Document · PDF

Bijlage 2c Bouwsteen Ruimte RES 1.0 West-Overijssel

Raadsvergadering 17 juni 2021, gemeente ZwartewaterlandBij agendapunt: 10. Raadsvoorstel Regionale Energie Strategie 1.0 West-Overijssel7.967 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen

I N S P I R AT I E D O C U M E NT 17 MEI 2021

INHOUD 1

INLEIDING 5 1.1

OPGAVE 7

1.2

HOE KAN DIT INSPIRATIEDOCUMENT GEBRUIKT WORDEN? 9

EFFICIËNT KOPPELEN VAN VRAAG EN AANBOD 11

COMBINEREN VAN OPGAVEN EN MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK 17

R E S W E S T- O V E R I J S S E L 3.1

COMBINEREN VAN GROTE RUIMTELIJKE OPGAVEN 19

Versie: d.d. 17 mei 2021

3.2

MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK 27

Dit rapport is opgesteld door H+N+S landschapsarchitecten en ROM3D in opdracht van RES West-Overijssel

I N S P I R AT I E D O C U M E N T

AANSLUITEN BIJ GEBIEDSSPECIFIEKE KENMERKEN 29 4.1LANDSCHAPSTYPEN EN LANDSCHAPPELIJK SAMENHANGENDE DEELGEBIEDEN 31 4.2

BIJZONDERE EN WAARDEVOLLE GEBIEDEN 45

4.3

GRENSOVERSCHRIJDENDE ROUTES 51

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

1. INLEIDING

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

1 .1 .

O P G AV E kent in sommige situaties dat deze kwaliteit geld kost.

Dit inspiratiedocument is de bouwsteen voor het hoekpunt

•

De ruimtelijke meekoppelkansen

Ruimtelijke kwaliteit kan betekenen dat de optimale

ruimtelijke kwaliteit voor de RES 1.0. Dit document vormt de

•

Energieopwekking langs hoofdinfrastructuur

businesscase niet behaald kan worden of dat de bijdra-

achtergrondinformatie voor dit hoekpunt. De bouwsteen

•

Het ontzien van waardevolle gebieden

ge aan de energietransitie niet is geoptimaliseerd.

is opgebouwd op basis van verschillende ambtelijke en

•

Clustering in de daarvoor geschikte landschappen

bestuurlijke sessies. De werkgroep ruimte heeft de inhou-

Wat: Handreiking ontwerpprincipes

delijke begeleiding verzorgd. Deze werkgroep bestaat uit

Dit inspiratiedocument vormt een bijlage bij de RES 1.0,

We hanteren bij de RES West-Overijssel voor het hoek-

vertegenwoordiging vanuit de gemeenten Zwolle, Zwar-

maar maakt geen onderdeel uit van de vast te stellen

punt ruimte drie ontwerpprincipes die we hier kort

tewaterland, Kampen, Ommen, Olst-Wijhe en de provincie

documenten.

toelichten:

Doel: Inspiratie ruimtelijke kwaliteit

Efficiënt koppelen van vraag en aanbod

Opgave / vraag

Dit inspiratiedocument is bedoeld om u te inspireren bij

•

In RES 1.0 is voor West-Overijssel opgenomen dat 1,8 tWh

de verdere totstandkoming van de energieopgave zoals

afzet maakt een efficiënt en compact distributie- en

aan elektriciteit middels hernieuwbare bronnen wordt

verwoord in RES West-Overijssel. Het dient als hulpbron

infrastructuurnetwerk van energie mogelijk.

opgewekt. De RES 1.0 is zo opgebouwd dat via vier hoek-

om zoekgebieden vanuit het hoekpunt ruimte goed te

punten (bijdrage aan de energietransitie, maatschappelijke

kunnen motiveren. Hiervoor is een analyse uitgevoerd

is. Daarbij houden we rekening met de verstedelij-

acceptatie, maatschappelijke kostenefficiency en ruimtelijke

naar de landschappelijke eenheden en de regionale

kingsopgave van wonen en bedrijvigheid.

kwaliteit) de opgave is uitgewerkt voor en door de regio.

ruimtelijke structuur en samenhang. De ontwerpprinci-

Overijssel.

pes vormen daarbij de leidraad en zijn in dit inspiratieIn de concept RES zijn voor het hoekpunt ruimtelijke kwa-

document verder uitgewerkt.

liteit drie ontwerpprincipes gedefinieerd (aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken, combineren van opgaven en

Verder biedt dit document de inspiratie om tot een

meervoudig ruimtegebruik, efficiënt koppelen van vraag

goede invulling van de zoekgebieden te komen. Ook

en aanbod), die centraal staan in het hoekpunt ruimte in

dit doen we via de ontwerpprincipes. Daarbij hebben

de RES 1.0. Het lokale proces van het tot stand komen van

we voorbeelden opgenomen om ook naar de invulling

zoekgebieden en de regionale potentie op het ruimtelijke

van de energieopgaven in verschillende landschappen

vlak vormen de basis voor de uitwerking van dit hoekpunt.

te kijken, met meervoudig ruimtegebruik en aanhakend

In de RES 1.0 vormen de volgende onderwerpen de ruimte-

op meekoppelkansen.

lijke potentie op schaal van de regio:

Het gaat bij dit inspiratiedocument om het geven van

•

Benutten van kansen binnen de bebouwde omgeving

goede voorbeelden van ruimtelijke kwaliteit. Dat bete-

•

Koppeling van energievraag en aanbod

•

Het ruimtelijk combineren van opwek, opslag en

We onderzoeken in welke gebieden dat kansrijk

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Het combineren van opgaven en meervoudig ruimtege-

onale samenwerkingen. Bij de uitwerking van subregionale

tegebruik), welke schaal en type wind- en/of zonopstelling

kansen en opgaven kan dit document gebruikt worden.

passend is in welk type gebied, welke mogelijkheden er zijn

bruik •

Zuinig en zorgvuldig ruimtegebruik is het uitgangspunt. Daaronder verstaan we bijvoorbeeld, zonnepane-

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

voor de koppeling met andere transitieopgaven etc.

1.2. H O E K A N D I T I N S P I R AT I E D O C U MENT GEBRUIKT WORDEN?

len op daken, parkeerplaatsen of op waterberging en

Het inspiratiedocument is niet bedoeld als extra beleid. Het geldt nadrukkelijk ter inspiratie op het snijvlak van energieopwekking en ruimtelijke kwaliteit. De adviesgroep en

windmolens langs infrastructuur.

Het doel van dit inspiratiedocument is meerledig. Ge-

de groene organisaties bevelen aan om het inspiratiedocu-

Meervoudig ruimtegebruik gaat voor enkelvoudig

meenten die nog geen zoekgebieden hebben vastgesteld

ment te benutten bij de verdere uitwerking van de plannen.

gebruik.

kunnen dit document en de hierin uitgewerkte ontwerp-

We gebruiken de energieopwekking als hefboom voor

principes gebruiken bij de totstandkoming van geschikte

Het document is opgebouwd aan de hand van de bovenge-

andere opgaven zoals extensivering van de landbouw,

zoekgebieden vanuit het ruimtelijk perspectief. Wat kunnen

noemde drie ruimtelijke ontwerpprincipes. Tezamen borgen

klimaatadaptatie en natuurontwikkeling.

ruimtelijke aanleidingen zijn voor het situeren van energie-

deze ontwerpprincipes de ruimtelijke kwaliteit en samen-

opwek, hoe verhouden verschillende zoeklocaties zich tot

hang van het West Overijsselse landschap, benadrukken ze

Aansluiten bij gebiedsspecifieke kenmerken

elkaar, welke schaal zoekgebied en type energieopwek past

het belang van onderlinge afstemming en zetten ze in op

•

Kenmerken en identiteit van het gebied zijn het uit-

bij welk type landschap of welke gebruiksvorm etc.

toekomstbestendig en efficiënt ruimtegebruik.

gangspunt.

Voor gemeenten die al zoekgebieden hebben vastgesteld,

Ieder hoofdstuk behandelt één ontwerprincipe, dat wordt

De optimale balans tussen ontwikkeling en bescher-

kan dit inspiratiedocument helpen bij het nadenken over de

uitgewerkt en geillustreerd met kaartmateriaal en voorbeel-

ming verschilt van gebied tot gebied. Aan de orde

verdere invulling en uitwerking van de deze zoekgebieden.

den. De verschillende voorbeelden tonen een aantal mo-

komen daarbij onder andere landschapstypologie,

Een scala aan voorbeelden laat zien hoe tot een zorgvuldige

gelijkheden hoe de energieopgave uitgewerkt kan worden.

leefbaarheid, belevingswaarde, natuurontwikkeling,

landschappelijke inpassing kan worden gekomen, welke

Soms zijn deze voorbeelden gerealiseerd, soms zijn ze als

erfgoed en milieu.

combinaties van functies er mogelijk zijn (meervoudig ruim-

schets of plan opgenomen, maar samen kunnen ze als inspi-

• •

•

ratie dienen voor de verdere uitwerking van de RES. Deze ontwerpprincipes zijn verder uitgewerkt in dit inspiratiedocument. Daarbij kunnen deze gebruikt worden voor provinciale en lokale omgevingsvisies. Doorkijk naar RES 2.0 en verder De RES 1.0 is voor een aantal gemeenten te vroeg om vastgestelde zoekgebieden te kunnen presenteren. Er ligt dus een opgave om naar RES 2.0 tot een nadere uitwerking te komen. Daarbij kan dit inspiratiedocument voor het hoekpunt ruimte worden ingezet in die verdere uitwerking. Daarnaast ontstaan er tussen verschillende gemeenten subregi-

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

2. EFFICIËNT KOPPELEN VAN VRAAG EN AANBOD

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

E F F I C I Ë N T K O P P E L E N VA N V R A A G EN AANBOD

is gunstig voor het netwerk. Deze aanbeveling is van belang voor gemeenten die nog zoekgebieden moeten aanwijzen en bij de afweging binnen

Het koppelen van vraag en aanbod heeft ruimtelijke voordelen. De opweklocaties, vooral als ze grootschalig zijn, hebben een uitstraling die past bij het dynamische karakter van stedelijke gebieden en stadsrandzones, zoals bijvoorbeeld bedrijventerreinen, havengebieden, vuilstorten of energiecentrales. Maar ook grootschalige agrarische bedrijven en kassengebieden horen in dit rijtje thuis. Door het situeren van energievraag en -opwek bij elkaar, kan bespaard worden op de kosten voor infrastructuur en transport. Ook blijft de ruimtelijke impact van nieuwe hoogspannings-/middenspanningsstations en hoogspanningsleidingen beperkt als energie zoveel mogelijk wordt opgewekt in de nabijheid van het bestaande netwerk. Het gaat bij dit ontwerpprincipe dus vooral om het koppelen van energieopwek aan stedelijke dynamiek, hetzij in bestaande (eventueel te herstructureren) stedelijke gebieden, hetzij in nog te ontwikkelen toekomstige stedelijke zones. Aanbeveling •

Koppel energieopwek zoveel mogelijk aan de vraag, dat past bij het dynamische karakter van de vrager en

Ligging grote energievragers en elektriciteitsnetwerk

zoekgebieden.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Voorbeelden van koppeling duurzame energie-opwekking en energie-vragers

Een rioolwaterzuivering is als energievrager geschikt als

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

fotograaf Bram van de Biezen

Energieopwek door wind en zon bij dynamische stadsrand

locatie voor energieopwek

Wind en zon op bedrijventerreinen kunnen passen bij de dynamische en industriële uitstraling en koppelen opwek aan vraag. Dit voorbeeld van Haatland, Kampen laat een combinatie van windturbines en (veel ruimte voor) zon op grootschalige bedrijfsdaken en -hallen zien op een terrein met (deels havengerelateerde) bedrijvigheid, opslag, RWZI etc. Bij nieuwe bedrijventerreinen is dit wellicht gemakkelijker omdat hiermee rekening gehouden kan worden bij de planvorming (beperkingen windturbines, constructie bedrijfsdaken voor zon Industriële complexen zijn als grote energievrager geschikt als locatie

Koppeling van zonnevelden aan infrastructuur en

voor energieopwek

hoogspanningsnetwerk

etc.). Maar ook bij bestaande bedrijventerreinen liggen kansen, zeker als deze geherstructureerd moeten worden.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

3. COMBINEREN VAN OPGAVEN EN MEERVOUDIG RUIMTEGEBRUIK

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

3.1 C O M B I N E R E N VA N G R OT E R U I M T E L I J K E O P G AV E N

gaan en het proces vertragen of stoppen. Dit vraagt een

bijdragen aan dit transitieproces.

ander (agrarisch) gebruik van de grond, dan in de huidige De energietransitie is een enorme opgave met een grote

situatie. Energieopwekking door zon, en evt. wind, kan

•

ruimtelijke impact, maar het is niet de enige grote opgave

gecombineerd worden met een hogere grondwaterstand

Dit zijn opgaven die zich misschien niet vanzelfsprekend

die in Nederland moet plaatsvinden. We hebben tegelijker-

en kan zo een rol spelen in dit transformatieproces.

laten combineren met energieopwekking, maar die toch

tijd te maken met o.a. de klimaatopgave, het vergroten van

de moeite van het onderzoeken waard zijn. Denkbaar is de

de biodiversiteit, de landbouwtransitie, de stikstofcrisis en

•

een grote woningbouwopgave. Het beslag op de ruimte

Zowel het vasthouden en vertraagd afvoeren van regen-

sche gronden, door kruidenrijke vegetatie in combinatie

is groot en de beschikbare ruimte beperkt. Het is daarom

water in tijden van hevige regenval als het tegengaan van

met extensieve zonnevelden. Op plekken waar omvorming

noodzakelijk dat deze opgaven in samenhang worden

verdroging zijn ruimtelijke opgaven, waaraan energieop-

van loofbos naar meer gemengd bos of heide aan de orde

bezien en relevant om op zoek te gaan naar koppelkansen.

wekking een bijdrage aan kan leveren. Onder anderen veel

is, kan onderzocht worden of een combinatie met windtur-

Juist door grote ruimtelijke opgaven te koppelen, kan de

natuurgebieden hebben te leiden onder de droogte van de

bines mogelijk is.

ene transitie een hefboom zijn voor de andere.

laatste zomers. Water langer vasthouden rondom natuurge-

Vanuit Overijssels perspectief zijn een aantal opgaven rele-

Waterbergings- en verdrogingsopgave

richtingen kunnen bieden: •

Woningbouwopgave.

combinatie van bodemverbetering op voormalige agrari-

bieden kan verdroging tegengaan en kan goed gecombi-

•

neerd worden met bijvoorbeeld zonnevelden.

Overijssel is een provincie met veel landgoederen. Voor

vant, die in samenhang met de energieopgave oplossings-

In stand houden landgoederen

veel landgoederen geldt dat de beheerkosten groot zijn. •

Bossenstrategie eventueel in combinatie met ontwik-

Energieopwekking kan hier een bijdrage aan leveren, mits

keling van nieuwe natuur

toegepast op een manier die de ruimtelijke kwaliteit in

Het vastleggen van CO2 in nieuwe bossen, zowel ten be-

stand houdt (meestal kleinschalige opwek).

Behalve duurzaam en energieneutraal bouwen kan ge-

hoeve van houtproductie als het vergroten van de biodiver-

dacht worden aan energieopwekking voor bepaalde tijd

siteit, kan gecombineerd worden met energieopwekking,

Voorbeeld: Zonnepark en nieuwe natuur Noord Brabant

op gronden die bestemd zijn voor woningbouw/stedelijke

bijvoorbeeld de opstelling van windturbines in nieuwe

H+N+S Landschapsarchitecten

ontwikkeling, maar die nog niet bebouwd gaan worden.

bossen. Ook kan onderzocht worden of er kansen liggen

De zogeheten ‘pauzelandschappen’. Ook het stimuleren van

voor energieopwek in bestaande bossen, bijvoorbeeld bij

In samenwerking met Groen Ontwikkefonds Brabant

zon op dak van nieuw te bouwen woningen mag hier niet

omvorming van naald- naar loofbos.

stelden H+N+S en Over Morgen een strategie op waarbij de

ontbreken. Woningbouw zou in de toekomst ook kunnen

Gebieden met mogelijkheden voor koppeling van energie aan andere opgaven

Vergroten van biodiversiteit, ruimte voor weidevogels

ontwikkeling van zonnevelden en nieuwe natuur hand in

gaan dienen als energieleverancier of energiebuffer.

•

Landbouwtransitie

hand gaan. Het gaat om extensieve zonneparken voor een

Tegengaan van bodemdaling in veenweidegebieden.

De landbouwtransitie is een belangrijke ruimtelijke op-

periode van 15 jaar op gronden die aansluiten bij Natuurne-

Door de inklinking van veenbodems vindt niet alleen bo-

gave, waarbij een nieuw verdienmodel, stikstofreductie,

twerk Brabant. De inzet is verbetering van de bodemkwali-

demdaling plaats, maar gaat dit gepaard met uitstoot van

verbeterde bodemkwaliteit en biodiversiteit en afnemend

teit, vergroten van de biodiversiteit, versterken van het na-

CO2. Het opzetten van waterpeil kan deze uitstoot tegen-

gebruik van bestrijdingsmiddelen belangrijke ingrediënten

tuurnetwerk en natuurlijk de opwek van energie. Na 15 jaar

zijn. Energieopwekking zou een plaats kunnen krijgen in en

worden de zonnevelden verwijderd en kan het achtergelaten gebied zich doorontwikkelen tot natuurnetwerk. Het

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Impressie van een stadsrandzone of pauzelandschap waarbij zonne-energie wordt gecombineerd met een park- en ontmoetingsplek en ruimte voor stadslandbouw.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Impressie van een extensief zonneveld in combinatie met het opzetten van grondwaterpeil om bodemdaling tegen te gaan en verdroging natuurgebied te voorkomen en met het vergroten van biodiversiteit

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Bestaande situatie

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

In de toekomst aan te leggen houtwallen of andere landschapselementen kunnen gecombineerd worden met (kleinschalige) zonnevelden en evt. windturbines. Door het goed positioneren van de houtwallen ten opzichte van de zonnevelden, wordt schaduwwerking gereduceerd en kunnen zon- en windopstellingen ingepast worden in het landschap

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Bestaande situatie

Extensieve zonnevelden

Nieuwe natuur

is een experimenteel project, waarbij verbetering van biodiversiteit en bodemkwaliteit onderdeel van het onderzoek zijn. Aandachtspunt bij dit concept is de toekomstwaarde van de investering in de aansluiting op het elektriciteitsnet. De toekomstwaarde is hoger in natuurgebieden die grenzen aan stedelijk gebied dan in ruraal gelegen natuurgebieden. Omdat het in gebieden nabij de stad aannemelijker is dat de netaansluiting na 15 jaar (deels) weer wordt benut.

3.2 M E E R V O U D I G R U I M T E G E B R U I K Niet alleen door de koppeling met andere grote opgaven, die lange gebiedsprocessen zullen vergen, maar ook door meervoudig of dubbel ruimtegebruik na te streven, kan zuinig en efficënt met de ruimte worden Dit kan op elk schaalniveau en daar zijn al vele interessante voorbeelden van, die ook in West-Overijssel toepasbaar zijn. Denk hierbij T=0

T=1

T=15

T=30

bijvoorbeeld aan parkeerplaatsen met een zonnedak, zonnepanelen op

Intensief agrarisch gebruik

Extensief zonneveld

Nieuwe natuur

Doorontwikkelde

geluidsschermen en zon op daken in combinatie met groendaken, die

natuur

een bijdrage leveren aan reductie van hitte en vergroten van biodiversiteit. Hoewel meervoudig ruimtegebruik enerzijds vaak extra inspanning

Toevoegen van een of meerdere kleinschalige zonnevelden aan een landgoed. Dit kan een toevoeging vormen aan de al gebruikelijke funcites op landgoederen, zoals natuur, landbouw, wonen en recreatie.

vraagt en soms de onderzoeks- of experimentele fase nog niet voorbij

Bovendien kan het bijdragen in de onderhouds- en beheerkosten van het landgoed. Belangrijk is dat de energieopwek en inpassing rvan passen bij het karakter en schaal van het landgoed

is (bijv. combinatie van agrarische teelten en zonnepanelen), biedt het anderzijds kansen en mogelijkheden om het ruimtebeslag te beperken en het draagvlak te vergroten.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Voorbeelden van meervoudig ruimtegebruik

Aanbeveling •

Benut de koppeling met andere (grootschalige) ruimtelijke opgaven en transities zoveel mogelijk. Energietransitie kan een (financiële) bijdrage leveren aan andere opgaven. Deze aanbeveling kan zowel een rol spelen bij het bepalen van zoekgebieden als bij de verdere uitwerking of afweging van reeds aangewezen zoekgebieden.

• Zon op kantoordak

Zon op daken nieuwbouw

Benut en stimuleer zoveel mogelijk meervoudig

Solarpark De Kwekerij, Hengelo Gelderland: zonnevelden in

ruimtegebruik in het kader van efficiënt en duurzaam

combinatie met uitloopgebied dorp , waterberging en natuur

omgaan met de ruimte. Dit kan de maatschappelijke acceptatie versterken. Deze aanbeveling kan zowel een factor van belang zijn bij het aanwijzen van zoekgebieden als relevant bij de verdere uitwerking van reeds aangewezen zoekgebieden.

Zon en wind op vuilstort

Zon op grote schuurdaken en kleinschalig wind

Agrarische teelten in combinatie met verticale opstelling

op agrarisch erf

zonnepanelen om schaduwwerking te reduceren

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

4. AANSLUITEN BIJ GEBIEDSSPECIFIEKE KENMERKEN Het goed ruimtelijk inpassen van energieopwekking kan ondersteund worden door aan te sluiten bij de gebiedsspecifieke kenmerken. De karakteristieken en kwaliteiten van het landschap zijn daarbij het uitgangspunt. Deze willen we behouden en waar mogelijk met de energieopwekking versterken. We maken hierbij onderscheid in 3 leidende thema’s, die achtereenvolgens toegelicht worden: • Landschapstypen en landschappelijk samenhangende deelgebieden • Waardevolle gebieden • Grensoverschrijdende routes

Voorbeeld van meervoudig ruimtegebruik: combineren van parkeerterreinen en zonnedaken, bijvoorbeeld bij grootschalige parkeerterreinen op bedrijventerreinen of woonboulevards

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

4.1. L A N D S C H A P S T Y P E N E N LANDSCHAPPELIJK SAMENHANG E N D E D E E LG E B I E D E N Landschapstypen

ieder hun onderverdeling in specifieke landschapstypen en bijbehorende ruimtelijke kenmerken. De landschapstypen

Sinds 2009 wordt in Overijssel de Catalogus Gebiedsken-

zijn middels kaartstudies en in werkateliers met gemeenten

merken gebruikt om te bekijken welke ontwikkelingen,

in verband gebracht met generieke energieconcepten, wat

op welke schaal, in welk landschapstype passen. De land-

heeft geleid tot passende energieconcepten per landschap-

schapsanalayse uit de Catalogus blijkt nog steeds een goe-

stype. Eén van de conclusies hierbij was dat de schaal van

de basis te zijn en in beginsel ook geschikt om toe passen

het energieconcept moet passen bij de schaal van het land-

voor de ruimtelijke opgave van energieopwekking. In 2019

schap, zowel voor energieopwekking uit zon als uit wind.

is daarom een uitbreiding van de catalogus opgesteld, specifiek vanuit het perspectief van deze opgave (Energie-opwekking in de landschappen van Overijssel). Hierin wordt een indeling gemaakt in drie hoofdlandschap-

Energieconcepten voor het zandlandschap: jonge broek- en heideontginningen

pen: zandlandschap, veenlandschap en kleilandschap, met

Energieconcepten voor de hoogveenontginnin-

De landschappen van West-Overijssel

De landschapstypen zijn middels kaartstudies en werkateliers in verband gebracht met generieke energieconcepten wat heeft geleid tot passende energieconcepten per landschapstype

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

gen en veenkoloniaal landschap

Jonge heide- en broekontginningen vormen grootschalige landschappen met open ruimtes, relatief rechte blokverkavelingen, (productie)boscomplexen en laanbeplantingen. Wegen kennen lange rechtstanden (lange rechte lijnen) en vormen sterke geometrische vormen. Erven liggen als blokken aan deze wegen. Door de relatief jonge ontginningen, efficiënte verkavelingen en beperkte aanwezigheid van natuurlijke biotopen en landschapselementen lenen deze landschappen zich goed voor grotere opstellingen van wind- en zonne-energie. Bijvoorbeeld: •

(Aaneengeschakelde) zonnevelden binnen de blok-

1. zonne-kavel / -cluster met windlijn

2. zonne-kavel / -cluster met windcluster

verkaveling, eventueel in combinatie met een windlijn (concept 1) of windcluster (concept 2). Voor een goede inpassing worden landschapsstructuren versterkt of aangebracht. •

Ontwikkeling van een grootschalig energielandschap in de vorm van gebiedsontwikkeling (concept 3) of structuurontwikkeling (concept 4) met een concentratie van zonnevelden en een windcluster of -lijn. Inpassing door middel van robuuste nieuwe landschapsstructuren, verbetering van de waterstructuur, evt. in combinatie met recreatieve opwaardering en duurzame landbouw. Voorbeeld van grootschalig energielandschap met structuurontwikkeling (concept 4): Een lijnopstelling van windturbines in combinatie met zonnevelden langs een waterloop in het grootschalige 3. grootschalig energielandschap

4. grootschalig energielandschap

en relatief open jonge heide en broekontginningslandschap. Er wordt een grootschalige nieuwe beplantings(bos)structuur geïntroduceerd en een combinatie met duurzame landbouw, waterber-

gebiedsontwikkeling

structuurontwikkeling

ging en/of recreatie is mogelijk. Er ontstaat een nieuw robuust landschap met eigen kwaliteiten.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Energieconcepten voor het zandlandschap: essen- en oude hoevenlandschap, esdorpen Het essen- en oude hoevenlandschap kent historische es-

•

Voor de (kleine) esdorpen ligt er de kans om zelfvoor-

complexen, kampen, erven en boerderijen, onregelmatige

zienend te worden, bijvoorbeeld door het plaatsen

verkavelingen met bochtige wegen en wegbeplantingen,

van een dorpsmolen, eventueel in combinatie met

bossen op hogere zandgronden, heiderestanten, houtwal-

een zonneveld aan de rand van het dorp. Zonneveld

len en eikenhakhoutbosjes. De oude ontginningen grenzen

en windmolen passen bij de schaal van het dorp en

vaak aan de beekdalen.

kunnen gecombineerd worden met andere voorzieningen, zoals sportvelden, een park en/of waterberging

Dit landschap is kleinschalig en afwisselend met een grote

(concept 3).

rijkdom aan historische elementen en landschappelijke beplantingen. Juist door de vele landschapselementen is inpassing van zonne-energie (en soms windenergie) mogelijk, mits de schaal van het energieconcept past bij de schaal van het landschap. Bijvoorbeeld: 1. zonne-kavel / -cluster met zonne-erf en erf-molens

•

Een zonneveld dat het kavelpatroon volgt en is ingepast binnen een ‘landschapskamer’. Houtwallen en boscomplexen worden aangevuld ter versterking van de inpassing. De escomplexen zelf zijn uitgesloten. Afhankelijk van de (historische) waarde kan op erven kleinschalig zon en een kleine molen toegepast worden (concept 1).

•

Extensief multifunctioneel zonneveld, bijv. in combi-

3. zonne-kavel met dorp-molens

natie met natuur, waterberging of extensieve teelten. Het zonneveld volgt het kavelpatroon en is ingepast binnen een ‘landschapskamer’. Zie verder hierboven (concept 2).

2. extensieve zonnevelden met zonne-erf en erf-molens

Voorbeeld van dorpsmolen en zonnekavel (concept 3): Gesitueerd bij esdorp in het kleinschalige essen- en oude hoevenlandschap. Deze manier van energieopwekking kan bij relatief kleine dorpen een rol spelen in het voorzien in eigen energiebehoefte. De dorpsmolen moet qua afmeting passen bij de schaal van het dorp en in silhouet bij het dorp horen (dus niet op te grote afstand). Combinatie met een zonnekavel, bijv. in de vorm van een park met uitloopgebied voor het dorp of ter vergoting van biodiversiteit.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Energieconcepten voor het zeekleilandschap Vanuit linten werd het hoogveengebied via strokenverkave-

op vlak van waterberging, recreatie, biodiversiteit en

ling ontgonnen. Wijken werden gegraven voor ontwatering.

landschap. Grootschalige nieuwe beplantingsstructu-

Een deel van de hoogveengebieden is later afgegraven

ren zijn niet wenselijk omdat dit niet past in het hoog-

voor landbouwdoeleinden. Er is een duidelijk onderscheid

veenlandschap (concept 3).

tussen een fijnmazige ontginningsstructuur en grotere blokverkaveling ontstaan door de ruilverkaveling. Bomen en elzensingels op kavelgrenzen en langs vaarten en wegen doorbreken de grote openheid. Het grootschalige open ontginningslandschap waar de wind goed vat op heeft is ruimtelijk geschikt voor de opstel-

2. zonne-erven

ling van wind in clusters of lijnopstellingen. Bijvoorbeeld:

en windlijnen haaks tussen lint

•

Windenergie in lijnopstelling parallel aan ontginningslijnen. Oude linten worden landschappelijk versterkt door inpassingsmaatregelen rondom erven. Ruime voor zonne-energie rond erven (concept 1)

•

Windenergie in lijnopstelling haaks op ontginningslijn, vooral in hoogveenlandschappen die sterke schaalvergroting hebben doorgemaakt.Oude linten worden landschappelijk versterkt door inpassingsmaatregelen rondom erven. Ruime voor zonne-energie rond erven (concept 2)

1, zonne-erven en windlijn parallel achter lint

•

Ontwikkeling van grootschalig energielandschap in vorm van structuurontwikkeling tussen de linten. Het bestaat uit een lijnopstelling van windturbines en lineaire opstelling van zonnevelden. De ontwikkeling van het energielandschap gaat gepaard met ontwikkeling

Voorbeeld van lijnopstelling wind parallel aan lint (concept 1): Grootschalige windpstelling in het grootschalige landschap van veenkoloniën en hoogveenontginning. Een combinatie met land3. energielandschap van zon en wind als structuurverbetering achter of tussen de linten

bouw is zeer goed mogelijk, met toevoeging van een recreatief pad over de onderhoudsweg en verbetering van de oevers ter verhoging van de biodiversiteit.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Landschappelijk samenhangende deelgebieden

Energieconcepten voor de laagveenontginningen Open landschap langs de voormalige Zuiderzeekust. Het Open, nat en laag landschap ontgonnen vanuit ontginning-

zeekleigebied bestaat uit een terpenlandschap met oude

sassen. In dit gebied kunnen twee vormen onderscheiden

boerderijen. Langs de voormalige Zuiderzeedijk liggen

worden. Kleinschalig slagenlandschap met elzen- en wil-

dijkboerderijen en dijkdorpen. Beplanting is gekoppeld aan

gensingels op de kavelgrenzen en zeer open veenlandschap

de dijken, erven en dorpen.

zonder opgaande beplanting. Boerderijen liggen langs vaarten en wegen.

Om het waardevolle open landschap te behouden worden de energieconcepten gekoppeld aan de bebouwing. Bij-

Dit laagveenontginningslandschap is vooral geschikt voor

voorbeeld:

opwek van zonne-energie. In het kleinschalige slagenlandschap zullen grootschalige windturbines de bestaande

•

kwaliteiten verstoren en het weidse open landschap is van bijzonder belang voor weidevogels. Mogelijkheden voor

Langs de dijk en de dijkdorpen kunnen zonnekavels ontwikkeld worden. De vorm van de kavel bepaald de vorm en omvang van het zonneveld. Windbakens

1. zonne-kavels

zonnevelden zijn bijvoorbeeld:

kunnen bij dorpen ontwikkeld worden, waardoor

1. zonne-kavel en windbaken bij dijkdorpen

ieder zeekleidorp een extra oriëntatie aan de dijk krijgt •

Zonnevelden in het kleinschalige slagenlandschap

(concept 1).

volgen de verkaveling in vorm en omvang. Aaneenschakeling van velden is niet wenselijk in verband met

•

Boerderijen op terpen kunnen worden voorzien van

de doorzichten tussen de kavels. Zonnevelden kunnen

een windbaken: een kleine windmolen, passend bij

gecombineerd worden met versterking van de groen-

de schaal van het erf. De erfturbine draagt bij aan de

structuur (concept 1)

zelfredzaamheid van oude erven ten tijde van hoogwater. Er is geen ruimte voor de ontwikkeling van een

•

Ontwikkeling van zonne-erven binnen de erfstructuur,

zonne-erf (wel zonnedaken) omdat dit niet past bij de

zowel in het kleinschalige slagenlandschap als in het

kleine schaal van de terp (concept 2)

open veenlandschap. Dit gaat gepaard met de versterking van de erfbeplanting en het meekoppelen van weidevogeldoelstellingen.

2. zonne-erven

2. erf-molens bij terpen

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Energieconcepten voor de rivierkleilandschappen

Rivierenlandschap met uiterwaarden, zomer- en winterdijk.

leiding kan vormen (concept 2).

Oeverwallen met wegdorpen en handelssteden, grillige verkaveling, gevarieerde beplanting en enkele kwekers. Kleiige komgronden met rechte wegen, enkele verspreide boerderijen, enkele productiebossen en grote leegtes. In het rivierenlandschap met de opeenvolging van verschillende landschapstypen kan energieopwekking op verschillende manieren een plek krijgen. Uitgangspunt daarbij is dat het onderscheid tussen uiterwaarden, oeverwallen en komgronden herkenbaar blijft of versterkt wordt. 1. zonne-kavels en -cluster met

•

Ruimte voor zonnekavels, zonne-erven en multifunc-

bakens bij dorpen en steden aan de rivier

tionele zonnevelden. De velden volgen de vorm van de kavels. In de komgronden is het wenselijk de velden onder ooghoogte en vrij van hoge beplanting te houden vanwege behoud van openheid. Op de oeverwallen kan met de ontwikkeling van zonnevelden de landschapsstructuur worden versterkt. Uiterwaarden blijven vrij van zonnevelden. Windturbines kunnen als bakens toegepast worden langs de rivier, bijvoorbeeld bij steden, dorpen of bruggen (concept 1). •

Wat betreft zonne-energie is dit concept vergelijkbaar met concept 1. In de komgronden kunnen -in plaats van windbakens op deoeverwallen- lijnopstellingen toegepast worden, waarbij de hoofdwetering de aan2. zonne-kavels en -cluster met windlijnen in de komgronden

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

De energieconcepten per landschapstype bieden inpas-

regionale en provinciale) grenzen overstijgen. Daarom is het

•

Het komt ruimtelijke samenhang op regionale

sings- en vormconcepten, die goed aansluiten bij de speci-

van belang om voorstellen voor vooral grootschalige ener-

schaal ten goede als per gebied / landschappelijke

fieke kenmerken. Tegelijkertijd is het van belang om op een

gieopstellingen op verschillende schaalniveaus te bekijken

eenheid gekozen wordt voor één of beperkt aantal

hoger schaalniveau de mogelijke energieconcepten met

en te zorgen voor onderlinge afstemming.

energieconcepten.

elkaar in verband te brengen en te bekijken hoe deze zich tot elkaar verhouden. Voorkomen moet worden dat teveel

Aanbeveling

•

verschillende energieconcepten op korte afstand van elkaar worden gesitueerd. Door interferentie van de verschillende

doende afstand hebben om te voorkomen dat Schaal van het energieconcept moet passen bij schaal

ruimtelijke interferentie plaatsvindt met mogelijk

energieconcepten en -opstellingen zouden kwaliteit en

•

van het landschap. Grootschalige clustering van zon

landschappelijke verrommeling tot gevolg.

leesbaarheid van het landschap verloren kunnen gaan.

en/of wind is meest passend in relatief jonge grootschalige open landschappen, zoals hoogveenontgin-

Daarom is een voorstel gedaan voor een meer robuuste onderverdeling in grotere karakteristieke landschappelijke eenheden die een samenhangend geheel vormen en die beter passen bij deze grootschalige opgave. Bijvoorbeeld de IJsselvallei die bestaat uit rivier, uiterwaarden, oeverwallen Grootschalige jonge ontginningen

en komgronden, maar die één landschappelijke eenheid vormt. Of het grootschalige ontginningslandschap tussen Vecht en De Reest. Hier wisselen veenkoloniaal landschap, jonge heide en broekontginningen en laagveenontginningen elkaar af,maar vanuit het perspectief van de energieopgave kan het gezien worden als samenhangend geheel,

IJsselvallei

omdat het allemaal jonge ontginningslandschappen zijn. Deze landschappen, die relatief jong zijn en waar menselijk ingrijpen het meest zichtbaar is, zijn grootschalig en efficiënt verkaveld en ontwaterd, waardoor natuurlijke biotopen en landschapselementen verloren zijn gegaan. Ruimtelijk samenhangende deelgebieden kunnen (lokale,

Voorstel voor indeling in ruimtelijk samenhangende deelgebieden ten behoeve van de energieopgave

Deze energieconcepten moeten onderling vol-

ningen en jonge heide en broekontginningen.

•

Bekijk voorstellen voor energieopwek op verschillende schaalniveaus en zorg voor afstemming met de buren.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

4.2 W A A R D E V O L L E G E B I E D E N Voorgesteld wordt om op subregionale schaal te onderzoeEen groot aantal waardevolle gebieden in West-Overijssel

ken wat de invloedssfeer van de specifieke gebieden precies

tuele mogelijkheden voor energieopwek dienen

overstijgt de gemeentegrenzen en het is daarom van belang

is en wat eventuele mogelijkheden zijn voor energieopwek

verder onderzocht te worden, waarbij factoren als

ze, in het kader van de energieopgave, op regionaal schaal-

in deze gebieden.

landschappelijke en ecologische waarden een rol

niveau te beschouwen. Delen van deze gebieden vallen onder een beperkend regime, zoals Natuur Netwerk Neder-

spelen. Aanbeveling

land (NNN), Natura 2000 en Nationale landschappen. Voorbeelden van grote waardevolle gebieden, die een regionale

• •

betekenis hebben, en in een aantal gevallen van waarde zijn

energieopwek, maar als integrale opgave te bena-

ontzien van energieprojecten.

deren waarbij bijv. het vergroten van biodiversiteit,

op nationaal niveau, zijn Wieden-Weerribben, IJsselvallei, Sallandse heuvelrug en Polder Mastenbroek.

Hier liggen kansen om niet alleen te koppelen aan

Bijzondere en waardevolle gebieden zoveel mogelijk

verrijken met landschapselementen en aanleggen •

De invloedssfeer van de specifieke gebieden en even-

van toeristische routes het gebied verder kunnen versterken.

Vanwege hun bijzondere karakter en waarde voor natuur en recreatie staan deze gebieden op de kaart als uitsluitingsgebieden en is opstelling van windturbines niet mogelijk. Deze uitsluitingsgebieden beperken zich echter tot de grens van de gebieden zelf, terwijl de impact van energieopwek (en vooral windturbines) op natuur, recreatie en beleving groter is. Het zou daarom goed zijn de gebieden in breder perspectief te beschouwen en de invloedssfeer rondom de bijzondere gebieden te definiëren. Ieder natuurgebied kent zijn eigen invloedssfeer, die afhangt van verschillende factoren en waarvan de afmetingen per situatie zullen verschillen. Factoren die hierbij een rol spelen zijn onder andere de schaal van de omgeving (kleinschalig of grootschalig), de verhouding tussen open en meer besloten gebieden en de betekenis van omringende gebieden voor de leefgebieden van plant- en diersoorten in de bijzondere gebieden zelf. Ook de waarde van het landschap als Bijzondere en waardevolle gebieden

toeristisch-recreatief product en het type energieopwek (zon of wind) zijn van belang.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Een helder energieconcept in de invloedssfeer van een waardevol gebied kan de leesbaarheid van het landschap versterken. Bijvoorbeeld bakens van enkele windturbines, gesitueerd bij de steden langs de IJssel, kunnen de herkenbaarheid van de IJsselvallei versterken, mits dit concept consequent in de hele IJsselvallei toegepast wordt.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Voorbeeld van enkele windturbines bij Zutphen als baken langs de IJssel

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Voorbeeld: Energielandgoed Wells Meer H+N+S Landschapsarchitecten Dit voorbeeld in Limburg, gelegen tussen de grens met Duitsland en het nationaal park de Maasduinen, laat zien dat een energieopstelling binnen de invloedssfeer van een bijzonder en waarNaast energieopwekking is er ruimte voor natuurontwikkeling langs de Molenbeek, een recreatief

devol gebied een bijdrage kan leveren aan het gebied zelf. Op de plek waar ooit een landgoed lag, is in de loop van de tijd een monotoon agrarische landschap ontstaan. Nu deze agrarische

padennetwerk, bezoekerscentrum en energieboulevard en experimenteerruimte voor meervou-

gronden vrijkomen wordt een 400ha groot nieuw energielandgoed ontwikkeld, dat kan voorzien in 50% van het energieverbruik van de gemeente Bergen en dat daarnaast betekenis krijgt voor

dig ruimtegebruik.

educatie, recreatie en natuur. Er wordt ook ruimte geboden voor experimenten op het gebied van meervoudig ruimtegebruik. Door de grootschalige opwekking van duurzame energie op één plek te concentreren, blijven aangrenzende waardevolle en kwetsbare gebieden zoals Nationaal Park de Maasduinen en het Maasdal gespaard en wordt een kwaliteitsimpuls gegeven aan het gebied Wells Meer.

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

4.3 G R E N S O V E R S C H R I J D E N D E ROUTES

vanuit de omgeving. Sommige routes zijn bijvoorbeeld

van de route, bijvoorbeeld windturbines als bakens

zo vanzelfsprekend opgenomen zijn in het landschap,

als principe voor alle op- en afritten of een opstel-

Infrastructurele netwerken zoals wegen, spoorlijnen en ka-

dat ze nu niet opvallen, maar door een lijnopstelling van

ling van lijnen (of lijnstukken) als principe voor de

nalen liggen meestal als autonome lijnen in het landschap.

turbines juist in beeld komen.

gehele route.

Het zijn verbindende structuren, die meestal het lokale, en soms ook het provinciale en zelfs nationale schaalniveau

Aanbeveling

overstijgen. Deze routes kunnen aanleiding zijn voor de plaatsing van windturbines en/of zonnevelden. Niet al-

Bepaal de keuze voor een energieconcept zowel vanaf de weg als vanuit de omgeving en kies

•

Er liggen kansen voor het koppelen van energieop-

voor een bijpassende opstellingsvorm. Als weg/

leen vanwege hun ruimtelijke impact, maar ook omdat op

stellingen aan hoofdinfrastructuur (weg, water en

spoor vanuit de omgeving vrijwel onzichtbaar is

deze manier de dynamiek van infrastructuur en energie

spoor).

(door bossen, beplanting of reliëf ), dan kan een

gebundeld wordt. In West-Overijssel gaat het om de A1, A28, N50, N35, N36, N340 en een aantal spoorlijnen. Ener-

opstelling van windclusters gekoppeld aan de stad •

Maak de keuze voor een energieconcept op schaal

wellicht beter zijn dan een lijnopstelling langs de

gieconcepten, die zich goed lenen voor de koppeling aan

weg, waardoor die vanuit de omgeving opeens

infrastructuur, kunnen bijvoorbeeld zijn: lijnopstellingen

zichtbaar wordt. Of is een keuze voor zon in plaats

van windturbines, evt. in combinatie met zon, langs weg of

van wind logischer.

spoor, windopstelling in clusters of als bakens gekoppeld aan bedrijventerreinen langs de snelweg of bij op- en afritcomplexen, zonnepanelen geintegreerd in geluidsschermen of -bermen en zonnedaken op verzorgingsplaatsen. Omdat het gaat over grensoverschrijdende structuren moet op het niveau van de hele route naar de opgave gekeken worden en onderzoek gedaan worden. Dat betekent dat er afstemming nodig is tussen verschillende gemeenten en, in een aantal gevallen, tussen provincies. Daarnaast spelen een aantal aandachtspunten en factoren een rol bij de plaatsing van energie, gekoppeld aan infrastrucuurlijnen. Belangrijk is om de opgave niet alleen te bezien vanuit het perspectief van de weggebruiker, maar ook Grensoverschrijdende routes

•

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Eenduidige windturbine-opstelling langs de gehele route

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Verschillende opstellingsvormen leveren een onrustig beeld op en vormen geen samenhang met de route. Kies in onderlinge afstemming voor een eenduidig energieconcept op schaal van de route

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

Voorbeeld Windenergie E40, België H+N+S Landschapsarchitecten Windclusters gekoppeld aan infrabundel en stedelijke dynamiek

Op het tracé langs de E40 tussen Gent en Aalst (België) is gekozen voor een ritme van clusters langs de infrabundel met snelweg, spoor en kanaal. De infrabundel ligt onnadrukkelijk in het landschap en zou juist zichtbaar worden door de lange lijnopstelling, die daar aanvankelijk gedacht was. Er zijn twee modellen ontwikkeld. In het eerste model worden de clusters gekoppeld aan bedrijventerreinen langs de snelweg. In het tweede model worden de clusters in het landschap geplaatst en voegt de inpassing zich naar de specifieke landschappelijke kwaliteit. Eén cluster op de kouter (heuvel) in combinatie met landschappelijke verbetering van de lagergelegen beekdalen, één cluster in de open akkers en één cluster in nieuwe boscomplexen, die aansluiten bij het bestaande bos. De windclusters horen op regionale schaal nog steeds bij de infrabundel, maar krijgen een landschappelijke inpassing en meerwaarde op lokaal niveau.

Windclusters gekoppeld aan infrabundel en landschappelijke deelgebieden

I N S P I R AT I E D O C U M E NT - R E S W E S T OV E R I J S S E L

COLOFON Intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot uitgaven

Het Inspiratiedocument RES West-Overijssel is opgesteld door H+N+S Landschapsarchitecten en ROM3D

Alle intellectuele eigendomsrechten met betrekking tot de inhoud, waaronder tekst, geluid en/of beeld, van deze uitgave berusten bij H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers. Zonder voorafgaande

Team H+N+S Landschapsarchitecten

schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. en/of haar licentiegevers, is het niet toegestaan om

Nikol Dietz (H+N+S)

enige inhoud openbaar te maken en/of te verveelvoudigen. [Voor zover openbaarmaking en/of

Rik Olde Loohuis (ROM3D)

verveelvoudiging is toegestaan, moet steeds de bron worden vermeld indien dit wettelijk of contractueel verplicht is. Commercieel of onrechtmatig gebruik van enige inhoud van deze uitgave is

Beelden

niet toegestaan.]

Alle beeldmateriaal is vervaardigd door H+N+S en ROM3D Foto’s zijn van Koen Mol, tenzij anders vermeld

Inspanningsverplichting achterhalen rechthebbenden H+N+S B.V. heeft haar uiterste best gedaan om rechthebbenden van de inhoud, waaronder tekst,

Datum

geluid en/of beeld, van deze uitgave te achterhalen. Indien u (mede)rechthebbende bent op enige

17 mei 2021

inhoud en voor het gebruik daarvan niet als (mede)rechthebbende bent genoemd of daarvoor geen toestemming hebt verleend waar die wel vereist was, verzoeken wij u onmiddellijk contact op te

Projectnummer

nemen via mail@hnsland.nl.

2647

Disclaimer ten aanzien van uitgaven H+N+S B.V. heeft uiterste zorg besteed aan de inhoud van deze uitgave. H+N+S B.V. wijst echter iedere vorm van aansprakelijkheid af voor onvolkomenheden of onjuistheden ten aanzien van de inhoud van de uitgave. H+N+S B.V. behoudt zich het recht voor de inhoud van de uitgave te wijzigen zonder dit vooraf aan te kondigen. Levering van concepten Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van H+N+S B.V. is het niet toegestaan om enige door H+N+S B.V. geleverde concepten, waaronder concept uitgaven, openbaar te maken en/of te verveelvoudigen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10217806/1