Bijlage - Gemeentelijk Rioleringsplan Zwartewaterland 2022 - 2026

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN 2022 tot en met 2026

Gemeentelijk Rioleringsplan Zwartewaterland 2022 t/m 2026

Op weg naar een klimaatrobuust Zwartewaterland

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

Inhoud Gemeentelijk Rioleringsplan IN BEELD

3

5 – Wat hebben we nu?

25

Gemeentelijk Rioleringsplan SAMENVATTING

4

5.1 – Areaal

25

5.2 – Degradatie-analyse

26

5.3 – Analyse van het systeemfunctioneren

27

1 – Inleiding

5

1.1 – Waarom dit GRP

5

1.2 – Aanleiding

5

6 – De opgave

28

1.3 – Participatie

5

6.1 – Aanleg

28

1.4 – Leeswijzer

6

6.2 – Maatregelen

28

2 – Terugblik GRP 2015 – 2021

7

7 – Middelen en kostendekking

31

7.1 – Uitgangspunten kostendekkingsmodel

31

7.2 – Benodigde rioolheffing.

31

3 – Wat willen we bereiken?

10

3.1 – Visie ofwel bedoeling van de riolering

10

3.2 – Riolering in de Omgevingsvisie.

11

BIJLAGE 1

32

3.3 – Concrete uitwerking afvalwaterbeleid

12

BIJLAGE 1

34

3.4 – Concrete uitwerking hemelwaterbeleid

15

Colofon

35

3.5 – Concrete uitwerking grondwaterbeleid

19

4 – Wie doet wat?

21

4.1 – Beherende organisatie

21

4.2 – Interne samenwerking

22

4.3 – Samenwerking met de waterbeheerders

23

4.4 – Rivus

24

4.5 – Wat verwachten we van inwoners en bedrijven?

24

2

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN 2022 tot en met 2026 Buitengebied Rioolwater zuivering Drukriool

Zwartsluis

Klimaatverandering Genemuiden Hasselt

Wadi

Groene tuin

Bedrijven

Woningen

Waterdichte kruipruimte/kelder

Gezond!

Infiltratie grondwaterstand voorkoming bodemdaling

r

e aterafvo Hemelw

Vuilwaterafvoer

DE GEMEENTE • Ruim 1 mln. euro voor beheer en onderhoud rioolstelsel • Ruim 1,5 mln. euro voor verbeteren en vervangen van rioolstelsel Wettelijke taken: 1. Hemelwater 2. Afvalwater 3. Grondwater

UW BIJDRAGE

Wat we doen: 1. Beheer en Onderhoud 2. Onderzoek en verbetering 3. Vervanging

Voorkom verstoppingen

Maak uw tuin groener

Gebruik regentonnen

Principe: 1. Opvangen 2. Bergen 3. Afvoeren

3

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN 2022 tot en met 2026

Wettelijk taken

Wat gaan wij doen

Wat kunt u doen?

Afvalwater inzamelen

Afvalwater inzamelen

Afvalwater inzamelen

• Vuil water vanuit woningen en bedrijven inzamelen. • Dat doen wij in kader van volksgezondheid. • Het geeft comfort. • En het geeft geen stankoverlast.

• Dagelijks zorgen wij voor goed functionerende rioolgemalen. • Regelmatig worden kolken schoongemaakt (putjes zuigen). • De riolen worden gereinigd volgens een vast programma en extra als dat nodig is. • Met camera wordt binnenkant van riolering geïnspecteerd.

• Loos alleen afvalwater waarvoor riolering bedoeld is. Dat is WC spoeling, water uit badkamer en water uit de keuken. • Gooi geen doekjes, maandverband, olie of vet, zand of cementtresten of verfresten, etc. door het riool. Dit leidt tot verstoppingen, milieuvervuiling en daarmee tot extra kosten. En de extra kosten werken door in een hogere rioolheffing en daar hebben we uiteindelijk onszelf ermee.

• We hebben een uitvoeringsprogramma, waarbij elk jaar 1,5 mln. euro wordt uitgegeven aan projecten om het rioolstelsel in goede staat te houden. Deze projecten staan beschreven in het GRP. Hemelwater regelen • Hemelwater laten we zoveel mogelijk in de bodem zakken daar waar het valt. • Veel hemelwater wordt nog middels riolering ingezameld. We willen op steeds meer plekken, daar waar het mogelijk is, het hemelwater niet meer via het afvalwater riool afvoeren. • Hemelwater via een afvalwaterriool afvoeren geeft met nieuwe klimaatmodellen problemen bij de rioolzuivering en de overstorten met vervuilend water treden vaker in werking, waardoor vervuiling van de leefomgeving kan optreden. Grondwaterstand beteugelen • Grondwater is een natuurlijk proces, in natte periodes staat het grondwater hoger en in droge periodes lager. Dit is een natuurlijk gegeven. • Op sommige plekken legt gemeente drainage aan om de grondwaterstand te reguleren.

Hemelwater regelen • We gaan mensen stimuleren om zoveel mogelijk tuinen te vergroenen en water op eigen terrein langzaam in de bodem te laten zakken. • Bij nieuwbouw wordt dit standaard uitgevraagd als eis. • We hebben een uitvoeringsprogramma, waarbij elk jaar 1,5 mln. euro wordt uitgegeven aan projecten om het rioolstelsel in goede staat te houden. Deze projecten staan in het GRP. Hierin zijn ook projecten opgenomen die bijdragen aan verbeteren van hemelwateropgang, afkoppelen, waterbergen en gescheiden stelsel aanleggen. Grondwaterstand beteugelen • We onderzoeken en monitoren eventuele negatieve gevolgen van de grondwaterstand om zoveel als mogelijk structureel nadelige gevolgen van grondwaterstanden te voorkomen. • We werken samen met het waterschap.

Hemelwater regelen • Regenwater kunt u zoveel mogelijk opvangen op uw eigen terrein. • Neem een regenton bij elke regenpijp. Bekijk vervolgens of uw tuin geschikt is om de overloop van de regenton op te vangen, en te infiltreren. Ook zijn er tegenwoordig nieuw alternatieven op de markt zoals een regenschutting.

Kosten

Het riool is er voor ons allemaal en wordt mede mogelijk gemaakt door ons allemaal. Het benodigde geld betalen inwoners en bedrijven via de rioolheffing. Al het geld dat binnenkomt via de rioolheffing worden geheel benut aan onze watertaken. Het mag wettelijk niet aan andere zaken uitgegeven worden. Het verloop van de tarieven van de rioolheffing (afhankelijk van de gewogen eenheden) bedraagt van 2021 tot en met 2026 (indicatief): • • • • • •

2021 2022 2023 2024 2025 2026

€ 322 € 277 € 282 € 287 € 292 € 297

• Maak uw tuin groener, haal de tegels eruit en breng er groen voor terug. Een zware regenbui kan beter in uw tuin de grond in trekken dan elders wateroverlast geven.

Grondwaterstand beteugelen • Als eigenaar van een gebouw moet u er zelf voor zorgen dat kelder waterdicht is en dat het grondwater in de kruipruimte niet tot vochtoverlast in de woonruimte leidt. • U kunt eventueel zelf drainage aanleggen, stem dit altijd even af met de gemeente.

• We gaan in gesprek met bewoners en bedrijven om hen te adviseren en te stimuleren.

4

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

1 – Inleiding. 1.1 – Waarom dit GRP. Dit document is het GRP 2022 tot en met 2026 van gemeente Zwartewaterland. In dit gemeentelijke rioleringsprogramma beschrijven we hoe we invulling geven aan de wettelijke zorgplichten voor de gemeentelijke watertaken voor afvalwater, hemelwater en grondwater. Het GRP is opgesteld conform de Wet milieubeheer. Dit GRP is ook al voorbereid op de Omgevingswet en gaat in op de klimaatverandering. Ons (afval)watersysteem beschermt de volksgezondheid en het milieu door het vuile water af te voeren naar de zuivering. Het is daarmee een belangrijk onderdeel van de leefomgeving, waarmee er een directe relatie ligt met andere vakgebieden. 1.2 – Aanleiding. De aanleiding om een nieuw GRP op te stellen is meerledig: • De planperiode van het vigerende GRP liep van 2015-2019. De planperiode is éénmaal verlengd om de klimaatadaptatie ontwikkelingen te kunnen verwerken en aan te sluiten bij de omgevingsvisie. De invoering van de Omgevingswet heeft invloed op de waterketen. Zaken die nu op nationaal niveau geregeld zijn, worden gedecentraliseerd. Dit betekent dat er straks meer keuze is in hoe wij onze gemeentelijke watertaken, ook juridisch gezien, willen inrichten. De gemeentelijke zorgplichten blijven onveranderd gelden en komen terug in de Omgevingswet.

Er zijn vermoedelijk opgaven voor de riolering in Zwartewaterland door de zetting van de ondergrond die leidt tot onvoldoende functionerende riolering op enkele plekken. • Er zijn extra opgaven voor de omgang met hemelwater door de klimaatverandering. Dit staat verwoord in de documenten “Bouwsteen klimaatadaptatie” en “uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie”. • Er is een veranderde financiële context voor gemeente Zwartewaterland. De beperkte leencapaciteit gaf bij het vorige GRP aanleiding om de rioolheffing fors te verhogen om investeringen direct te kunnen afboeken. Inmiddels is de situatie genormaliseerd en kan weer langjarig worden afgeschreven. 1.3 – Participatie. Participatie bij de totstandkoming De Omgevingsvisie en de bouwsteen Klimaatadaptatie zijn belangrijke pijlers voor het gemeentelijke rioleringsplan (GRP). In de Omgevingsvisie staan de hoofddoelstellingen omtrent water, klimaat en gezondheid. De bouwsteen Klimaatadaptatie heeft als input gediend voor de Omgevingsvisie. Bij het opstellen van de bouwsteen Klimaatadaptatie zijn maatschappelijke partners betrokken. Daarnaast zijn inwoners van alle kernen inclusief het buitengebied betrokken bij het ontwikkeling van de omgevingsvisie waaronder het thema Duurzaamheid, energietransitie en klimaatadaptatie.

Bij het opstellen van de Omgevingsvisie is de gemeenschap breed betrokken. Bij het programmeren van het GRP is gebruik gemaakt van het Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie en van inspectieresultaten en modelberekeningen van het rioolstelstel. In deze fase is geen betrokkenheid van inwoners geweest. Participatie bij het vervolg Bij het uitvoeren van projecten werken wij volgens ‘Zo zijn onze manieren’. Dit staat omschreven in het jaarlijks Uitvoeringsprogramma Werken & projecten. Inwoners kunnen afhankelijk van het type project volgens een vast stappenplan meedenken, -praten en/of –doen. Wij nemen de meningen, wensen en verwachtingen van onze inwoners serieus. Maar we geven tegelijkertijd aan wat wel en niet mogelijk is. Wij handelen transparant en communiceren helder met onze inwoners voor, tijdens en na een proces waarin we samenwerken. Hiervoor zetten we verschillende communicatiemiddelen in: Fase 1 Verkenning In deze fase formuleren we een antwoord op een aantal vragen. Welke kans zien we of welk issue gaan we aanpakken en met welk doel? Welk effect heeft het project in de samenleving? Wanneer is het doel bereikt, en het project dus geslaagd? In dit stadium laten we de blik van de doelgroep meewegen en leggen zo de basis voor een op de omgeving gerichte aanpak. Fase 2 Analyse omgeving In deze fase brengen wij in kaart welke partijen betrokken zijn bij de opgave.

Hebben ze een bepaald belang, wat zijn de beweegredenen, hoe staan ze er in en hoe zijn de onderlinge verhoudingen. Ook benoemen we de doelgroepen en leggen vast hoe en wie de doelgroepen benaderd. In deze fase bepalen we welke spelers we moeten betrekken en in welke mate. Welke ruimte is er voor paftijen om mee te denken, mee te werken of zelfs mee te bepalen. We benaderen het thema integraal. Fase 3 Uitvoering In de derde fase maken we afspraken over rollen, taken en financiën. Wij stellen een plan van aanpak op en bepalen hoe we de communicatie gaan uitvoeren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een (digitale) bijeenkomsten, brief, ambassadeurs, opstarten app groep, (online) spreekuur, aanspreekpunt aanwonenden. Deze activiteiten leggen we vast in een communicatiekalender.

5

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

1.4 – Leeswijzer. Dit GRP sluit aan bij de Omgevingswet door het onderscheiden van verschillende delen in dit plan, namelijk : visie, plan, programma, evaluatie huidig GRP, en kostendekking: We starten met de evaluatie over de huidige planperiode (2015-2019 en verlengd 2021). Wat ging goed, wat kan of moet anders? Dit markeert het startpunt voor het nieuwe GRP.

Zwartsluis

In het visiedeel beschrijven we de doelen en ambities die er zijn met de gemeentelijke watertaken. Duurzaamheid en klimaatadaptatie spelen hierbij een grote rol. Dit deel heeft een sterke relatie met de omgevingsvisie van de gemeente en kan daar ook de input vanuit de gemeentelijke watertaken voor leveren. In het plandeel gaan we in op de verhouding tussen de gemeente, andere overheden, bewoners en bedrijven: wie doet wat?

Genemuiden

In het programmadeel beschrijven we het huidige areaal en de acties voor de planperiode. Hierin komen de onderzoeken, onderhoudsactiviteiten en vervangingsplanningen aan bod. Het levert de input voor de kostendekkingsberekening. In het laatste deel gaan we in op de personele en financiële kant van de gemeentelijke watertaken en beschrijven we de benodigde kostendekkende rioolheffingstarieven.

Hasselt

6

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

2 – Terugblik GRP 2015 – 2021. Dit GRP borduurt voort op het vorige GRP. De belangrijkste doelstellingen zijn gelijk gebleven. In bijgaand kader een korte terugblik op de vorige planperiode. Terugblik en highlights GRP 2015 – 2021. • Het was een verbreed GRP, dus met beleid voor afval- grond- én hemelwater. • Als nieuw beleid werd ingezet om oude riolen minder vanzelfsprekend te vervangen en vaker te repareren en te relinen. Hiermee konden kosten bespaard worden. Door de zettingsgevoelige ondergrond van gemeente Zwartewaterland is relinen helaas vaak onmogelijk. • De koers werd ingezet om investeringen direct af te boeken in plaats van de lasten door te schuiven naar de volgende generaties. Deze keuze hing samen met de financiële positie van de gemeente in de periode van de vaststelling van het GRP. De lagere boekwaarde leidt op termijn tot een minder hoge rioolheffing, maar vroeg op de kortere termijn juist een forse verhoging. Dat had als gevolg dat de rioolheffing verhoogd moest worden tot € 400 vanaf 2015 (voor de meest voorkomende afvoersituaties), jaarlijks nog te verhogen met de opgetreden inflatie. Bij de besluitvorming over het GRP is echter per amendement besloten tot een geleidelijke verhoging van de lasten voor inwoners en bedrijven.

Door verlaging van de rekenrente en door achterblijvende investeringen is de rioolheffing bovendien naderhand nog minder verhoogd en in 2018 zelfs verlaagd tot € 353. • Thans (2021) is de financiële positie verbeterd en wordt de wijze van afschrijven heroverwogen. Alle betrokkenen bij de (afval)waterketen zijn geïnterviewd. Hierbij zijn de volgende vragen gesteld : • • • •

De belangrijkste evaluatiepunten zijn in onderstaand kader weergegeven. Al onderstaande punten komen terug in het GRP bij de paragrafen over de nieuwe programmering, beherende organisatie en financiën. Evaluatie GRP 2015 – 2021 Zwartewaterland. • Het rioolbeheer is over het algemeen op orde aangezien er geen grote problemen zijn hebben voor gedaan. • Bij de voorbereidingen uitvoering van de geprogrammeerde werken is soms vertraging ontstaan. Door meer overzicht en door de juiste keuzes te maken zal dit kunnen verbeteren. Aandachtspunt hierbij is dat werkvoorraad, middelen en capaciteit wel met elkaar in evenwicht zijn. • Het GRP heeft vooral gediend als gids. Het is wenselijk om tot een meer concreet en realistisch programma te komen. Dit zal meer helderheid geven en de kansen om werk met werk te maken vergroten. • Het thema Klimaatadaptatie was geen onderdeel van het GRP en zal opgenomen moeten worden in het nieuwe GRP. • De samenwerking met het waterschap en andere vakdisciplines loopt over het algemeen prima. Verdere professionalisering in samenwerking met RIVUS rondom voorbereiding en uitvoering, gegevensbeheer en uitwisseling met het waterschap, zal de personele kwetsbaarheid doen verminderen. • De financiële positie van de gemeente is verbeterd ten opzichte van 2014. Er bestaat weer de mogelijkheid om te kapitaliseren.

Hierbij is de wens om afscheid te nemen van het systeem om de rioolheffingen vooraf te verhogen op basis prognoses en te kiezen voor een systeem waarbij de rioolheffing pas wordt verhoogd na realisatie van het project.

Wat ging er goed en waar zijn verbetering mogelijk? Heeft het GRP als ‘gids’ of als ‘spoorboekje’ of ging het anders? Hoe gaat het met de samenwerking met andere vakdisciplines en het waterschap? Welke tips geef je ons mee?

7

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

Uitgevoerde werken en projecten In onderstaande lijst is te zien welke werken en projecten zijn uitgevoerd of in afrondende fase zijn. Eind 2021 zijn de projecten werken grotendeels uitgevoerd. De overblijvende projecten en werken zijn (mee)gekoppeld aan andere werken.

Project

maatregel

Hasselt

Verplaatsen VOP Gemaal

verplaatsen VOPO gemaal

Project

maatregel

Dedemsvaart Zuid

aanleg gescheiden rioolstelsel afkoppelen verhard oppervlak verbeteren afvoer Dedemsvaart Noord naar Zuid Onderzoek op de effect van het afkoppelen op oppervlakte water Inrichting natuurvriendelijke oevers t.b.v. filtering

Randweg

rioolrenovatie rioolgemaal vervanHanzeweg ging Verbeteren, renoveren, vergroting en Industrieweg / nieuwe aanleg rioProductieweg lering Rosmolenstraat / maatregelen om wateroverlast te Kalverstraat voorkomen

Genemuiden

2015 2016 201720182019 20202021 opmerking

aanbrengen stuw BRP Genemui- direct te nemen maatden regelen aanleg hemelwaterBinnenhaven uitlaat Bedrijventeraanleg hemelwaterrein GNM uitlaten voorwaarde waterschap nog niet duidelijk, koppeling met de uitbreiding van de begraafplaats. Deze investering is uitgevoerd in combinatie met de rioolrenovatie Handelsweg.

Dit project was gekoppeld aan de revitalisering van het bedrijventerrein (subsidie Provincie).

Havenplein

ombouw tot gescheiden stelsel

Nijverheidsstraat

Rioolvervanging aanbrengen bergingsTrompstraat voorziening Langestraat en relining inclusief Achterweg onderzoek vervanging riolering Prins Bernard- en aanleg hemelwastraat terriool rioolvervanging op Grutto basis van inspectie

Lisdodde

aanleg van de overstortleiding

Prins Clausstraat

aanleg hoofdstructuur hemelwaterriolering

Sportlaan / Jan aanleg hoofdstructuur van Arkelstraat hemelwaterriolering

2015 2016 201720182019 20202021 opmerking

De stuw moet nog gebouwd worden en zal gekoppeld worden de nog aan te leggen waterretentie (koppeling van het Varkensgat aan de Bergingsvijver).

Deze maatregel is nieuw opgevoerd in 2016 door de herinrichting van het centrum van Genemuiden. Het bestaande riool is gerenoveerd tot een gescheiden stelsel. in combinatie met de herinrichting van de weg. Het bestaande riool is vervangen en de diameters zijn vergroot om meer berging te krijgen en wateroverlast te voorkomen.

Deze start in het najaar en heeft een doorloop tot in 2022. in combinatie met vervangingsopgave wegen

in combinatie met de reconstructie van de paden in het Plantsoen in combinatie met vervangingsopgave parkeerterrein en klimaatadaptatie in combinatie met vervangingsopgave wegen, verkeersopgave en buitenruimteplan en klimaatadaptatie

8

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

Zwartsluis Project

Arembergerstraat - Berkenlaan

Algemeen maatregel

aanleg bergingsleiding en aanpassing overstort.

Ringpersleiding

aanleg ringpersleiding ten behoeve van een beter afvoer en verminderen wateroverlast.

Populierenstraat / Purperreigerlaan Taanderij / Scheepvaartlaan

Afkoppelen dakoppervlak de Schans vervanging riolering en aanleg hemelwaterriool

2015 2016 201720182019 20202021 opmerking Dit project is in combinatie met herinrichtingswerkzaamheden aan de Arembergerstraat en het bouwrijp maken van het voormalig Agnietenterrein uitgevoerd. Een deel van de persleiding is in 2019 aangelegd in het project Arembergerstraat. Daarnaast is een deel aangelegd met herstraatwerkzaamheden in de Berkenlaan en Populierenstraat in 2020. De rest van de aanleg wordt in 2021 voorbereid en in het najaar in uitvoering gebracht. naast de aanleg van de persleiding moeten drie gemalen worden aangepast en aangesloten worden op de persleiding. Doel van het project afkoppelen Purperreigerlaan / Populierenstraat is te voldoen aan de basisinspanning en de afspraken met het voormalig waterschap Reest en Wieden. Er is door de vele afkoppelwerkzaamheden in Zwartsluis al ruimschoots voldaan aan de afkoppeleis uit die afspraak. Er is daarom gekozen om een quick-win uit te voeren en het dakoppervlak van de Schans af te koppelen. in combinatie met vervangingsopgave wegen en klimaatadaptatie

rioolauto

aanpassing auto voor dagelijks gebruik rioolploeg

rioolgemalen

regulier onderhoud en vervanging van gemalen

waterberging

meekoppelkansen klimaatadatpatie

Renovatie gemaal Kamperzeedijk is uitgevoerd in 2019. In 2021 staan de gemalen Rosmolenstraat, Scheepvaartlaan, Zijlweg, Roerdomp en Nijverheidsstraat ingepland. deze budgetten worden ingezet bij de aanleg van de waterretentie in Genemuiden.

9

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

3 – Wat willen we bereiken? In dit hoofdstuk staat beschreven wat we willen bereiken met het aanleggen, verbeteren en instandhouden van riolering . Deze verwoording komt deels vanuit het samenwerkingsverband RIVUS en deels vanuit de Omgevingsvisie van Zwartewaterland. Wat we willen bereiken wordt uitgewerkt tot concreet beleid voor de wettelijke gemeentelijke watertaken voor afvalwater, hemelwater en grondwater. 3.1 – Visie ofwel bedoeling van de riolering. Met een goed functionerende afvalwaterketen beschermen we de volksgezondheid, bevorderen we een goede leefomgeving en voorkomen we schade aan het milieu. We delen de verantwoordelijkheid voor het goed laten functioneren van de afvalwaterketen met het waterschap en vele andere partners waaronder onze inwoners. We zijn als gemeente aan zet als het gaat om de voorzieningen voor vuilwater, hemelwater en grondwater op ons grondgebied. We zamelen afvalwater in en transporteren en verwerken dit op een duurzame manier. We voorkomen verontreiniging van schoon water, door afvalwaterstromen (huishoudelijk en bedrijfsafvalwater, hemelwater en grondwater) zoveel mogelijk te scheiden. Schoon water brengen we lokaal terug in het milieu, vervuild water transporteren we naar de zuivering. We passen de leefomgeving aan op extreme weersomstandigheden.

We bestrijden wateroverlast door maatregelen in de openbare ruimte te nemen, waardoor water naar plekken geleid wordt waar het zo min mogelijk overlast geeft. Bij het uitvoeren van maatregelen houden we rekening met de gevolgen van klimaatverandering. We stimuleren onze inwoners ook om op particulier terrein passende maatregelen te nemen. Grondwater is een natuurlijk verschijnsel. Het grondwatersysteem moet op een zo natuurlijk mogelijke manier functioneren. We pakken bestaande problemen aan en voorkomen nieuwe problemen. De bedoeling van riolering is door RIVUS weergegeven in onderstaande afbeelding. Ons beleid is in lijn van de gedachten van RIVUS en verder uitgewerkt in de Omgevingsvisie en in dit GRP (zie verder in dit hoofdstuk).

Wat betreft beleidsdoelen en ambities zijn de volgende bouwstenen gemaakt: Ze betreffen Wat betreft beleidsdoelen en ambities zijn de volgende bouwstenen gemaakt. de zorg voor riolering en stedelijk water in het algemeen. Ze betreffen de zorg voor riolerng en stedelijk water in het algemeen. Water is een verbindende factor in de leefomgeving, belangrijk voor de kwaliteit van de leefomgeving en voor klimaatrobuustheid. Bij de inrichting van een gebied staat de integrale systeembenadering centraal, waarvan de weging van het waterbelang een belangrijk onderdeel is. De inrichting van de leefomgeving heeft een belangrijke relatie met de waterketen en het watersysteem. We scheiden vuil en schoonwater zodat er minder overstortingen naar het watersysteem plaatsvinden, we water kunnen infiltreren en zo verdroging kunnen tegengaan Huishoudelijk en vergelijkbaar afvalwater zamelen we in, voeren we af naar de RWZI en zuiveren we daar. Dat is belangrijk voor de volksgezondheid, bodem- en waterkwaliteit. Daarbij hebben we bijzondere aandacht voor microverontreinigingen, medicijnresten en hormoonverstoorders.

De inrichting van ons gebied is klimaatrobuust. We houden water zoveel mogelijk in ons gebied vast, bijvoorbeeld door gebruik van open verhardingen en meer groen, dat helpt ook bij hitte en droogte. We zorgen voor droge voeten: bij extreme neerslag voorkomen we zoveel mogelijk dat water huizen en bedrijven instroomt. De fysieke leefomgeving richten we daar op in. We willen voorkomen dat uitleglocaties groen-blauwe ontwikkelingen onmogelijk maken.

We vinden een betaalbare afvalwaterketen belangrijk, waarbij we sturen op risico’s, prestaties en kosten. Daarbij hoort voldoende personeel met de juiste kennis en kunde. Waar mogelijk en zinvol werken we met andere partijen samen. We maken werk met werk en benutten veranderingen in de leefomgeving om klimaatmaatregelen te nemen.

We Westreven strevennaar naareen eenenergieneutrale energieneutraleafvalwaterketen afvalwaterketendie diehet hetmilieu milieuzo zomin minmogelijk mogelijk belast. belast.Ook Ookstreven strevenwe wenaar naareen eencirculaire circulaireeconomie, economie,waarbij waarbijwe wegebruik gebruikmaken makenvan vande de grondstoffen grondstoffenininafvalwater. afvalwater.Waar Waarmogelijk mogelijkmaken makenwe wegebruik gebruikvan vanthermische thermischeenergie energieuit uit afvalwater afvalwater(TEA) (TEA)en enuit uitoppervlaktewater oppervlaktewater(TEO). (TEO).Hiermee Hiermeedragen dragenwe weook ookbijbijaan aande de energietransitie. energietransitie.

10

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

3.2 – Riolering in de Omgevingsvisie. In het kader van de Omgevingswet stellen we als gemeente een omgevingsvisie, omgevingsplannen en programma’s op. Met de Omgevingsivise wordt een belangrijke basis gelegd voor beleid in de fysieke leefomgeving.. Een belangrijkste verandering onder de vlag van de omgevingswet is de integrale benadering van het werk en de vraagstukken in de gemeente. De omgevingsvisie maakt het voor iedere situatie mogelijk om een afweging te maken tussen de verschillende belangen. Tevens komt in de omgevingsvisie te staat welke opgaven we als gemeente hebben en welke ambities we hebben. In het GRP zijn de ambities 1 en 3 uit de omgevingsvisie vertaald. Daarnaast is het opstellen van het GRP één van de acties uit uitvoeringsparagraaf van de omgevingsvisie. Hieronder staat de meest relevante ambities voor het GRP benoemd. Ambities omgevingsvisie ► Ambitie 1 “Samenwerkend Zwartewaterland bereikt meer” ► Ambitie 2 “Een uitnodigende leefomgeving om te bewegen, ontmoeten en verblijven” ► Ambitie 3 “Nieuwe energie en klimaatadaptatie krijgen de ruimte” ► Ambitie 4 “Een toekomstbestendige en bereikbare woon- en werkomgeving” ► Ambitie 5 “Beleef de mix van cultuur en ondernemen in Zwartewaterland” ► Ambitie 6 “Ons buitengebied is klaar voor de toekomst”

Uitvoeringsagenda 2021-2023 ‘Ruimte geven aan klimaatadaptatie’ In de bouwsteen klimaatadaptatie is vastgelegd om in 2050 klimaatbestendig te zijn. Begin 2021 is de uitvoeringsagenda klimaatadaptatie vastgesteld. In dit uitvoeringsprogramma worden zijn de volgende doelen opgenomen: Wateroverlast: • Bij een bui van 70mm in één uur stroomt er vanuit de openbare ruimte geen water gebouwen in. • Ontsluitingsroutes blijven begaanbaar voor hulpdiensten. • Op privaat terrein werken wij aan bewustwording en het stimuleren van inwoners en bedrijven om zelf maatregelen te nemen.

Droogte: • Water houden we zoveel als mogelijk vast daar waar het valt. Zo voorkomen we droogte en minimaliseren we het effect van droogte op bodemdaling. Om de doelen te bereiken zijn diverse maatregelen nodig. Bij verschillende overlastsituaties is de strategie om met maatregelen die ingrijpen op de fysieke leefomgeving mee te koppelen met de programmering van het onderhoud van de riolering. Bij het treffen van maatregelen wordt eerst gestreefd om water ter plekke vast te houden en te bergen en pas als dat gedaan maatregelen te treffen om vertraagd af te voeren. Echter doordat Zwartewaterland een lage ligging kent is het verwerken en bergen van regenwater een grote uitdaging. Door hoge grondwaterstanden en de bodemgesteldheid is er weinig capaciteit om regenwater op te vangen. De gemeente heeft daarom ook de hulp van alle terreineigenaren nodig. Energietransitie en warmtetransitie In 2016 ondertekende Nederland het Klimaatakkoord van Parijs en committeerde zich daarmee aan het vergaand terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, waaronder CO2. De energietransitie is gericht op het veranderen van ons energiegebruik en gaat onder andere over andere vormen van verwarmen, maar ook over duurzame energie opwekking en minder energiegebruik. Eén van de manieren om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen is het verminderen van het aardgasgebruik.

De Rijksoverheid heeft daarom een aardgasvrije gebouwde omgeving als doel gesteld voor uiterlijk 2050. Dit betekent dat er de komende jaren gefaseerd veel gebouwen van het aardgas afgesloten moeten te worden. De gemeentelijke ambities voor wat betreft het aardgasverbruik gaan nog wat verder. Hier geldt dat uiterlijk in 2040 de gebouwde omgeving vrij moet zijn van aardgas. De transitievisie warmte is een grote opgave. Van het gas af gaan geen goedkope opgave en zorgt het voor grote veranderingen in onze (ondergrondse) infrastructuur. De opgave is om te komen tot een duurzame, betaalbare en gebalanceerde warmtevoorziening. Op dit moment wordt er gewerkt aan n warmtetransitievisie voor de wijken die beoogd voor 2030 van het gas af gaan aan wijkuitvoeringsplan. Onderdeel van de warmtetransitievisie is het bepalen in welke volgorde de wijken in de gemeente van het aardgas af gaan. Dit is afhankelijk van meerdere factoren, waarbij ook de geplande onderhoudsmomenten van infrastructuur en openbare voorzieningen een rol kan spelen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan geplande vervanging van riolering in combinatie met benodigde verzwaring van het elektriciteitsnet. Het is daarom belangrijk dat op het gebied van riolering een duidelijk programmering komt, zodat de verschillende opgaven zo goed als mogelijk gecombineerd kunnen worden.

De eerst komende jaren zullen er naar verwachting maar enkele wijk aangepakt worden, welke is nog niet bekend.

11

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

Circulariteit Er zijn geen gemeentelijk doelen m.b.t. circulariteit afgezien van ons inkoopbeleid op het gebied van maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI).. Een van de belangrijke thema’s binnen MVI zijn is ‘Duurzaam inkopen’; De gemeente heeft namelijk een voorbeeldfunctie in het maatschappelijk verkeer. De Gemeente streeft er naar om waar redelijkerwijs mogelijk (d.w.z. tegen acceptabele kosten) duurzaam in te kopen. 3.3 – Concrete uitwerking afvalwaterbeleid. De wettelijke basis voor de gemeentelijke zorgplicht voor de inzameling van afvalwater staat verwoord in de Wet milieubeheer en wordt waarschijnlijk overgenomen in de Omgevingswet. Nieuw is dat de gemeente zelf de keuzes moet maken en aangeven waar riolering wordt aangelegd in het buitengebied en waar andere voorzieningen vereist zijn. Voorheen was de provincie bevoegd gezag en moest ontheffing worden aangevraagd.

Gemeente Zwartewaterland voert als beleid om het huishoudelijk afvalwater en het (eventueel voorgezuiverde) bedrijfsafvalwater in te zamelen met de riolering. Slechts enkele woningen in het buitengebied maken geen gebruik van de wel aanwezige riolering omdat het afvalwater in de eigen mestkelder wordt geloosd. Het stedelijk afvalwater, zijnde de mix van afvalwater en ingezameld hemel- en grondwater, wordt getransporteerd naar een overnamepunt en daar overgedragen aan waterschap Drents Overijsselse Delta. Het waterschap verzorgt het verdere transport naar en de zuivering op de AWZI. Het is voor eigenaren van gebouwen vrijwel altijd verplicht om een aansluiting te hebben op de riolering. Slechts bij uitzondering wordt afgezien van deze verplichte inzameling. Hierbij moet aangetoond worden dat er geen afvalwaterstroom is en/of geen aansluiting op drinkwaterleidingnetwerk. Afvalwaterbeleid voor woningen binnen de bebouwde kom. Het beleid voor afvalwater voor woningen in de bebouwde kom is dat alle woningen verplicht aangesloten worden op de riolering.

Artikel 10.33 Wet milieubeheer: 1. De gemeenteraad of burgemeester en wethouders dragen zorg voor de inzameling en het transport van stedelijk afvalwater dat vrijkomt bij de binnen het grondgebied van de gemeente gelegen percelen, door middel van een openbaar vuilwaterriool naar een inrichting als bedoeld in artikel 3.4 van de Waterwet. 2. In plaats van een openbaar vuilwaterriool en een inrichting als bedoeld in het eerste lid kunnen afzonderlijke systemen of andere passende systemen in beheer bij een gemeente, waterschap of een rechtspersoon die door een gemeente of waterschap met het beheer is belast, worden toegepast, indien met die systemen blijkens het gemeentelijk rioleringsplan eenzelfde graad van bescherming van het milieu wordt bereikt. 3. Op verzoek van burgemeester en wethouders kunnen gedeputeerde staten in het belang van de bescherming van het milieu ontheffing verlenen van de verplichting, bedoeld in het eerste lid, voor: a. een gedeelte van het grondgebied van een gemeente, dat gelegen is buiten de bebouwde kom, en b. een bebouwde kom van waaruit stedelijk afvalwater met een vervuilingswaarde van minder dan 2000 inwonerequivalenten wordt geloosd. 4. De ontheffing bedoeld in het derde lid kan, indien de ontwikkelingen in het gebied waarvoor de ontheffing is verleend daartoe aanleiding geven, door gedeputeerde staten worden ingetrokken.

Bij de intrekking wordt aangegeven binnen welke termijn in inzameling en transport van stedelijk afvalwater wordt voorzien.

12

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

Afvalwaterbeleid voor niet-woningen binnen de bebouwde kom.

Afvalwaterbeleid in het buitengebied.

Het beleid voor afvalwater voor niet-woningen binnen de bebouwde kom staat aangegeven in bijgaand kader. Hiervoor geldt hetzelfde principe als voor woningen, behalve bij gebouwen waar geen afvalwater vrijkomt en bij bedrijven met bijzonder afvalwater of grote hoeveelheden afvalwater.

Het beleid voor afvalwater in het buitengebied staat aangegeven in bijgaand kader. In het buitengebied wordt overal drukriolering aangeboden. Drukriolering is een stelseltype waarmee grote afstanden kunnen worden overbrugd. Daarnaast zijn andere systemen mogelijk zoals vacuüm of lucht-pers.

Afvalwaterbeleid voor niet-woningen binnen de bebouwde kom. • Bedrijven. Voor bedrijfsafvalwater geldt dat de gemeente afvalwater dat qua biologische afbreekbaarheid vergelijkbaar is met huishoudelijk afvalwater inzamelt. Ook ander bedrijfsafvalwater dat niet lokaal kan worden teruggebracht in het milieu wordt ingezameld, tenzij dit ten koste gaat van het doelmatig functioneren van de vuilwaterriolering of de rioolwaterzuivering. De gemeente kan nadere voorwaarden verbinden aan nieuwe of bestaande aansluitingen van bedrijven of deze weigeren of beëindigen. Het waterschap en de omgevingsdienst geven hier advies of stellen eisen. • Evenementen. Voor evenementen geldt de plicht om afvalwater op verantwoorde wijze in te zamelen. De verantwoordelijkheid ligt bij de organisator. In sommige gevallen kan er direct worden geloosd op putten, maar het kan ook zijn dat het afvalwater per as wordt afgevoerd naar de zuivering. • Woonboten. Een woonboot wordt beschouwd als woning. Aansluiting op de riolering is verplicht bij een vaste ligplaats. Lozing vanuit de woonboot op het oppervlaktewater is verboden. • Boten. Een varende boot wordt niet gezien als woning en kan niet worden aangesloten op de riolering. Lozing van afvalwater op oppervlaktewater is echter wel verboden. De bestuurder van de boot dient er op toe te zien dat afvalwater wordt geloosd op een geschikte locatie.

De eigenaar/beheerder is verantwoordelijk voor een inzamelsysteem. De gemeente ontvangt het afvalwater net zoals een bedrijfsmatige lozing. • Gebouwen zonder afvalwater. Diverse gebouwen hebben in principe geen afvalwater, zoals trafohuisjes zonder drinkwater en garageboxen zonder drinkwater. Deze behoeven geen verplichte aansluiting op de riolering voor wat betreft afvalwater.

Afvalwaterbeleid voor woningen en niet-woningen buiten de bebouwde kom. Het volgende beleid wordt gehanteerd: • Het is de bedoeling dat afvalwater wordt ingezameld met de riolering, hierbij gelden geen uitzondering. • Het lozen van hemelwater of grondwater of oppervlaktewater op de drukriolering is verboden. Dit is verboden omdat het systeem overbelast kan raken (soms op andere plekken dan de lozingslocatie). • De gemeente legt een aansluitpunt aan binnen 40 meter van de woning/bedrijf. Beleid voor nieuwe aansluitingen of grotere lozingen op bestaande riolering. Het beleid voor nieuwe aansluitingen op bestaande riolering staat aangegeven in bijgaand kader.. Als een bestaande lozing aanmerkelijk wordt verzwaard, dan wordt door de gemeente ook gezien als een nieuwe aansluiting.

Beleid voor nieuwe aansluitingen op bestaande riolering: • De hoofdregel is dat een bouwwerk zodanige voorzieningen voor de afvoer van huishoudelijk afvalwater moet hebben dat het water zonder nadelige gevolgen voor de volksgezondheid af te voeren is. • Nieuwe aansluitingen moeten worden aangevraagd bij de gemeente. Hiervoor heeft de gemeente een aansluitverordening. • De gemeente brengt kosten in rekening voor elke nieuwe aansluiting op de riolering. Het gaat om een forfaitair bedrag van € 643,00 of van € 3.506,00. Het lage tarief is van toepassing bij de aansluiting op een riool dat is aangelegd voor 1998, terwijl het hoge tarief van toepassing is op de riolering die na 1998 is aangelegd. • In de planperiode van dit GRP wordt onderzocht of andere tarieven mogelijk zijn omdat de huidige niet langer als reëel worden ervaren.

13

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

Beleid voor nieuwe aanleg van riolering in uitbreidingswijken.

Beleid om foutaansluitingen tegen te gaan.

In uitbreidingswijken wordt een riolering aangelegd voor afvalwater. Hemelwater wordt zoveel mogelijk in het gebied op gevangen en geïnfiltreerd in de bodem door middel van wadi’s. Dit gebeurt in overleg met het waterschap, in zijn rol als waterbeheerder en in zijn rol als zuiveringsbeheerder. De hoofdregel is dat de gemeente gaat over de stelselkeuze en zorgt voor de bekostiging van de riolering. Meestal wordt dit geregeld via de grondexploitatie. Het afvalwater wordt door de gemeente getransporteerd naar een bestaand overnamepunt. Het waterschap is verantwoordelijk voor eventuele aanpassingen vanaf het overnamepunt. Bij grote uitbreidingsplannen kan het nodig zijn om een nieuw overnamepunt aan te leggen.

Bij gescheiden rioolstelsels liggen aparte buizen in de straat voor afvalwater en hemelwater. Het afvalwater wordt afgevoerd naar de zuivering en het hemelwater wordt geloosd op oppervlaktewater. Bij dit stelseltype bestaat het risico op foutieve aansluitingen. Als afvalwater wordt geloosd op het hemelwaterstelsel, dan vindt er een ongezuiverde lozing plaats, herkenbaar aan stank en grijzig water bij het lozingspunt. Als hemelwater wordt geloosd op het afvalwaterstelsel, dan raakt deze overbelast en treedt afvalwater uit bij een nood-overstort of op straat of in een gebouw. Bijvormen worden als foutieve aansluiting gezien. Foutieve aansluitingen veroorzaken veel problemen en worden door de gemeente aangepakt door eigenaren van foutieve aansluitingen hier (juridisch) op aan te spreken. Het beleid tegen foutaansluitingen staat aangegeven in bijgaand kader.

Beleid voor lozingen op de riolering. Het beleid voor lozingen op de riolering staat aangegeven in bijgaand kader. Het gaat om de algemene zorgplicht die iedereen heeft om de goede werking van riolering en zuivering niet te verstoren.

Voor lozingen op de riolering geldt het volgende beleid: • Er geldt een zorgplichtbeginsel voor afvalwaterlozingen: ° Het voorkomen van het ontstaan van afvalwater; ° Het gescheiden houden van verschillende soorten water; ° Het voorkomen of beperken van bodemverontreiniging op elk perceel; ° Het voorkomen of beperken van oppervlaktewaterverontreiniging vanaf elk perceel; ° Het beschermen van de doelmatige werking van de voorzieningen voor afvalwaterbeheer, zoals de riolering en de zuivering; ° Geen lozingen zoals olie en vet in het riool. Bij horeca, garages en andere lozers van olie- en vethoudend afvalwater is een olie- en vetafscheider verplicht; ° Geen afvalwater lozen in het hemelwaterriool; ° Geen hemelwater lozen in het afvalwaterriool. • Het beleid wordt opgenomen in het nog op te stellen gemeentelijk omgevingsplan. • Voor de meeste lozingen is de gemeente bevoegd gezag. De Omgevingsdienst voert taken uit in opdracht van de gemeente. Het waterschap heeft een adviserende rol.

In bijlage 1 staat een nadere uitleg over het belang (verbeterd) een gescheiden rioolstelsels en gevolgen van foutaansluitingen. Te doorlopen stappen bij foutaansluitingen: Per wijk met een gescheiden wordt als volgt opgetreden: • Eerst inschatten in overleg met de waterbeheerder en met de zuiveringsbeheerder (waterschap en/of RWS) hoe groot de problematiek is. Vervolgstappen worden alleen gezet als er een reëel probleem is, bijvoorbeeld grijs water bij de lozingspunten van het hemelwaterstelsel of een gemaal voor afvalwater dat duidelijk meer draait als er neerslag valt. • Bepalen welke opsporingstechniek in de gegeven omstandigheden het beste past. De afgelopen jaren zijn meerdere technieken op de markt gekomen om foutieve aansluitingen op te sporen. Het feitelijke opsporingsonderzoek. Dit is vaak arbeidsintensief speurwerk. • Communicatietraject ingaan waarbij de eigenaren of bewoners eerst aangesproken worden op de ongewenstheid van foutieve aansluitingen. Veelal werken de bewoners dan mee.. • Herstel van foutieve aansluitingen. Dit kan op kosten van de eigenaar, maar de gemeente kan er ook voor kiezen om het te bekostigen vanuit de rioolgelden en het te zien als verbeteringsmaatregel voor de bestaande riolering, dat is afhankelijk van de situatie • Als een eigenaar of gebruiker niet wil meewerken, dan kan een juridische traject worden bewandeld.

Medewerking van de eigenaar en eventuele gebruiker van een pand is veelal vereist. Dit is juridisch afdwingbaar. Juridische aanpak kan via het bouwspoor omdat de eigenaar van het perceel niet voldoet aan de eisen van het Bouwbesluit 2012. Juridische aanpak kan ook via het milieuspoor omdat de lozer de milieuwetgeving overtreedt.

14

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

3.4 – Concrete uitwerking hemelwaterbeleid. Gemeenten hebben een zorgplicht voor hemelwater in stedelijk gebied. Deze taak is sinds het begin van de 21ste eeuw vastgelegd in de wet. Maar ook voor die tijd deden gemeenten al jaren hun werk op dit gebied. Immers, in stedelijk gebied ligt overal riolering waarmee niet alleen het afvalwater naar de zuivering wordt gebracht maar waarmee ook overtollig hemelwater wordt ingezameld en afgevoerd. De kern van de wettelijke watertaak is dat gemeenten bewuste keuzes kunnen maken hoe om te gaan met het hemelwater. Zij kunnen het gemengde stelsel handhaven, of een ander stelseltype aanleggen of perceeleigenaren dwingen tot afkoppelen op eigen terrein. Belangrijk is dat de wet uitgaat van het principe dat de perceeleigenaar eerst aan zet is om op eigen terrein het hemelwater te infiltreren of te lozen op oppervlaktewater. Dit is fundamenteel anders dan vroeger. De wettelijke basis voor de gemeentelijke zorgplicht inzake hemelwater staat verwoord in de Waterwet en wordt waarschijnlijk overgenomen in de Omgevingswet. Zie bijgaand kader met de wetstekst en een bespreking daarvan.

Bespreking van het wettelijk kader van de gemeentelijke hemelwaterzorgplicht. Artikel 3.5 Waterwet: 1. De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders dragen zorg voor een doelmatige inzameling van het afvloeiend hemelwater, voor zover van degene die zich daarvan ontdoet, voornemens is zich te ontdoen of zich moet ontdoen, redelijkerwijs niet kan worden gevergd het afvloeiend hemelwater op of in de bodem of in het oppervlaktewater te brengen. 2. De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders dragen tevens zorg voor een doelmatige verwerking van het ingezamelde hemelwater. Onder het verwerken van hemelwater kunnen in ieder geval de volgende maatregelen worden begrepen: de berging, het transport, de nuttige toepassing, het, al dan niet na zuivering, terugbrengen op of in de bodem of in het oppervlaktewater van ingezameld hemelwater, en het afvoeren naar een zuiveringtechnisch werk.

Enkele punten uit de wettekst zijn van belang om de taak van de gemeente af te bakenen: A. Dragen zorg voor. Deze woorden maken duidelijk dat het hier om een zorgplicht gaat en niet om een resultaatsverplichting. B. Doelmatige inzameling. Deze woorden zijn belangrijk. De kosten die samenhangen met de inzameling en verwerking van hemelwater zijn afgelopen jaren flink gestegen door investeringen die zijn afgesproken met het waterschap voor verbetering van de kwaliteit van het oppervlaktewater. Deze kosten worden via de rioolbelasting verhaald op de burger. Het is aan de gemeente om af te wegen welke maatregelen doelmatig worden geacht en welke als te duur worden aangemerkt. C. Van recente datum is de aandacht voor extreem zware buien die door de klimaat¬ontwikkeling vaker lijken voor te komen dan voorheen. Het gaat om de vraag op welke plekken de enorme hoeveelheden water kortstondig geborgen kunnen worden. Verder speelt de vraag welke mate van overlast en schade acceptabel wordt geacht. Ook hier is het aan de gemeente om afwegingen van doelmatigheid te maken. D. Redelijkerwijs niet kan worden gevergd. Deze woorden staan te midden van een wat langere omschrijving. Zij geven aan dat de wet er in beginsel van uitgaat dat het hemelwater op het perceel waar het valt in de bodem wordt geïnfiltreerd of op de sloot wordt geloosd.

Dit sluit aan bij de natuurlijke gang van zaken: regen zakt weg in de bodem of loopt weg richting een sloot. In veel gevallen kan deze weg ook worden bewandeld in stedelijk gebied. Dikwijls is de bodem geschikt voor infiltratie en dikwijls zijn sloten, greppels, vijvers en grachten aanwezig. De wet gaat er vanuit dat eerst naar deze mogelijkheden wordt gekeken. Alleen als het naar het oordeel van de gemeente teveel vergt van de particuliere eigenaar of woningcorporatie om dit te doen, dan is de gemeente aan zet om het hemelwater in te zamelen. Dit is een trendbreuk met de gangbare civiele praktijk waarbij meestal vanzelfsprekend al het hemelwater wordt ingezameld via de riolering. Met deze nieuwe wetgeving is het aan de gemeente om aan te geven in welke delen van de stad van de perceelseigenaren kan worden gevergd het hemelwater te verwerken op het eigen perceel en in welke delen van de stad de gemeente voorzieningen aanbiedt voor de inzameling van het hemelwater. Als de gemeente in bestaande gebieden wil overgaan van inzameling van hemelwater met de riolering naar een situatie waarbij particulieren zelf infiltreren of lozen op de sloot, zal een overgangstermijn nodig zijn om de particulieren in de gelegenheid te stellen eigen voorzieningen te treffen. Een en ander kan worden aangegeven in een verordening. E. Doelmatige verwerking.

De zorgplicht van de gemeente gaat niet alleen over het inzamelen van het hemelwater, maar ook over de verwerking hiervan. Het is aan de gemeenten om hierin doelmatige keuzes te maken. In de toelichting bij de wet wordt dit benadrukt. Dit is een trendbreuk met afgelopen jaren waarin waterschappen veelal dominant waren geworden ten aanzien van deze afweging. Elders in de wet wordt wel benadrukt dat gemeenten en waterschappen goed moeten samenwerken. Het waterschap is dus niet buitenspel gezet bij het maken van de keuzes, maar op een gelijkwaardige positie gezet, waarin het niet zozeer normen aan de gemeente oplegt, maar in overleg haar belangen inbrengt.

15

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

De kern van het hemelwaterbeleid wordt als volgt geformuleerd: Gemeente Zwartewaterland streeft ernaar op langere termijn het hemelwater te ontvlechten en hoofdzakelijk afvalwater naar de zuivering af te voeren. Het hemelwater wordt lokaal benut of geïnfiltreerd in de bodem of geloosd op oppervlaktewater, zonder foutieve aansluitingen, met zo min mogelijk overlast bij extreme buien, mede met inzet van particulier initiatief, dikwijls geïnitieerd vanuit rioolvervanging of nieuwbouw, met oog voor doelmatigheid. Het hemelwaterbeleid richt zich in eerste plaats op nieuwbouw en/of woningrenovatie en/of rioolrenovatie. Op dergelijke momenten is het goed mogelijk te kiezen voor een nieuw systeem dat voldoet aan de eisen van deze tijd. In bijgaand kader staat een concrete uitwerking van het beleid. Hemelwaterbeleid kan worden ondersteund door particulier initiatief. Dit geeft kleine voordeeltjes per keer, maar kan op termijn een krachtig middel vormen om het bestaande gemengde rioolstelsel te ontlasten. In gemeente Zwartewaterland is afkoppelen door particulieren mogelijk als men op een hoge zandkop woont of als een sloot nabij is. Helaas is dit lang niet overal.

Hemelwaterbeleid voor nieuwbouw en renovatie concreet uitgewerkt. 1. Hemelwater is in principe schoon en wordt zo min mogelijk verontreinigd. Ongecoate uitlogende materialen bij voorkeur niet toepassen. 2. Bovengrondse afvoer van hemelwater heeft de voorkeur boven riolering. Zichtbaarheid biedt de beste garantie tegen foutieve aansluiting van afvalwater op het hemelwatersysteem en draagt bij aan bewustwording. 3. Transport van hemelwater moet worden geminimaliseerd. Benodigde voorzieningen blijven dan klein en het risico op verontreiniging beperkt. 4. Rechtstreekse lozing van niet vervuilde oppervlakken op oppervlaktewater is vaak een goede oplossing voor percelen die grenzen aan het water. Dit moet eerst worden overlegd met het waterschap.

5. Samenspel van dakvlakken, dakgoten, regenpijpen en perceelsgoten zodanig ontwerpen dat het hemelwater zoveel mogelijk bovengronds naar de gewenste plek wordt afgevoerd. Wadi’s verdienen de voorkeur als een centrale (in) filtratievoorziening nodig is. Een wadi is een doordachte groene voorziening en geeft retentie, zuivering, infiltratie en gedoseerde afvoer. Een goed ontworpen wadi biedt bovendien ruimtelijke kwaliteit, natuurontwikkeling en recreatief medegebruik. 6. De keuze voor bovengrondse hemelwaterafvoer richting een wadi of andere centrale (in)filtratievoorziening impliceert dat hiermee rekening moet worden gehouden in het stedenbouwkundige plan en de civiele planuitwerking. Het gaat met name om de detaillering vanaf regenpijp via perceelsgoot en straatgoot richting infiltratievoorziening, met de notie dat water van hoog naar laag stroomt. 7. Dimensionering van infiltratie- of retentievoorzieningen op basis van onderstaande richtlijnen voor de berging en de overloop, waarbij de berging wordt betrokken op daken plus verharding: a. Nieuwbouw: 60 mm bestaande uit infiltratie en/of wadi en/of retentievijver met noodoverloop naar oppervlaktewater. Bij extreme situaties mag geen waterschade ontstaan. Daarvoor moet de inundatienorm T = 100 + 10% worden aangehouden. Hierbij is overleg met het waterschap vereist. b.

In overeenstemming met de gemeente kan de vereiste voorziening à € 1.000,-per m3 berging worden afgekocht, waarbij de gemeente het t.z.t. inpast in een grotere voorziening. 9. Dimensionering van retentievoorzieningen en overig oppervlaktewater in overleg met het waterschap. a. Uitgangspunt is voor elke kern een totale berging van de voorzieningen tezamen van 80 mm en een gedoseerde afvoer van 1,6 l/s/ha tot 2,5 l/s/ha (varieert per gebied). De waterbeheerders stellen hier eisen aan. b. De retentie kan worden aangelegd als separate vijver, maar kan ook worden geïntegreerd in het watersysteem in en rond het stedelijk gebied. Hier treedt een raakvlak op met het beleid van het waterschap. Daarbij kan in overleg worden gezocht naar maatwerk, gericht op doelmatige oplossingen met zo laag mogelijke maatschappelijke kosten.

In bijlage 1 wordt een nadere uitleg over de principes voor het hemelwaterbeleid.

16

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

In gemeente Zwartewaterland is een aantal rioolstelsels van het gemengde type. Hierin wordt hemelwater in dezelfde buis afgevoerd als afvalwater. Gemengde stelsels hebben overstorten. In bijlage wordt nader uitleg gegeven over noodzaak van overstorten en de basis inspanning bij overstorten. Hemelwaterbeleid kan worden ondersteund door particulier initiatief. Dit geeft kleine voordeeltjes per keer, maar kan op termijn een krachtig middel vormen om het bestaande gemengde rioolstelsel te ontlasten. Particulieren kunnen dit doen op hun eigen perceel en de gemeente kan het doen in de openbare ruimte. Bijgaand kader toont voordelen van afkoppelen maar ook beperkingen. Het daarop volgende kader toont opties voor het beleid dat je als gemeente kunt kiezen. Het is aan de gemeente om regie te voeren over dit vraagstuk.

Beleid voor afkoppelen hemelwater in bestaand bebouwd gebied. Het afkoppelen van hemelwater biedt de volgende voordelen: • Minder afvoer van hemelwater naar de zuivering die daardoor beter of goedkoper werkt. • Minder vaak werken van de overstorten bij gemengde rioolstelsels. • Minder wateroverlast bij extreme buien. • Kans tot gebruik van het hemelwater in tuin en/of woning. • Aanvulling van het grondwater. In sommige gebieden is het niet zinvol om hemelwater af te koppelen: • Denk aan een gebied met kwel of verontreinigde bodem. Hier kan het zelfs ongewenst zijn. • Denk aan een gebied met een gescheiden rioolstelsel en voldoende berging in het oppervlaktewater. Hier is afkoppelen nauwelijks zinvol, maar anderzijds ook niet ongewenst.

17

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

Extreme buien vormen een nieuwe opgave voor het stedelijk waterbeheer. Zie het kader voor meer informatie. Extreme buien en toename verharding/bebouwing. Extreme buien geven steeds vaker problemen met wateroverlast. Daarnaast wordt er steeds meer gebouwd en neemt de hoeveelheid verharding toe. In bestaand stedelijk gebied worden veel voor- en achtertuinen bestraat. Het geeft een nieuwe opgave. • Rioolstelsels zijn veelal ontworpen voor probleemloze afvoer van hemelwater tot een neerslagintensiteit van 60 l/s/ha (liter per seconde per hectare) ofwel 20 mm/ uur. Dit is voldoende voor alle normale dagen en ook voor de meeste zware neerslag. • Af en toe, vooral bij zomerse donderbuien, komen hogere neerslagintensiteiten voor, tot wel 300 l/s/ha. Het is erg kostbaar om rioolstelsels daarop te dimensioneren. Als zo’n bui (of hevige cel in een bui) slechts enkele minuten duurt is er weinig aan de hand. Het wordt een probleem als het langer aanhoudt. • De verwachting is dat door de klimaatontwikkeling extreme buien vaker voorkomen. In vakliteratuur wordt gepleit om te rekenen op een uur lang 300 l/s/ha ofwel 100 mm in een uur. Afgelopen jaren zijn dergelijke extreme buien op meerdere plekken in ons land waargenomen.

Het wordt geen eis dat de gemeente het systeem zodanig ontwerpt dat zo’n bui probleemloos verwerkt kan worden, maar wel een opgave voor de inrichting van de openbare ruimte om overlast en schade te beperken. • Het belangrijkste kenmerk van dergelijke situaties is dat het water niet in de riolering past en dus op straat blijft staan en daar gaat stromen richting lage plekken. Op de lokaal laagste plekken komt alles bijeen en ontstaat overlast en schade. De nieuwe opgave wordt om het water her en der te geleiden naar laaggelegen groenstroken. Bij het ontwikkelen van ruimtelijke plannen dient deze nieuwe opgave mee te spelen. Hemelwaterafvoer wordt steeds meer een bovengrondse aangelegenheid met invloed op de inrichting van de bovengrondse openbare ruimte. • Door de toename van verharde oppervlakken van daken en bestrating wordt het hemelwater direct afgevoerd naar openbaar gebied, waar het in de riolering of een wadi terecht komt. De druk op de riolering/de wadi en de straat om dit water af te voeren neemt steeds meer toe, waardoor er overlast en hinder ontstaat bij hevige regenval. Daarnaast leidt dit tot verdroging, doordat neerslag niet meer de grond in kan trekken. Ook wordt schoon hemelwater vermengd met vuil (water) en moet dit elders weer te gezuiverd worden.

Gemeente Zwartewaterland spreekt van regenwateroverlast als putdeksels omhoogkomen of als water afkomstig uit een gemengd rioolstelsel of hemelwater meerdere uren op straat staat of zelfs gebouwen instroomt danwel dat de bereikbaarheid van hulpdiensten beperkt is door te veel water op straat. Naast overlast kan er sprake zijn van waterhinder. Voorbeelden van hinder zijn water tussen de trottoirbanden, ondergelopen plantsoenen, achterpaden of tuinen. Wateroverlast vraagt om actie van de gemeente, waterhinder niet. Het afkoppelen van hemelwater biedt de volgende voordelen: • Om de belasting op de riolering / wadi en openbaar gebied terug te brengen, is het belangrijk dat particulieren hemelwater langer op eigen terrein vasthouden, hergebruiken/infiltreren en vertraagd afvoeren. Door middel van bewustwording en communicatie gaat gemeente Zwartewaterland hier aan werken. Daarnaast wordt het een verplichting bij nieuwbouw en vernieuwbouw van en bouwwerk of een nieuw verhard oppervlak om hemelwater op eigen terrein te verwerken. De eigenaar van het perceel dient 60 liter per m² verhard oppervlak vast te houden en te bergen en vertraagd af te voeren. Er mag maximaal 1 liter per m² verhard oppervlak vertraagd geloosd worden op een openbaar inzamelingsysteem (riolering, wadi, sloot etc).

Om dit te ondersteunen wordt een hemelwaterverordening opgesteld, waarin per (deel) gebied is aangegeven welke eisen en voorwaarden en uitzonderingen er gelden.

18

GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN ZWARTEWATERLAND 2022 T/M 2026

3.5 – Concrete uitwerking grondwaterbeleid. Gemeenten hebben een beperkte zorgplicht voor de grondwaterstand in stedelijk gebied. Het is geen volledige verantwoordelijkheid voor het grondwater. Delen van het grondwaterbeheer liggen namelijk bij andere overheden zoals waterschap en provincie. Daarnaast is er een belangrijke rol voor de eigenaar van de grond. Verder geldt dat grondwater zich slechts ten dele laat beheersen. Vergelijk het met het weer, daarvoor is geen overheid verantwoordelijk, want het is een natuurlijk proces. Grondwater is eveneens een natuurlijk proces. Maar wel eentje waarbij we als maatschappij nadrukkelijk hebben ingegrepen middels waterlopen, polders, drainage, drinkwaterwinningen en dergelijke. Hiermee samenhangend is voor bepaalde aspecten van het grondwater een zorgplicht toegekend aan enkele overheden, waaronder de gemeenten. De wettelijke basis voor de gemeentelijke zorgplicht inzake grondwater staat verwoord in de Waterwet en wordt waarschijnlijk overgenomen in de Omgevingswet. Zie bijgaand kader met de wetstekst en een bespreking daarvan.

Bespreking van het wettelijk kader van de gemeentelijke grondwaterzorgplicht. Artikel 3.6 Waterwet: 1. De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders dragen zorg voor het in het openbaar gemeentelijke gebied treffen van maatregelen teneinde structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de zorg van het waterschap of de provincie behoort. 2. De maatregelen, bedoeld in het eerste lid, omvatten mede de verwerking van het ingezamelde grondwater, waaronder in ieder geval worden begrepen de berging, het transport, de nuttige toepassing en het, al dan niet na zuivering, op of in de bodem of in het oppervlaktewater brengen van ingezameld grondwater, en het afvoeren naar een zuiveringtechnisch werk.

Enkele punten uit de wettekst zijn van belang om de taak van de gemeente af te bakenen: A. Dragen zorg voor. Deze woorden maken duidelijk dat het hier om een zorgplicht gaat en niet om een resultaatsverplichting. B. In het openbaar gemeentelijk gebied. Deze formulering is essentieel. Het is de verantwoordelijkheid van de eigenaar van een woning om deze bouwkundig in goede staat te laten verkeren wat betreft vochtdichtheid van verblijfsruimten. De gemeente kan maatregelen treffen in het openbare gebied. In de eerste plaats om schade aan de wegconstructie door verzakking en opvriezen te voorkomen. Daarnaast werkt ontwatering van de openbare ruimte in positieve zin door naar de omgeving. C. Structureel nadelige gevolgen. Het gaat niet om het bestrijden van incidenten, maar alleen om structureel nadelige gevolgen. Kortstondige overlast in natte perioden is geen reden tot ingrijpen. D. Voor de aan de grond gegeven bestemming. Dit betekent bijvoorbeeld dat een groenzone of een garagebox natter mag zijn dan een woning. E. Zoveel mogelijk voorkomen of beperken. Deze woorden geven aan dat er grenzen zijn aan het effect van maatregelen. Gemeenten hebben een inspanningsverplichting, geen resultaatsverplichting. F. Voor zover het doelmatig is. Dit is enerzijds een belangrijke afbakening van de zorgplicht en anderzijds een grote verantwoordelijkheid.