaterland ligt in de delta van de Vecht en de IJssel. Door deze ligging en de aanwezige veenbodem zijn we kwetsbaar en zijn de opgaven en de mogelijke gevolgen van water en bodem sturend groot. We zien nu al problemen met de waterbeschikbaarheid in Polder Mastenbroek en funderingsproblemen in de Binnenlanden. Water en bodem sturend is nog in ontwikkeling en wordt onder andere verder uitgewerkt in de provinciale omgevingsvisie. Grondwater en veenweide Een groot deel van het buitengebied van Zwartewaterland bestaat uit veenweidegebied. Het gaat hier bijvoorbeeld om Polder Mastenbroek, Barsbekerbinnenpolder, Veldiger Binnelanden en Staphorsterveld. Wanneer veen in aanraking komt met zuurstof, als gevolg van een lage grond- en-of oppervlaktewaterstand of grondbewerking, oxideert het. Dit proces is onomkeerbaar en leidt tot bodemdaling en de uitstoot van broeikasgassen zoals CO2 en methaan.

Om de uitstoot van broeikasgassen te voorkomen en bodemdaling te remmen is het belangrijk om de afbraak van veen te voorkomen. Het verhogen van de grondwaterpeilen speelt daarbij een belangrijke rol. Dit is niet zomaar overal makkelijk te realiseren en is sterk afhankelijk van de lokale situatie. Het verhogen van de grondwaterstanden heeft effect op het bestaande agrarische gebruik en het verdienmodel van de agrariër. Daarnaast heeft bijvoorbeeld Polder Mastenbroek te maken met wegzijging van het water naar onder andere de Koekoekspolder. Er zijn ook momenten dat er onvoldoende water beschikbaar is om de gebieden nat te houden. De afgelopen jaren heeft adviesbureau INFRAM meerdere rapporten gepubliceerd en onderzoeken gedaan naar de veenweidegebieden in Noordwest Overijssel. De provincie gebruikt deze gegevens voor het opstellen van een veenweidestrategie 2.0 voor Noordwest Overijssel. De Veenweidestrategie 2.0 wordt opgenomen in het PPLG Overijssel. Waterkwaliteit oppervlaktewater

7

Bij het oppervlaktewater gaat het vaak over de waterkwaliteit en de KRW. De KRW heeft het doel de chemische en ecologische waterkwaliteit van het grond- en oppervlaktewater te verbeteren. Eind 2027 eindigt de derde planperiode en moeten de doelen van de KRW bereikt zijn. De waterkwaliteit is ook van belang voor het behalen van een aantal N2000 doelen. De damwanden in het Zwarte Water, om de visstand te verbeteren, zijn onderdeel van de KRW maatregelen. Ook in het Zwarte Meer moeten nog maatregelen getroffen worden om aan de KRW te voldoen. Waterkwantiteit De klimaatontwikkeling, waarbij het gedurende het jaar zowel perioden extreem natter als droger kan zijn, vraagt om maatregelen in het watersysteem. Het behoud van veen en het beperken van de maaivelddaling door klink en oxidatie van veen is een belangrijk aandachtspunt bij het peilbeheer. Vooral in de zomer is het beschikbaar hebben van voldoende water een uitdaging. In droge periodes neemt de veenoxidatie toe als de waterpeilen uitzakken. Ook zijn er agrariërs die last hebben van schade door droogte. Naast te weinig water hebben we soms ook te maken met (te)veel water. Het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) is een programma dat gaat over het versterken van de dijken, sluizen en gemalen om overstromingen in de toekomst te voorkomen. De Stenendijk bij Hasselt is al in het kader van het HWBP versterkt.

Het HWBP Veilige Vecht loopt en er moet nog worden gestart met het traject tussen Hasselt en Genemuiden. Drinkwater De openbare drinkwatervoorziening in Overijssel staat onder druk. Door bevolkingsgroei, economische groei en een verwachte toename van droogte en warm weer door klimaatverandering stijgt de drinkwatervraag harder dan verwacht. Tegelijk krijgt de drinkwaterproductie te maken met schaarste aan water in de omgeving. Doordat ook de kwaliteit van drinkwaterbronnen onder toenemende druk komt, raakt de leveringszekerheid serieus in gevaar. In de Adaptieve Strategie Drinkwatervoorziening (ASD) worden parallel een twintigtal opties voor aanvullende drinkwaterwinning en drinkwaterbesparing verkend. In de gemeente Zwartewaterland wordt niet gezocht naar extra locaties voor het winnen van drinkwater. In de omliggende gemeenten worden wel verkenningen gedaan, o.a. naar het uitbreiden van de winning Sint-Jansklooster, winning uit de IJsselvallei en een verkenning van de benutting van uitgemalen polderwater uit bijvoorbeeld de Koekoekspolder. 4.2 Klimaat Veel van de klimaat-opgaven en -ontwikkelingen hangen samen met de opgaven op het gebied van water en bodem. Het voorkomen van veenoxidatie draagt direct bij aan de doelstelling om minder broeikasgassen uit te stoten.

Meer ruimte voor water in de bebouwde kom en in het buitengebied zorgt ervoor dat piekbuien opgevangen kunnen worden. Het vasthouden van water kan helpen in periodes van droogte. Binnen de regio Zwolle wordt gewerkt aan de sponsstrategie. De sponsstrategie is een van de overkoepelende programma's van Regio Zwolle om toe te werken naar de regionale ambitie om klimaat adaptief te groeien. Doelen vanuit dit programma zijn onder andere; het in beeld brengen van de wateropgaven en uitdagingen die klimaat verandering met zich meebrengen en het ontwikkelen van een strategie om te komen tot systeemkeuzes, oplossingsrichtingen en maatregelen. De processen voor Noordwest Overijssel moeten nog opgestart worden. 4.3 Natuur In Zwartewaterland hebben we te maken met vier N2000 gebieden: De Wieden, De Olde Maten & Veerslootslanden, Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht en het Zwarte Meer. 8

N2000 is een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden. De doelen voor deze gebieden zijn vastgelegd in beheerplannen. De provincie heeft voor de stikstofgevoelige N2000-gebieden Natuurdoelanalyses (NDA’s) gemaakt (niet voor het Zwarte Meer). Deze natuurdoelanalyses beschrijven hoe het gaat met de natuur in een gebied, of/en welke problemen er zijn en in welke richting maatregelen nodig zijn om de natuur weer gezond te maken. De natuurdoelanalyses laten zien dat de natuurdoelen voor een groot deel van de Overijsselse N2000-gebieden de komende jaren nog niet gehaald kunnen worden. Dit volgt uit stikstofberekeningen, gegevens over de natuur en veldwaarnemingen. Geconcludeerd wordt dat er verder gewerkt moet worden aan het oplossen van knelpunten zoals verdroging, versnippering, verzuring en dat de stikstofdepositie verlaagd moet worden. Dit geldt ook voor de N2000 gebieden in Zwartewaterland. Ook buiten de N2000 gebieden landen verschillende natuuropgaven. Hierbij gaat het onder andere om het realiseren van bufferzones rond N2000, uitbreiden van het Natuur netwerk Nederland (NNN), het realiseren van 10% groenblauwe dooradering en het realiseren van verbindingen tussen verschillende natuurgebieden. Zwartewaterland zit voor de groenblauwe dooradering op 5,3%. Dit zijn vooral bestaande sloten en waterlopen. Daarnaast zijn de veenweidegebieden belangrijk voor weidevogels.

4.4 Landschap Zwartewaterland valt binnen het Nationaal Landschap IJsseldelta. Het Nationaal Landschap bestaat onder andere uit polder Mastenbroek, één van de oudste polders in Nederland. Het unieke landschap onderscheidt zich door de openheid, de oude rationele, geometrische verkaveling en het reliëf in het landschap in de vorm van huisterpen en kreekruggen. Het landschap is altijd in ontwikkeling, soms door invloeden van de natuur en soms door menselijk handelen. Het heeft geleid tot het landschap waar we nu in wonen, recreëren en werken. Het Landschapsontwikkelingsplan Zwolle-Zwartewaterland-Kampen (LOP) beschrijft de aanwezige landschapstypen en bijbehorende kwaliteiten en kenmerken. Daarnaast schetst het de gewenste ontwikkelingen. Veel van de ontwikkelingen en transities vragen om meer ruimte. Waar dat kan wordt multifunctioneel ruimtegebruik toegepast of gaat inbreiding voor uitbreiding. Dit kan echter niet voorkomen dat er ook gekeken wordt naar het buitengebied. Hasselt en Genemuiden breiden zich uit in het buitengebied. Het bedrijventerrein Zevenhont bij Genemuiden komt steeds verder polder Mastenbroek in. Ook voor de energietransitie wordt ruimte gezocht in het buitengebied. Het is een uitdaging om al deze ontwikkelingen een plek te geven en goed landschappelijk in te passen in het buitengebied.

4.5 Landbouw Veel van de opgaven voor water, bodem, klimaat en natuur hebben impact op het agrarisch landgebruik. Er is veel onzekerheid over de bestaanszekerheid en het toekomst perspectief van de agrariër. In Zwartewaterland hebben we vooral veel melkveehouderijen in veenweidegebied. Deze sector heeft met verschillende veranderende wet- en regelgeving te maken. Zoals het afbouwen van de derogatie waardoor er minder mest mag worden uitgereden. Daarnaast is het binnen het nieuwe Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) en de mestwetgeving verplicht om bufferstroken langs watergangen te hebben. Deze stroken zijn, afhankelijk van het type waterloop, tussen de 1 en 5 meter breed. Op deze stroken mag geen mest worden uitgereden of chemische gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt. Deze ontwikkelingen zorgen voor hogere kosten en minder opbrengsten. Naast de veranderende wetgeving die vaak voort komt uit de opgaven voor water, bodem, klimaat en natuur heeft de sector ook te maken met ruimteclaims die het areaal landbouwgrond doen afnemen. Dorpen en steden breiden uit in het landelijk gebied, bedrijventerreinen worden uitgebreid, zonneweides worden aangelegd op landbouwgrond, natuurgebieden worden aan elkaar verbonden en er is extra ruimte nodig 9

om water op te vangen. Dit heeft effect op de beschikbaarheid van grond en de grondprijzen. Daarnaast heeft wet- en regelgeving ervoor gezorgd dat het toewijzen van gemeentelijke geliberaliseerde pachtgronden op een andere wijze toegewezen moeten worden. Het systeem voor het toewijzen wordt eerlijker en transparanter, maar biedt geen garanties voor de lange termijn en beschikbaarheid van gronden voor de pachter/agrariër. Om de opgaven en doelen in het veenweidegebied te kunnen halen wordt aangegeven dat het grondgebruik extensiever en grondgebonden moet worden. Hiervoor zijn echter nog geen landelijke afspraken of normen. Om te kunnen extensiveren is ook meer grond nodig. In 2023 is er op landelijk niveau een poging gedaan om een Landbouwakkoord te sluiten. Hier is ook gesproken over normen voor grondgebondenheid en extensivering. Dit proces is voor de zomer 2023 mislukt. De provincie Overijssel werkt aan een landbouwvisie die naar verwachting voor de zomer 2024 klaar is. 4.6 Wonen en economie Zwartewaterland wil inwoners en ondernemers een plek geven om te wonen en te werken. De, nog op te stellen, bouwsteen Ontwikkellocaties bevat een integrale ruimtelijke afweging voor potentiële ontwikkellocaties. Het doet een voorstel voor het opnemen van nieuwe ontwikkellocaties voor woningbouw en bedrijventerreinen in Zwartewaterland.

De bouwsteen bevat zowel inbreidings- als uitbreidingslocaties. De uitbreidingslocaties komen het buitengebied in en hebben zowel ruimtelijk als functioneel effecten op bestaande inwoners en gebruikers. Er wordt ook gewoond en gewerkt in het buitengebied van Zwartewaterland. Naast de kernen Genemuiden, Hasselt en Zwartsluis zijn er meerdere kleine kernen en buurtschappen in het buitengebied zoals Kamperzeedijk, Mastenbroek, Genne, Holten, Streukel, De Velde, Zwartewatersklooster en Baarlo. De agrarische sector bestaat in Zwartewaterland voornamelijk uit melkveebedrijven. Agrariërs wonen vaak op het erf bij hun bedrijf. Sommige bedrijfslocaties zijn omgezet in woonlocaties. Wonen in het buitengebied kan aantrekkelijk zijn, maar kan niet altijd en niet overal. Om verdichting van het landschap te voorkomen worden nieuwe erven in het buitengebied niet toegestaan. 4.7 Vrijkomende agrarische bebouwing (VAB) Volgens de landelijke trends neemt het aantal agrarische bedrijven jaarlijks af. Wanneer een agrariër stopt veranderd, in de meeste gevallende, de functie van het erf. De woonfunctie van de bedrijfswoning blijf vaak in stand maar de stallen krijgen een andere functie of worden gesloopt. Herontwikkeling van het erf is wenselijk om verval en ongewenste invulling van de bebouwing te voorkomen.

Herontwikkeling van bestaande erven of VAB is in veel gevallen, onder voorwaarden, mogelijk. Bij nieuwe woningen en andere economische functies zoals recreatie of zorg wordt gekeken naar de effecten op de omgeving, de landschappelijke inpasbaarheid en mogelijke stikstofuitstoot. De provincie werkt samen met de gemeenten aan een handreiking voor VAB. Waar mogelijk nemen we deze mee in de bouwsteen visie buitengebied. De bouwsteen visie buitengebied geeft mogelijk richtlijnen voor VAB. Zo kunnen we nieuwe functies in het buitengebied afwegen en integreren met andere opgaven en bestaande functies. 4.8 Energie Ook de energietransitie heeft impact op het buitengebied. De gemeente heeft zoekgebieden voor zon en wind aangewezen voor de opgave tot 2030. Zoals eerder genoemd vragen windmolens en zonneparken om ruimte. Net als de andere onderwerpen is de energietransitie dynamisch en vol in ontwikkeling. De provincie heeft in 2023 een ander koers ingezet met betrekking tot zon op land en wind. Dit heeft impact op de eerder ingezette koers. Naast de bestaande zoekgebieden wordt er gewerkt aan de bouwsteen duurzame energie. Deze bevat een herijking van onze energieopgave en 10

ambitie. Daarnaast wordt onderzocht welke nieuwe ontwikkellocaties voor zon en wind na 2030 mogelijk en gewenst zijn om onze ambitie te kunnen verwezenlijken. Ook op de erven in het buitengebied is de energietransitie zichtbaar. Schuren en stallen krijgen zonnepanelen op het dak, er komen kleine zonneveldjes bij boerderijen en woonhuizen en er wordt ruimte geboden voor erfmolens. De opwek van duurzame energie biedt zowel kansen als belemmeringen. Het kan een alternatief verdienmodel zijn voor agrariërs. Mestvergisting voor de opwek van groen gas kan een oplossing zijn om de mest die vrijkomt op een bedrijf nuttig toe te passen. Aan de andere kant hebben hoge windturbines een grote impact op omwonenden en het landschap. Daarnaast kan het gevolgen hebben voor de weidevogels. Op dit moment loopt er een onderzoek naar windmolens in het nationaal landschap IJsseldelta en de mogelijke impact op weidevogels. De gemeenteraad heeft uitgesproken dat het de regie wil houden voor het aanwijzen van zoekgebieden voor grootschalige opwek van windenergie. Zon op land wordt door de provincie niet meer toegestaan. Wat nog wel mag zijn drijvende zonneparken. Of dit in de gemeente mogelijk is zijn we aan het uitzoeken. In het bestaande zoekgebied Genne, Holten, Haerst, De Ruiten loopt een gebiedsproces met belanghebbenden. Op 6 maart 2024 is er een gebiedscoöperatie opgericht.

Zo moeten inwoners mee kunnen profiteren van de opbrengsten uit de opwek van energie. Het stroomnet is vol. In de gemeente Zwartewaterland is er congestie zowel op afname als invoeding. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen en de energietransitie worden gehinderd door deze beperkingen van het bestaande stroomnet. De komende jaren zal er hard gewerkt worden aan het toekomstbestendig maken van het bestaande netwerk. Onderdeel hiervan is het vervangen en uitbreiden van het HSMS station bij Zwartsluis. Daarnaast zal in alle wijken het laagspanningsnet vervangen en uitgebreid worden. De werkzaamheden, vaak van tijdelijke aard, hebben beperkte invloed op het buitengebied. Eventuele nieuwe trajecten en mogelijke ontwikkelingen voor de opslag van energie vragen ruimte en hebben een ruimtelijke impact. 4.9 Recreatie en toerisme Er zijn in Zwartewaterland veel kansen en mogelijkheden voor inwoners en bezoekers om te recreëren. De gemeente ligt in het Nationaal Landschap IJsseldelta, aan het Zwarte Water en de natuurgebieden Weerribben-Wieden en Oldematen & Veerslootslanden. Deze mooie gebieden zijn o.a. via het regionaal netwerk van wandel-, vaar- en fietsroutes te ervaren. Er liggen lokaal nog wensen om het netwerk verder uit te breiden met bijvoorbeeld een fietspad langs het Zwarte Meer. De rijke cultuurhistorie van het gebied biedt veel kansen voor recreatie en toerisme.

Recreatie en toerisme kunnen een alternatief verdienmodel zijn voor agrariërs die willen stoppen of verbreden. Vrijkomende agrarische bebouwing kan kansen bieden voor een recreatieve invulling. Aan de andere kant gaan recreatief-toeristische ontwikkelingen niet altijd samen met bijvoorbeeld natuurdoelen in het Zwarte Water, Zwarte Meer of andere natuurgebieden. Soms moeten er keuzes gemaakt worden. 4.10 Mobiliteit De bestaande infrastructuur zorgt ervoor dat het buitengebied, de kernen en de voorzieningen bereikbaar zijn. Er zijn nog geen signalen dat deze bereikbaarheid vanuit het buitengebied onder druk staan. Veiligheid is wel een punt van aandacht. Door de economische groei en bouw van woningen neemt het aantal verkeersbewegingen toe. Daarnaast wordt de aanwezige infrastructuur door meerdere doelgroepen tegelijk gebruikt. Groot en zwaar landbouwverkeer gebruikt dezelfde wegen als fietsers. De dijken langs het Zwarte Water zijn aantrekkelijke routes voor recreatie maar vaak ook de enige toegangswegen voor de mensen die er wonen en werken. Dit kan leiden tot conflicterende belangen en gebruik, zoals recreatief-toeristisch fietsverkeer of fietsende schoolkinderen en agrarisch verkeer op landelijke wegen. 11

4.11 Leefbaarheid Er zijn zorgen over de invloed van deze ontwikkelingen op de leefbaarheid van het platteland. Het toekomst perspectief van de agrariërs is onzeker, ontwikkelingen vinden plaats in het buitengebied en veranderen de woonomgeving van de mensen die er wonen, werken en recreëren. De provincie heeft het behoud en versterken van het sociale en economische kwaliteit van het platteland opgenomen als extra doel in het PPLG. Een belangrijk aspect hierbij zijn de gebiedsprocessen die moeten zorgen voor een gebiedsgerichte uitwerking van de opgaven zoals benoemd in het PPLG. Inwoners en (agrarische) ondernemers worden actief betrokken bij deze gebiedsprocessen. In Zwartewaterland anderhalf jaar is het gebiedsproces Veldiger Binnenlanden geleden opgestart. Er is eerst een analyse van het gebied gemaakt en er zijn interviews met de agrariërs uitgevoerd De gemeente is hier sinds kort bij betrokken. Er wordt een verkenning uitgevoerd naar een gebiedsproces voor de Zuiderzeepolder. De deelgebiedscommissies die ingesteld zijn voor de verschillende veenweidegebieden (Wieden-Weerribben, Staphorsterveld-Oldematen, Mastenbroek en Kampervenen) zijn een goede manier om de verschillende vertegenwoordigers en partijen te betrekken bij de ontwikkelingen die op een gebied afkomen. Daarnaast speelt de deelgebiedscommissie een rol in de communicatie naar de rest van het gebied.

Inwoners en agrariërs worden zo vroegtijdig betrokken bij de ontwikkelingen die op een gebied afkomen. Het draagvlak binnen de gebiedsprocessen kan wel onder druk komen te staan als er geen duidelijkheid komt over de doelen, het perspectief voor de landbouw en de financiële middelen vanuit het Rijk uitblijven.

5

Uitgangspunten

Voor het opstellen van de visie gaan we uit van een aantal uitgangspunten. Deze bepalen de scope van de visie en bepalen grotendeels waar we het wel en waar we het niet over gaan hebben. 1. De visie buitengebied is een bouwsteen voor de omgevingsvisie en wordt geborgd in het omgevingsplan. De visie buitengebied is geen op-zichzelf-staand document. Met de invoering van de Omgevingswet zijn de omgevingsvisie en het omgevingsplan belangrijke documenten waar verschillende beleidsvelden samenkomen. De visie buitengebied is dan ook een bouwsteen voor de omgevingsvisie en zal bij een actualisatie ingebracht worden. De visie zal dan via het omgevingsplan geborgd worden.

2. De visie buitengebied gaat over de hele gemeente Zwartewaterland met uitzondering van de kernen Genemuiden, Hasselt en Zwartsluis. De visie buitengebied gaat niet over de grote kernen. We leggen wel verbanden met de kernen. De grote kernen spelen tenslotte een belangrijke rol in de leefbaarheid en bereikbaarheid van het buitengebied. Aan de andere kant is het buitengebied ook van belang voor de inwoners in de kernen om bijvoorbeeld te recreëren. De kernen en het buitengebied komen letterlijk samen in de verschillende stads- en dorpsranden. Hier komen verschillende ruimtelijke kwaliteiten en functies samen. Deze stads- en dorpsranden zullen ook onderdeel zijn van de visie buitengebied. Kamperzeedijk en de kleine kernen worden wel opgenomen in de visie buitengebied. Deze zijn sterk verweven met het buitengebied.

3. Bestaand beleid is een gegeven. Hierbij gaat het om vastgesteld EU-beleid, Rijksbeleid en provinciaal beleid.

12

Beleid wat is vastgelegd in beleidsstukken van andere overheden nemen we mee als een gegeven. We stellen die niet ter discussie en doen ook geen dingen over. Het bestaande beleid vormt de kaders voor de visie op het buitengebied. Bij het opstellen van de visie nemen we vastgesteld gemeentelijk beleid mee in de afwegingen. We onderzoeken waar belangen samenkomen en waar ze mogelijk botsen. In de visie buitengebied nemen we in ieder geval het Landschapsontwikkelingsplan ZwolleZwartewaterland-Kampen mee.

4. Het proces en de inhoud van de visie buitengebied worden afgestemd op de herziening van de omgevingsvisie, de bouwsteen ontwikkellocaties en de bouwsteen duurzame energie. Zoals eerder geschetst staat de visie buitengebied niet op zichzelf. Er wordt intern gewerkt aan meerdere processen die een link hebben met het buitengebied. Binnen de visie buitengebied gaan we geen onderwerpen uitwerken die in de andere bouwstenen worden opgepakt. De inhoud van de bouwstenen wordt op elkaar afgestemd. Zo worden alle onderwerpen ergens ondergebracht en doen we geen dubbel werk.

5. We werken met de kennis en informatie die op het moment van schrijven beschikbaar is. Het speelveld is dynamisch en er zijn op veel beleidsvlakken ontwikkelingen. Beleidsstukken van overheden en gebiedspartners zijn nog volop in ontwikkeling. Deze beleidsontwikkelingen kunnen van invloed zijn op onze visie. Het is echter niet realistisch om te wachten totdat al het beleid van andere partners is uitgewerkt. Daarom werken we met de kennis die we wel hebben. Hierbij is het belangrijk dat de visie buitengebied duidelijk is maar ook flexibiliteit biedt.

6. We focussen ons met deze visie op de bevoegdheden en kerntaken van de gemeente. Zoals eerder aangegeven is er nog veel onzeker en kan onze visie beïnvloed worden door beleid van hogere overheden. Onze invloed op het beleid van anderen is beperkt. Het is belangrijk om te anticiperen op de gevolgen van het beleid van andere overheden. Hierbij is het belangrijk om te focussen op de bevoegdheden en kerntaken die de gemeente zelf heeft. Hier kunnen we namelijk wel zelf invloed op uitoefenen.

7. De visie gaat in ieder geval over de functies in het buitengebied, de ruimtelijke inpasbaarheid van deze functies en een sturingsfilosofie. Het doel is om zuinig, efficiënt en goed om te gaan met de ruimte die we hebben en te ontwikkelen op een manier die passend is bij het gebied. Functies: Welke functies vinden we gewenst in het buitengebied? In welke gebieden past welke functie het beste en hoe hangen de verschillende functies met elkaar samen. De gemeente regelt met het omgevingsplan welke functies / activiteiten in een gebied mogelijk zijn en onder welke voorwaarden. Ruimtelijk: De insteek is dat nieuwe ontwikkelingen passen binnen bestaande waarden en kwaliteiten. Met de visie kunnen we een extra ruimtelijke slag maken. In het Landschapsontwikkelingsplan Zwolle-Zwartewaterland-Kampen (LOP) staat beschreven welke ruimtelijke kwaliteiten er in Zwartewaterland zijn. Welke ruimtelijke kwaliteit wil je in de toekomst bereiken en hoe dragen nieuwe ontwikkelingen bij aan dat doel? Sturingsfilosofie: Hoe wil de gemeente ontwikkelingen in het buitengebied organiseren. Welke rol heeft de gemeente hierin en welke andere partijen worden hierbij betrokken. 13

8. De visie kan leiden tot verschillende keuzes per deelgebied. Niet alle gebieden in de gemeente hebben dezelfde ondergrond, ruimtelijke opbouw en opgave. Hierdoor kunnen de keuzes die de gemeente per deelgebied maakt verschillen. Het kan er toe leiden dat bepaalde functies voorrang krijgen in het ene gebied terwijl ze uitgesloten of ondergeschikt zijn in een ander deel van de gemeente. De kleine kernen worden, als onderdeel van een deelgebied, meegenomen in de visie.

9. We betrekken agrariërs, inwoners, belangenverenigingen, mede overheden en de raad actief bij het opstellen van de visie buitengebied. Hiervoor stellen we een participatie-plan op. Het buitengebied is in eigendom van veel verschillende eigenaren en partijen die daar allemaal een eigen belang hebben. Hoe betrekken we alle belanghebbende op een goede manier bij het opstellen van deze visie? Om dat vorm te geven stellen we een participatieplan op aan de hand van het participatiebeleid Fysieke leefomgeving. We onderscheiden in ieder geval drie verschillende doelgroepen: Inwoners en agrariërs, gebiedspartners zoals de buurtgemeenten, het waterschap en de provincie en als laatste het bestuur en de interne collega’s. Hiervoor maken we zoveel mogelijk gebruik van bestaande organisaties en overleggen zoals bijvoorbeeld de deelgebiedscommissies, de Gebiedscoöperatie en het kleine kernen overleg.

14

6

Planning en proces

6.1 Proces Voor het opstellen van de bouwsteen visie buitengebied doen we een procesvoorstel. Zoals aangegeven zijn de ontwikkelingen in het buitengebied divers en dynamisch. Deze ontwikkelingen beïnvloeden de bouwsteen visie buitengebied zowel op inhoud als het proces. We verwerken gedurende het proces zoveel mogelijk de meest actuele informatie. Inventarisatie ontwikkelingen buitengebied Om een beter beeld te krijgen van de opgaven en de scope van de visie te bepalen is er een brede inventarisatie uitgevoerd. Hierbij zijn de interne en externe ontwikkelingen en de (mogelijke) effecten op het buitengebied in beeld gebracht. Dit is samengebracht in de startnotitie. Opstellen bouwsteen visie buitengebied Voor het opstellen van de visie houden we de interne en externe ontwikkelingen in de gaten. Het gaat hierbij bijvoorbeeld om het PPLG, de veenweidestrategie en de Omgevingsvisie van de Provincie. Vanuit de bouwstenen duurzame energie en ontwikkellocaties komen mogelijk dingen die van invloed zijn op het buitengebied. Daarnaast gaan we input verzamelen vanuit gebruikers, inwoners en gebiedspartijen. Al deze informatie wordt samengebracht in de visie buitengebied. Bouwsteen visie buitengebied implementeren in de Omgevingsvisie Wanneer de bouwsteen klaar is wordt deze onderdeel van de Omgevingsvisie Zwartewaterland.

De bouwsteen visie buitengebied beïnvloed mogelijk andere visies of beleidslijnen binnen de omgevingsvisie zoals het VAB beleid of het KGO. Als ontwikkelingen leiden tot aangepast beleid dan kan de Omgevingsvisie op onderdelen worden herzien. De omgevingsvisie is een dynamisch document.

15

6.2 Planning De planning voor het opstellen van de visie buitengebied is zoveel mogelijk afgestemd op interne- en externe processen en biedt ruimte voor het uitvoeren van een goed participatie proces. Vanuit de provincie verwachten we meer duidelijkheid over het PPLG en de veenweidestrategie in oktober. We willen die kaders inzichtelijk hebben voor we van start gaan met het participatieproces. 2024 ma a

ap r

me i

ju n

ju l

au g

2025 se p

ok t

no v

de c

ja n

fe b

ma a

ap r

me i

ju n

Startnotitie bestuur Opstellen participatieplan Opgaven specificeren PPLG / NOO Uitvoeren participatieplan Opstellen bouwsteen Bouwsteen bestuur

6.3 Financiën In de begroting is € 75.000,- opgenomen voor het opstellen van de Bouwsteen Visie Buitengebied. De verwachting is dat dit toereikend zal zijn. De middelen kunnen ingezet worden voor aanvullend onderzoek, ondersteuning bij het participatieproces of het vormgeven van de visie.

16

ju l

7

Bijlagen

7.1 Afkortingen ASD Adaptieve Strategie Drinkwatervoorziening GLB Gemeenschappelijk Landbouwbeleid HWBP Hoogwaterbeschermingsprogramma KGO Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving KRW Kaderrichtlijn Water LOP Landschapsontwikkelingsplan Zwolle-Zwartewaterland-Kampen N2000 Natura 2000 NDA Natuurdoelanalyses NNN Natuur Netwerk Nederland NPLG Nationaal Programma Landelijk gebied PPLG Provinciaal Programma Landelijk gebied VAB Vrijkomende agrarisch bebouwing WBS Water en bodem sturend 7.2 Bronnen  Brief van GS aan PS Herijking Adaptieve strategie drinkwater  Bufferstroken 2024 (rvo.nl)  Concept Ontwerp Provinciaal Programma Landelijk Gebied Overijssel  Derogatie (rvo.nl)  Eerste Kamer verklaart één wetsvoorstel controversieel - Eerste Kamer der StatenGeneraal  Groenblauwe elementen NWO dashboard (arcgis.com)  Home | Hoogwaterbeschermingsprogramma (hwbp.nl)  IJsseldelta - Ontdek de IJsseldelta  Kamerbrief Water en Bodem sturend 25 november 2022  Landschapselementen Overijssel (arcgis.com)  Natuurdoelanalyses (NDA) - Provincie Overijssel  Omgevingsvisie Zwartewaterland  Startnotitie Herziening Omgevingsvisie Zwartewaterland

17