Bijlage - Haalbaarheidsonderzoek Opgroeien in een Kansrijke Omgeving

OPGROEIEN IN EEN KANSRIJKE OMGEVING Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland Gemeente Zwartewaterland Datum: 7 maart 2023

i.

INHOUD 1. Aanleiding

3

2. Wat is OKO

4

3. Wat speelt er in Zwartewaterland?

6

4. Waarom OKO Inrichting jeugd- en jongerenwerk OKO: de andere benadering Datagericht Oproep landelijke overheid Ervaringen andere gemeenten

5. Haalbaarheid OKO in Zwartewaterland Hoe sluit OKO aan op onze bestaande inzet en wat vraagt het van ons en onze partners? Voldoet de huidig omvang van preventie, jongerenwerk en onderwijs?

10 12 12

6. Wat is er nodig om aan de slag te gaan

13

7. Hoe kunnen we instromen

14

SAMENVATTEND: Waarom willen we OKO?

B. Bijlage 1

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

7 7 7 8 8 9

14

15

2

1.

AANLEIDING In het coalitieakkoord ‘In Vertrouwen verder bouwen’ staat vermeld dat we met ‘onderwijsinstellingen werken aan het aanbieden van een preventief programma in het kader van sociale media, alcohol, roken en/of drugs.

IN VERTROUWEN VERDER BOUWEN

Opdracht was om te onderzoeken of het IJslands model ten aanzien van de preventie-aanpak voor jongeren aanvullende inzichten geeft’. Ditzelfde staat ook genoemd in de preventienota ‘Samen zijn we Zwartewaterland’. Bij de vaststelling van dit document heeft wethouder Jan van der Poel aan de gemeenteraad toegezegd de haalbaarheid van het IJslands model voor Zwartewaterland te onderzoeken. Met deze notitie geven we u inzicht in ons haalbaarheidsonderzoek en adviseren we over de implementatie van OKO in Zwartewaterland.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

3

2.

WAT IS OKO

OPGROEIEN IN EEN KANSRIJKE OMGEVING IJsland heeft het aantal gebruikers van drank, sigaretten en drugs onder jongeren met succes teruggedrongen. Deze aanpak richt zich vooral op het versterken van de beschermende factoren in de omgeving van kinderen en jongeren. Ook richt het zich op het versterken van de ouderbetrokkenheid, het samen verantwoordelijk zijn, de omgeving als één geheel rondom de jongere. Na een succesvolle pilot met het IJslandse preventiemodel van 2018 tot 2021 in zes Nederlandse gemeenten, heeft een nieuwe groep gemeenten deze preventieve aanpak omarmd. Dit doen ze onder de naam Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO). De basis is nog steeds het IJslands-model, maar wel toegespitst op de Nederlandse situatie aan de hand van de ervaringen uit de pilots.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Met OKO werkt iedereen in de gemeente samen aan het vormen van deze positieve leefomgeving voor jongeren op de volgende plekken: thuis (gezin), op school, in de vriendenkring (peergroep) en in de vrije tijd. Dit zijn de vier domeinen die in OKO centraal staan. OKO richt zich op jongeren van 10 tot 18 jaar.

OKO is een preventieaanpak gericht op het creëren van een positieve leefomgeving, waarin jongeren gezond, veilig en kansrijk kunnen opgroeien, zonder middelengebruik. DE BASISPRINCIPES BIJ OKO ZIJN: 1. Evidence-based: onderzoek stuurt de praktijk aan. 2. Community based: organisaties en personen in de omgeving van jongeren worden zoveel mogelijk betrokken. 3. In dialoog: continue dialoog tussen onderzoek, beleid en praktijk. 4. Duurzaam: lange termijn commitment en investering is nodig. De werkwijze heeft in IJsland, op de langere termijn, een zeer positief resultaat gehad. Het middelengebruik is drastisch gedaald. Daarnaast heeft de aanpak in IJsland geleidt tot een verbetering van de mentale gezondheid van jongeren. 4

2.

AFNAME MIDDELENGEBRUIK IJSLAND Middelengebruik 15/16 jarige middelbare scholieren

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

5

3.

WAT SPEELT ER IN ZWARTEWATERLAND? Uit de GGD gezondheidsmonitor blijkt een toename als het gaat om middelengebruik. Dit blijkt ook uit onderzoek, meer details hierover treft u aan in bijlage 1 (cijfers uit het GGD onderzoek).

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Samenvattend zegt dit het volgende: • Alcoholgebruik onder jongeren in Zwartewaterland neemt toe; »» Het puberbrein is volop in ontwikkeling en daardoor extra kwetsbaar. Het gebruik van alcohol, tabak en drugs verstoort die ontwikkeling en heeft nadelige consequenties hebben voor de rest van het leven. • Het gebruik van alcohol, roken en softdrugs is in Zwartewaterland meer dan in de regio IJsselland. • Middelengebruik onder jongeren geeft een groter risico op andere problemen nu en in de toekomst; »» Jongeren die middelen gebruiken kunnen een risico vormen voor zich zelf en de ander. Jongeren die alcohol drinken, zijn vaker agressief en plegen vaker (verkeers)misdrijven dan leeftijdsgenoten die niet drinken. Jongeren die alcohol drinken, veroorzaken ook extra zorgkosten en onderwijskosten.

• De mentale gezondheid onder jongeren blijft een aandachtspunt. We zien dat in de corona tijd jongeren minder gelukkig zijn geworden. Uit literatuur blijkt dat middelengebruik door jongeren wordt ingezet om stress en mentale problemen te voorkomen. Voor het moment biedt middelengebruik wellicht verlichting, maar op de langere termijn laat het de stress oplopen. Zoals eerder genoemd kan het middelengebruik voor het puberbrein op lange termijn ernstige gevolgen hebben. • Er is toename te zien in het problematisch social media gebruik en het problematisch gamen. 6

4.

WAAROM OKO De huidige aanpak voldoet niet meer. Op basis van bovenstaande gegevens kunnen we constateren dat met de huidige aanpak de trend niet zal veranderen. De huidige aanpak is gericht op het verminderen van het gebruik. Echter de aanpak is te fragmentarisch en het creëren van een kansrijke omgeving ontbreekt. De problematiek vraagt om een programmatische aanpak. In een goede programmatische aanpak wordt gebruik gemaakt van data om de ontwikkelingen te evalueren en de effectiviteit van de aanpak te vergroten. Binnen de huidige opzet ontbreken deze mogelijkheden.

INRICHTING JEUGD- EN JONGERENWERK

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

In de afgelopen jaren hebben we meerdere pogingen gedaan om het jeugd- en jongerenwerk beter te laten aansluiten bij de wensen behoeften van onze jongeren en de doelstellingen van de gemeente. Met de voormalige partner was dit moeilijk te realiseren. We hebben daarom besloten het jeugd- en jongerenwerk in eigen beheer te nemen. Dit geeft ons nu de kans om met de inrichting van het jeugd- en jongerenwerk rekening te houden met de principes van OKO. Wij gaan er dan ook vanuit dat het daardoor beter aansluit op de behoeften van

jongeren en kan bijdragen aan de realisatie van onze preventiedoelen. Naast het jeugd- en jongerenwerk hebben we ook de buurtsportcoaches in gemeentelijke dienst. Hier kunnen we ook effectiever gebruik van maken door een meer integrale benadering.

OKO: DE ANDERE BENADERING Binnen OKO wordt er gefocust op beschermende en risicofactoren in de verschillende levensdomeinen: gezin, peergroep, school en vrije tijd (community-building). Heel concreet wordt er samen met ouders, school en partners vormgegeven aan activiteiten in de omgeving van jongeren. 7

4. Community-building is een zaak van lange adem en gestaag doorwerken. Het is geen quick-fix, maar wel een duurzame oplossing.

DATAGERICHT OKO werkt datagericht. Dat wil zeggen dat er tweejaarlijks breed onderzoek onder jongeren wordt gedaan. Deze data worden door de partners gezamenlijk geduid en gebruikt in het richten van de activiteiten. Dit is uniek en gebeurt in geen enkel programma zo methodisch en consequent.

OPROEP LANDELIJKE OVERHEID

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

In de Hervormingsagenda Jeugd wordt OKO ook aangehaald door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Bij het leidende principe 2 ‘versterken veerkracht van kinderen en gezinnen in hun dagelijkse leven’ wordt aangegeven dat het ministerie extra inzet op OKO. OKO sluit hiermee aan bij de ambitie om de sociale en pedagogische basis, o.a. in het onderwijs, te versterken.

Daarnaast wordt OKO in het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA) genoemd als effectieve interventie. Op basis hiervan komen er middelen beschikbaar via een brede specifieke uitkering. 8

SAMENWERKING VERBETERD

4.

ERVARINGEN ANDERE GEMEENTEN De afgelopen jaren hebben zes Nederlandse gemeenten in een leertraject het IJslandse preventiemodel (OKO) geïmplementeerd, ondersteund door het Trimbos-instituut en het Nederlands Jeugdinstituut. Ze zijn enthousiast over de aanpak en adviseren andere Nederlandse gemeenten om ook op deze manier te gaan werken. In 2022 zijn nog 10 gemeenten gestart met deze aanpak. In 2023 gaan er nog meer gemeenten starten met OKO.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

In onze omgeving waren de gemeenten Hardenberg en Urk een pilotgemeente en zij hebben besloten om nu door te gaan met OKO. Ook de gemeente Kampen is vanaf 1 januari 2023 gestart met OKO.

Pluspunten • Samenwerking tussen gemeenten, scholen en welzijn verbeterd. • Meer integraliteit en creativiteit in beleid en aanpak. • Duidelijk regierol van gemeente. • Meten is weten.

In de afgelopen periode hebben we gesprekken gevoerd met de gemeente Urk en Hardenberg. Zij gaven ons de volgende pluspunten en aandachtspunten mee:

Aandachtspunten • Continuïteit. • Ambassadeurschap college. 9

5.

HAALBAARHEID OKO IN ZWARTEWATERLAND Wanneer wij OKO implementeren in onze gemeente zijn onderstaande punten voorwaardelijk. Per punt geven we aan in hoeverre dit voor Zwartewaterland haalbaar is. Politiek bestuurlijk draagvlak (tenminste voor de 1e vier jaar) In het coalitieakkoord is aangegeven dat de coalitiepartijen iets willen met het IJslandse model. De gemeenteraad heeft tijdens de vaststelling van de preventienota ook meermaals genoemd geïnteresseerd te zijn in implementatie van het IJslandse model. Naar onze mening is er dus voldoende politiek bestuurlijk draagvlak voor de uitrol van OKO. Draagvlak bij onze netwerkpartners Bij de ondertekening van het preventieakkoord is door diverse partijen de voordelen van het IJslandse model genoemd. Daarnaast hebben we een inventarisatie ronde gedaan langs diverse scholen en GGD, Maatschappelijk werk. Zij zijn allemaal positief over het plan.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Gun jezelf de tijd om OKO goed neer te zetten OKO uitrollen is een investering voor de lange termijn.

Daarvan moeten we ons bewust zijn. Zowel intern als extern zijn we ons hiervan bewust. Voldoende capaciteit; 1 tot 1,5fte voor goede implementatie, 0,6fte beschikbaar voor een projectleider 1 aanspreekpunt voor het project is belangrijk. Deze persoon zet de lijnen uit en neemt de anderen hierin mee. Hiervoor gaan we een projectleider werven. De 1 tot 1,5 fte voor implementatie is in 2023 nog niet aan de orde, omdat het 1e jaar een opstart jaar is. We denken dit voor een groot deel in te kunnen vullen vanuit de bestaande formatie van jongerenwerk en buurtsportcoaches. De formatie van het jongerenwerk is in 2023 met 20 uur per week opgehoogd. 10

5. Voldoende financiën (GGD monitor met extra vragen 1x per twee jaar in plaats van standaard 1x per 4 jaar) We verwachten dat we binnen de bestaande budgetten de extra monitor kunnen bekostigen. Vanaf het tweede jaar budget voor preventieve activiteiten of om nieuwe initiatieven op weg te helpen. We krijgen middelen vanuit de SPUK regeling voor OKO. Het is nog niet helder hoeveel dit is. Mocht er budget nodig zijn voor activiteiten kunnen we dit aanvragen via de kadernota vanaf 2024.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Landelijk is zichtbaar dat kleinere gemeenten elkaar vaak opzoeken in de aanpak. Zoals eerder genoemd is de gemeente Kampen per 1 januari 2023 gestart met OKO. We hebben met Kampen contact om af te stemmen over eventuele samenwerking in de eerste fase. Dit kan interessant zijn om dat een behoorlijk deel van onze jongeren voortgezet onderwijs volgt in de gemeente Kampen (Pieter Zandt). 11

5.

HOE SLUIT OKO AAN OP ONZE BESTAANDE INZET EN WAT VRAAGT HET VAN ONS EN ONZE PARTNERS? In Zwartewaterland wordt er op het gebied van preventie al samengewerkt met het onderwijs en de kernpartners. Dit is o.a. vastgelegd in een aantal beleidsnota’s. Denk aan: Lokaal preventie akkoord Gezond en Gelukkig Zwartewaterland, Lokale Educatie en Preventie Agenda, Integraal Veiligheidsplan en het buitenruimteplan. Daarnaast hebben we het project JOGG en het Sportakkoord waarin ook accenten liggen op preventie. Het project JOGG zou op termijn (vanaf 2025) afgeschaald kunnen worden, omdat dit veel overlap heeft met het project OKO. In de implementatie van OKO wordt bovengenoemd bestaand beleid en de bestaande projecten meegenomen.

VOLDOET DE HUIDIG OMVANG VAN PREVENTIE, JONGERENWERK EN ONDERWIJS?

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

In principe voldoet de huidige omvang. We gaan de inzet echter anders inrichten. OKO geeft de kans om de bestaande inzet programmatisch te verbeteren door middel van datagerichte en community-based aanpak.

ANDERE INZET BESTAAND BUDGET

Deze werkwijze is bij uitstek een kans om samenwerking tussen lokale partijen te verbeteren en de integraliteit tussen verschillende programma’s te intensiveren. Zo is het mogelijk om deze werkwijze te implementeren als onderdeel van een lokaal preventieakkoord. Ook is het mogelijk om de werkwijze te koppelen aan programma’s als de Gezonde School of JOGG. Het JOGG is inmiddels duurzaam geborgd en Gezonde School kan een onderdeel zijn van het Extra contactmoment Adolescenten van de GGD. De les van de pilot gemeenten is dat het vooral een andere inzet van bestaand budget vraagt. Wel hebben enkele gemeenten extra activiteitenbudget ingezet vanuit de incidentele coronagelden. 12

6.

WAT IS ER NODIG OM AAN DE SLAG TE GAAN In mei 2023 start het implementatietraject van 4 jaar voor gemeenten. • In jaar 1 wordt gestart met het benaderen van lokale partners, vormen van lokale coalities, en het voorbereiden van de dataverzameling met de GGD IJsselland welke in het najaar van 2023 zal plaatsvinden. Dit noemen we fase 0. • Gedurende het hele traject t/m december 2026 vindt er dialoog, beleidsvorming en uitvoering van interventies plaats. In het najaar 2025 is de tweede meting (zie schema).

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

13

7.

HOE KUNNEN WE INSTROMEN

GEZONDE LEEFSTIJL EN OMGEVING VOOR JONGEREN

Gemeenten die met ‘Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO)’ aan de slag willen, kunnen deelnemen aan het implementatietraject. In dit implementatietraject ondersteunt het Trimbosinstituut gemeenten met het werken volgens OKO, gebaseerd op de uitgangspunten van het IJslandse preventiemodel. Het Nederlands Jeugdinstituut werkt hierbij samen met het Trimbos-instituut vanuit haar expertise over opvoeden en opgroeien. Normaal gesproken kun je alleen instromen vanaf 1 januari. Dit jaar is er een uitzondering gemaakt omdat een aantal gemeenten het niet lukt om alles ‘klaar’ te hebben voor 1 januari 2023. OKO heeft daarom een uitzondering gemaakt en dit jaar kunnen deze gemeenten per 1 mei ’23 instromen. Zwartewaterland kan ook dan nog instromen.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

SAMENVATTEND: WAAROM WILLEN WE OKO? • We willen een duurzame verandering creëren naar een gezondere leefstijl en omgeving voor jongeren. • Met OKO willen we met een meerjarige aanpak een positieve trendbreuk in het middelengebruik en welbevinden onder jongeren bereiken. 14

B.

BIJLAGE 1: Hieronder treft u de cijfers aan vanuit de GGD (corona) gezondheidsmonitor.

ALCOHOL, ROKEN & DRUGS Alcoholgebruik en roken

Softdrugs

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Bron: Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 (datum: mei 2022)

Bron: Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 (datum: mei 2022)

15

B.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Bron: Jongerenmonitor GGD 2021

16

B.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Bron: Jongerenmonitor GGD 2021

17

B.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Bron: Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 (datum: mei 2022)

18

B.

Haalbaarheidsonderzoek implementatie OKO in Zwartewaterland

Bron: Corona Gezondheidsmonitor Jeugd 2021 (datum: mei 2022)

19