Bijlage 1 - Inventarisatie wateropgaven

Inventarisatie wateropgaven inclusief water en bodem sturend Afdeling:

Externe dienstverlening

Opdrachtgevers:

Ali Flikkema, Gerben van Dijk

Portefeuillehouders:

Harrie Rietman, Maarten Slingerland

Datum:

31 januari 2025

Versie:

Concept, versie 3

Aanleiding De gemeente Zwartewaterland bevindt zich in de uiterst kwetsbare IJssel-Vechtdelta. Een gebied dat door de samenvloeiing van het IJsselmeer, de IJssel, de Vecht en het Meppelerdiep een unieke en complexe waterhuishouding kent. Het water in onze regio maakt prettig wonen, bedrijvigheid, recreatie en toerisme mogelijk. Het water maakt ons echter ook kwetsbaar. De afgelopen eeuwen hebben we het water- en bodemsysteem naar onze hand gezet om ons landgebruik te optimaliseren. Daarbij hebben we ons landgebruik niet laten sturen door de eigenschappen van het water- en bodemsysteem. Met technische ingrepen was alles mogelijk. Klimaatverandering leidt steeds vaker tot lokale knelpunten. Denk bijvoorbeeld aan de hoogwatersituatie in december 2023. We lopen tegen de grenzen van maakbaarheid aan. Wereldwijde, landelijke en regionale gebeurtenissen hebben het urgentiebesef vergroot op het gebied van water en klimaat. Denk hierbij aan de watersnoodramp Limburg in 2021, opeenvolgende zeer droge zomers en aanhoudend hoogwater in december 2023. Steeds vaker worden we met de gevolgen van klimaatverandering geconfronteerd. Dit heeft nationaal en regionaal ook voor een stroomversnelling aan ontwikkelingen gezorgd. Veel van deze opgaven doorwerking hebben op de gemeente Zwartewaterland. Veenweidegebied: De bodem daalt bijna overal in het veenweidegebied.

Voor de gebruiksfuncties verlagen we kunstmatig de grondwaterstand. Dit leidt tot bodemdaling waardoor opnieuw verlaging van het peil plaatsvindt. Dit proces van waterpeilverlaging, gevolgd door bodemdaling, is al eeuwen bezig. Dit leidt onder andere tot extra beheer en onderhoudskosten in de openbare ruimte. Ook hier is afgelopen december overlast ondervonden. Door de combinatie van verschillende factoren (veel regenval, volle waterberging Genemuiden, hoog water Zwarte Water én een hoog polderpeil) werd de afvoermogelijkheid van Genemuiden naar het buitengebied van de polder Mastenbroek beperkt. Gevolg hiervan was water op straat en toiletten in de binnenstad die niet doorgetrokken konden worden. Verstedelijkt gebied: De kernen Hasselt, Genemuiden en Zwartsluis kennen een lange historie. In de loop der jaren zijn deze kernen gegroeid in omvang. Vroeger werd stevige ondergrond en hoger gelegen land uitgezocht om op te bouwen. Echter is in de afgelopen decennia steeds meer gebouwd op laaggelegen, vaak slappe ondergrond. Een slechte ligging in combinatie met extreme weersomstandigheden maken deze locaties gevoeliger voor de gevolgen van klimaatverandering. Dit benadrukt des te meer het belang om water en bodem weer sturend te maken bij ruimtelijke keuzes en nieuwe gebieden klimaatbestendig te ontwikkelen. Dus rekening houden met locatiekeuze én inrichting.

IJssel, Vecht en Delta: Door klimaatverandering nemen extreme neerslag en perioden van droogte toe. Daarnaast speelt de peilaanpassing van het IJsselmeer. Het afvoerregime van de grote rivieren verandert. Er treden hogere waterstanden op. Als gevolg daarvan neemt het overstromingsrisico toe. Bij lage afvoeren dalen de waterstanden. Hierdoor neemt de diepgang voor scheepvaart af en dalen de grondwaterstanden in de omgeving, waardoor verdroging optreedt. De woningbouwopgave in overstroombaar gebied zorgen voor toenemende kwetsbaarheid voor overstromingen, en dus een grotere afhankelijkheid van de keringen. Tegelijkertijd vragen dijkversterkingen om veel ruimte. door aanwezige bebouwing is ruimte voor dijkversterking vaak beperkt.

De wateropgave In de afgelopen periode is er een analyse gedaan naar de impact die alle wateropgaven (landelijk, regionaal en lokaal) op ons hebben en wat water en bodem sturend werken betekent voor de gemeente Zwartewaterland. De basis hiervan wordt gevormd door de ‘cirkel betrokkenheid wateropgaven’ (zie onder en bijlage II collegevoorstel voor grote versie). In deze cirkel zijn alle watergerelateerde opgaven verdeeld onder nationaal, regionaal en lokaal. Vervolgens is per opgave de mate van betrokkenheid bepaald: meebepalen, meewerken, meedenken of meeweten. Per opgave is vervolgens in beeld gebracht wat deze inhoudt en in welke mate de opgave geborgd is binnen onze organisatie. Dit vormt de onderbouwing van de benodigde capaciteitsuitbreiding in de vorm van een strategisch adviseur wateropgaven.

Onvoldoende strategische capaciteit Gemeente Zwartewaterland beschikt op dit moment niet over voldoende strategische capaciteit. Op dit moment zijn veel (strategische) opgaven nog niet verankerd in ons beleid en in ons dagelijks handelen. Water en bodem sturend maakt nog geen onderdeel uit van onze werkprocessen. De meeste taken worden nu niet of nauwelijks ingevuld en er mist regie en coördinatie. Dit strategische vraagstuk vraagt eerst om strategische capaciteit en vervolgens om een strategische benadering die organisatie breed wordt aangepakt.

Deelopgaven Wij beschouwen de wateropgave als aparte opgave, maar met doorwerking op alle andere ruimtelijke thema’s binnen onze organisatie. De totale wateropgave wordt onderverdeeld in een aantal deelopgaven en heeft de volgende doelstelling:

‘Verankeren van de strategische wateropgaven inclusief water en bodem sturend in beleid, regelgeving en organisatie’

Wateropgaven Zwartewaterland

Deelopgave 1: Water en bodem sturend

Deelopgave 2: Landelijke wateropgaven

Deelopgave 3: Regionale wateropgaven

Deelopgave 4: Lokale wateropgaven

Deelopgave 5: HWBP coordinatie

Impact WBS Kamerbrief

Integraal riviermanagement

Overijssels waterakkoord

KAS Genemuiden

Veilige Vecht

Verstedelijkingsstrategie regio Zwolle

Actualisatie beleidslijn grote rivieren (BGR)

Regionaal waterprogramma

Nieuw RWP (opvolger GRP)

Hasselt-Zwartsluis

Landelijke maatlat klimaatadaptatie

Programmatische aanpak grote wateren (PAGW)

Position paper WBS WDODelta

Calamiteitenplan hoogwater

Zwartsluis West

Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving

VNW ontwikkelingen op water

Accounthouderschap waterschap

IJsselmuiden-Genemuiden

Nationaal waterprogramma

Veenweidestrategie

Mastenbroek Zwartewater

Deltabeslissing IJsselmeergebied

Klimaatadaptief ruimtelijk ontwikkelen regio Zwolle

Genemuiden

Vereniging Nederlandse Riviergemeenten

Samenwerking RIVUS

Hiervoor is borging van wateropgaven in zowel beleid, regelgeving als werkwijze organisatie benodigd. De focus ligt hierbij op de binnencirkel (direct invloed) uit de cirkel van betrokkenheid (bijlage II).

Verankering in wet- en regelgeving

Verankering in beleid

Beleidsmatige uitgangspunten in omgevingsvisie

Nieuw beleid: Riool- en waterpramma, KAS Genemuiden...

Verankering in omgevingsplan, vb. reserveringszones dijken

Doorwerking in vergunningverlening

Verankering in werkwijze organisatie

WBS verankeren in andere beleidsvelden (eenheid overstijgend)

Bewustwordingstraject

Water en bodem sturend We staan voor de opgave om water en bodem gestuurd te werken. Wij zien water en bodem sturend als onderdeel van het totale pakket aan wateropgaven. Eind 2022 heeft het kabinet besloten dat water en bodem weer sturend moeten worden bij ruimtelijke keuzes. Het Rijk hanteert hiervoor zeven uitgangspunten en 33 structurerende keuzes met betrekking tot waterbeschikbaarheid, waterkwaliteit, waterveiligheid, bodem bebouwd gebied, laagveengebieden, verzilting en hoge zandgronden. Meerdere keuzes zijn relevant voor Zwartewaterland en hebben daarmee consequenties. De uitvoering van de structurerende keuzes en het verder brengen van de benodigde transitie is een uitdaging die niet op zichzelf staat. WBS hangt namelijk samen met veel andere grote opgaven waar we voor staan, zoals de energietransitie, woningbouwopgave en de transitie van de agrarische sector. De druk op ons huidige water- en bodemsysteem dwingt ons om andere keuzes te maken in het gebruik van onze bodem en het waterbeheer. Naast de ambities en opgaven voor het bestaande stedelijke gebied zullen we de komende jaren door de woningbouwopgave ook te maken krijgen met de ontwikkeling van nieuw stedelijk gebied en herontwikkeling van bestaand stedelijk gebied. Het water- en bodemsysteem zijn sturend voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen, maar ook beleidskeuzes die we maken.

Dit is vooral van belang bij keuzes die voor de langere termijn worden gemaakt over ons ruimtegebruik. We willen voorkomen dat er nieuwbouw wordt gerealiseerd op locaties waar we later spijt van krijgen. De spijt uit zich in risicovolle situaties (ook voor gezondheid), grotere kans op schades en hogere beheerkosten. Dit vraagt om de onderlinge samenhang tussen water en bodem en alle andere gemeentelijke opgaven (ruimtevragers) duidelijk te maken. Om dit te bereiken vraagt werken volgens water en bodem sturend om een cultuurverandering in onze ruimtelijke ordening en ontwerpbenadering: van maakbaarheid, waarin het we het water- en bodemsysteem technisch inregelen om functies op elke plek mogelijk te maken, naar aanpasbaarheid, waarbij we met de functies zoveel mogelijk aansluiten bij de natuurlijke kenmerken van het water- en bodemsysteem en rekening houden met mogelijkheid tot opvangen van toekomstige weersextremen. Dit vraagt om de onderlinge samenhang tussen water en bodem en alle andere gemeentelijke opgaven (ruimtevragers) duidelijk te maken. Op dit moment is water en bodem sturend nog niet verankerd in ons eigen beleid. Mede daarom maakt water en bodem sturend ook nog geen onderdeel uit van onze werkprocessen. De transitie naar water en bodem gestuurd werken is daarom ook zeker een organisatievraagstuk.

Water en bodem sturend vraagt om samenwerking tussen lokaal, regionaal en nationaal niveau. Er is coördinatie nodig voor acties door en samenwerking tussen Rijk, provincies en waterschappen om meer duidelijkheid te krijgen in wie wanneer regie neemt, rollen, taken en verantwoordelijkheden.

Uitdagingen om water en bodem gestuurd te werken Op dit moment zijn er meerdere factoren, zowel intern als extern, die belemmerend zijn als het om water en bodem gestuurd werken gaan. Bijvoorbeeld een traditionele opzet van gebiedsontwikkelingen en organisatorische uitdagingen (WBS is een organisatie breed vraagstuk). In

deze paragraaf beschrijven we de dingen waar we tegenaan lopen vanuit Ruimtelijke ordening, financieel en beleid en organisatie.

Ruimtelijke ordening •

In de huidige situatie maken we in de keuze voor een woningbouwlocatie nog geen bewuste afweging op basis van het water- en bodemsysteem. Daarnaast zijn veel uitbreidingslocaties al een lange tijd geleden vastgelegd, toen water en bodem sturend nog geen rijksopgave was.

•

Een groot deel van de geplande woningbouw binnen gemeente Zwartewaterland bevindt zich (mede door bovenstaande) in gebieden die gevoelig zijn voor overstromingen en verzakkingen. Als we hier bouwen, is het risico groot dat we de problemen doorschuiven naar de generaties die na ons komen. Door een combinatie van bestaande afspraken, grote woningbehoefte en beperkte klimaatbestendige locatiekeuzes zijn we geneigd op traditionele plekken te bouwen die zonder extra aanpassing gevoelig zijn voor overlast. Dit botst met de WBS gedachte en veroorzaakt risico’s en meerkosten. Omdat er niet veel klimaatbestendige woningbouwlocaties beschikbaar zijn binnen de gemeente (waar bouwen we), is het des te belangrijker in te zetten op een klimaatbestendige invulling van de ontwikkeling (hoe bouwen we).

•

Als we doorgaan met de huidige manier van ontwikkelen, blijven we vasthouden aan traditionele methoden en zal er afgewenteld worden, in ruimte, tijd en geld. Ook lopen we een verhoogd risico op het creëren van ‘lock-in’ situaties. Dit zijn situaties die onomkeerbaar of heel beperkend zijn en toekomstige oplossingen beperken of onmogelijk maken. De ervaring leert dat problemen die optreden als gevolg van klimaatverandering niet meer altijd technisch opgelost kunnen worden. Dit vraagt om een andere benadering van het RO-proces. Bewustwording kan gecreëerd worden door lokale kantelpunten in beeld te brengen: wanneer kunnen bepaalde functies in bepaalde gebieden niet meer gegarandeerd worden? Een voorbeeld hiervan is wonen in een reserveringszone van een primaire kering.

Financieel •

Financiële beperkingen: in huidige situaties hebben we al te maken met verhoogde beheerkosten. Bijvoorbeeld door herstelwerkzaamheden van zakkende bestrating, aansluitingen en riolering. Dit leidt tot een snellere beheercyclus en aanzienlijk hogere beheerkosten dan woonwijken die op een betere grondslag zijn gebouwd. Deze hoge beheerkosten zijn echter redelijk onzichtbaar, omdat we eraan gewend zijn.

•

Ook onze inwoners krijgen te maken met verhoogde beheerkosten als we doorgaan zoals we nu doen. Denk hierbij aan funderingsschade, verzakkingen van het straatwerk en leidingen en de kans op wateroverlast of overstromingen. Her en der is dit soort problematiek al aan de orde.

•

Door stijgende grondprijzen en een lagere opbrengst voor woningbouw is er minder geld over om te investeren in klimaatadaptatiemaatregelen. Naast dat er geen financiële ruimte is voor meer investeringen, is er weinig aandacht voor de toekomst. Na oplevering zijn alle kosten voor onderhoud van de openbare ruimte voor de gemeente. De ontwikkelaar stopt bij de oplevering van een project en draagt dan over aan de gemeente. Alle kosten voor het langjarige beheer en onderhoud vallen volledig buiten de scope van de grondexploitatie.

•

Dit vraagt o.a. om in de GREX ook naar de langere termijn te kijken (niet afwentelen in geld en verantwoordelijkheid) en het onderhoud van een gebied hierin mee te nemen. Daarmee worden de klimaatkosten voor een toekomstbestendige inrichting en de daarmee te vermijden schade door die extra investeringen vooraf, inzichtelijk. Locaties met veel beperkingen en extra benodigde aanpassingen zullen financieel minder aantrekkelijk zijn (toepassen van een levensduurbenadering kan leiden tot een andere investeringsbeslissing of locatiekeuze). Zo kan economisch beter worden afgewogen of het nu wel of niet een goed idee is om in bepaalde gebieden te bouwen. Dit vraagt wel om een herziening van de GREX. Zie: - Ruimtelijke ordening in een veranderend klimaat, juni 2024, pagina 42

-

Klimaatrobuuste GREX: tijd voor nieuwe rekensommen – Gebiedsontwikkeling.nu

Beleid en organisatie Op dit moment is WBS nog niet verankerd in ons eigen beleid. Mede daarom maakt WBS ook nog geen onderdeel uit van onze werkprocessen. WBS moet sturend worden in de beleidskeuzes die we maken. Dit is vooral van belang bij keuzes die voor de langere termijn worden gemaakt of grote investeringen die worden gedaan.