Document · PDF

a.3. Bijlage 1c Keuzes en scenario's Lokaal Eigendom RES West-Overijssel juli..

Raadsvergadering 13 januari 2022, gemeente ZwartewaterlandBij agendapunt: Raadsvoorstel Lokaal eigendom bij het opwekken van hernieuwbare energie via grootschalige wind- en zonprojecten op land en/of water9.440 woorden

Open het PDF bij iBabs ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

West-Overijssel

Keuzes en Scenario’s Lokaal Eigendom

ondernemers

agrariërs

zeggenschap

c bevolking

Inhoudsopgave 1.

Keuzes en Scenario’s Lokaal Eigendom

Bijlage 1: Inputdocument Lokaal Eigendom

Wat is lokaal eigendom?

1.1

Aanleiding

Waarom lokaal eigendom?

1.2

Definitie lokaal eigendom RES West Overijssel (Bron 50% lokaal eigendom, participatiecoalitie)

Mogelijke varianten van lokaal eigendom

1.3

Realisatiemogelijkheden

Lokaal eigendom in relatie tot andere vormen van (financiële) participatie

1.3.1

Borgen in het ruimtelijk- en duurzaamheidsbeleid

Hoe werk ik als gemeente aan het realiseren van lokaal eigendom?

1.3.2

Aanbesteden

Stap 1: Bepalen doel en ambitie

1.3.3

Zelf ontwikkelen

Stap 2: Verankering in beleid

1.4

Lokaal eigendom in de RES 1.0

Stap 3: Keuze uit drie scenario’s

Bijlage 2: Opbrengsten sessies werkgroep Lokaal Eigendom

10.

Stap 4: Uitvoeringsstrategie

Bijlage 3: Literatuur

11.

Stap 5: Realisatie projecten

Colofon

28 juni 2021 Werkgroep Lokaal Eigendom RES West-Overijssel 3

1. Keuzes en Scenario’s Lokaal Eigendom

Dit document gaat over lokaal eigendom. Het gaat over hoe je als overheid je ambitie bepaalt, hoe je beleid opstelt

Zeggenschap over de opbrengsten

energiecoöperatie 10 tot 20% van de totale kosten zelf

op het onderwerp lokaal eigendom en over welke rol je als overheid pakt om lokaal eigendom te realiseren. Dit bele-

De opbrengsten van een project is dat wat overblijft na

met eigen vermogen in dat zonnepark of die windmolen

idsveld is enorm in ontwikkeling. Het gaat dan ook om experimenteren en uitproberen. Sommige zaken kunnen aan

betaling van kosten, rente en aflossing. Overigens zitten

moet stoppen. De rest wordt gefinancierd door externe

de voorkant helder geregeld en georganiseerd worden. Andere zaken zullen werkende weg ontdekt moeten worden.

in die laatste categorie ook al opbrengsten verwerkt voor

financiers, vaak zijn dat banken. Dat eigen vermogen

hen die financieel participeren. De hoeveelheid zon of

creëert de coöperatie door geld op te halen in de gemeen-

Dit document is juridisch getoetst door Concieo Juridisch Advies in opdracht van de RES-regio West-Overijssel via de

wind en de energieprijs is in belangrijke mate van invloed

schap: de leden van die coöperatie en inwoners in de

Expertpool van NP RES.

op het resultaat. De opbrengsten van een project in

regio kunnen dan investeren in het project tegen een aan-

lokaal eigendom kunnen ingezet worden voor plaatselijke

trekkelijke rente. Dit gebeurt vaak in de fase dat de omge-

doelen, zoals een bijdrage in duurzaamheidsmaatrege-

vingsvergunning voor het zonnepark of de windmolen al

2. Wat is lokaal eigendom?

len in woningen, het open houden van een school of een

door de gemeente is verleend. Daarmee is het risico dat

gemeenschapsgebouw of de aanleg van glasvezel in het

de investeerders nemen niet heel groot. Als de energieco-

buitengebied. De inwoners en bedrijven die lid zijn van de

öperatie voor 50% eigenaar is van het energieproject, dan

Lokaal eigendom betekent dat bewoners en/of bedrijven

kern waar ze gevestigd zijn of zich vestigen én toegevoeg-

coöperatie bepalen hoe de opbrengsten besteed worden.

heeft ze ook de helft aan eigen vermogen nodig (vaak 5 –

uit de lokale gemeenschap eigenaar of mede-eigenaar zijn

de waarde bieden aan de sociaaleconomische structuur/

Daarbij hoeft het niet uit te maken wie wel of niet zelf

10% van de totale kosten). De eerste fase van het project,

van een zonneveld of windmolen. Dat eigendom is vaak

voorzieningen.’ Binnen deze kaders bepaalt iedere

geïnvesteerd heeft in het project. Dit is afhankelijk van het

als er plannen worden gemaakt en de benodigde ver-

een collectief eigendom, vaak in de vorm van een coöpe-

gemeente zelf wat als lokaal gezien wordt. Een gemeen-

gekozen model.

gunningen worden aangevraagd, is de meest risicovolle

ratie of een andere passende rechtsvorm. Soms is het col-

te(raad) kan ervoor kiezen dit af te wegen per project en

lectief van bewoners en/of bedrijven voor 100% eigenaar

initiatiefnemer of hier een aantal criteria aan verbinden in

van het zonneveld of windmolen, soms voor een gedeelte,

het (energie)beleid.

fase. Het project kan dan immers nog op allerlei gronden Financiering

niet doorgaan terwijl er wel al kosten worden gemaakt. In

Het aandeel eigendom bepaalt ook het aandeel dat ge-

Overijssel kunnen energiecoöperaties in deze fase terecht

ïnvesteerd moet worden. Maar eigendom betekent niet

bij de provincie om een bijdrage in deze kosten te krijgen.

projectontwikkelaar.

dat alle kosten zelf opgebracht moeten worden. Als een

De provincie draagt dan het risico, dat betekent dat deze

energiecoöperatie een zonnepark of windmolen in 100%

lening wordt kwijtgescholden als het project niet door zou

In West-Overijssel hanteren wij de volgende definitie voor

eigendom bouwt, dan betekent dat in de praktijk dat die

kunnen gaan.

waarbij er wordt samengewerkt met een commerciële

lokaal eigendom: een collectief van lokale inwoners en/ of lokaal gewortelde bedrijven die gezamenlijk (mede-) Hoog

eigenaar zijn van zon- of windprojecten. Dit kan een wijk, buurt of dorp zijn die zich verenigd om een zon- of windproject te realiseren, een collectief van

Wat is lokaal eigendom

lokaal gewortelde agrariërs of bedrijven of een lokale

Onwikkelkosten

• Gaat over aanpak van energieprojecten

energiecoöperatie. Het gaat in West-Overijssel wel om een

Risico

• Gaat over zeggenschap

collectief: één lokale agrariër of één lokaal bedrijf dat een

Waarde

• Gaat over verdeling lusten en lasten

zon- of windproject zelfstandig realiseert zonder daar de

• Gaat over verdeling opbrengsten

omgeving van mee te laten profiteren in de opbrengsten

• Gaat over collectief eigendom:

beschouwen we niet als lokaal eigendom.

Iedereen kan meedoen

‘Lokaal geworteld’ is een gangbare definitie in de ruimte-

Lokaal eigendom is een middel om lokaal

lijke ordening. Als definitie hanteren we de definitie van

zeggenschap over een energieproject te realiseren

de provincie Overijssel: ‘bedrijven die hun oorsprong óf

(de energietransitie democratischer te maken)

verzorgingsgebied hebben of vinden in de gemeente of

Laag Ontwikkelfase

Bouwfase

Exploitatiefase

Figuur 2: Risico en opbrengsten per ontwikkelfase (bron: Masterclass 50% lokaal eigendom participatiecoalitie.) 4

3. Waarom lokaal eigendom?

In het Klimaatakkoord hebben we in Nederland met

windmolen bouwen en zij zijn van nature betrokken bij die

Gedeeld lokaal eigendom

Lokaal eigendom in de exploitatiefase

elkaar afgesproken dat we gelijkwaardig willen samenwer-

gemeenschap. Hun aanpak is erop gericht om de omge-

Een andere veelvoorkomende variant betreft gedeeld

Het is ook mogelijk om lokaal eigendom te realiseren in de

ken in de ontwikkeling, bouw en exploitatie van hernieuw-

ving goed te betrekken bij het project en de lusten en de

lokaal eigendom. Hierbij ontwikkelen professionele

exploitatiefase. Een commerciële partij ontwikkelt dan het

bare energie. Door te streven naar 50% lokaal eigendom

lasten zo eerlijk mogelijk te verdelen. Dat schept vertrou-

ontwikkelaars in samenwerking met lokale partijen zoals

zonnepark en draagt het daarna over aan een energiecoö-

geven we lokale gemeenschappen zeggenschap over de

wen en is de basis voor goed overleg. Daardoor ontstaat

energie-coöperaties energieprojecten. De eigendoms-

peratie of wijk- of buurtcomité. In deze variant hebben de

energietransitie en houden we de opbrengsten lokaal.

er meer draagvlak voor de energietransitie.

verhouding kan verschillen per project. Vaak wordt er

inwoners evenwel geen zeggenschap (op grond van eige-

gekozen voor 50 – 50 (in lijn met streven Klimaatakkoord)

naarschap) in de ontwikkelfase, de mate van hun invloed

maar andere verhoudingen zijn ook gangbaar.

is in die fase dus afhankelijk van de ontwikkelende partij.

Voorbeelden van deze variant zijn het Windpark Deventer,

Voorbeelden van deze variant zijn de Bomhofsplas en de

Zonnepark Eerbeek en Windpark Krammer.

Sekdoornseplas in Zwolle.

Bovendien zijn het lokale mensen die het zonnepark of de

4. Mogelijke varianten van lokaal eigendom Om een beter beeld te schetsen van lokaal eigendom benoemen we hieronder een aantal varianten die in de praktijk toegepast worden en deze illustreren we met voorbeelden. Honderd procent lokaal eigendom Bij honderd procent lokaal eigendom ligt de zeggenschap voor honderd procent bij (een collectief van) inwoners, bedrijven of de gemeente. Dit collectief is vaak verenigd in een coöperatie. Het kan ook een collectief van coöperaties zijn, bijvoorbeeld bij grote projecten die gemeente overstijgend zijn.

Voorbeeld 100% lokaal eigendom

Voorbeeld 51% lokaal eigendom

Voorbeeld 100% lokaal eigendom in exploitatiefase

Voorbeelden hiervan zijn de dorpsmolen Reduzum, windpark Bovenwind Staphorst, het windpark van IJsselwind bij Zutphen (4 coöperaties). Ook projecten waarbij

Ijsselwind

Windpark Krammer

• Ontwikkeling van drie windmolens (waarvan 1 voor

• 34 turbines in Zeeland (Krammersluizen)

waterschap) in Zutphen)

de gemeente voor 100% eigenaar is, zoals het zonnepark van de gemeente Twenterand of het zonnepark Leemdijk vallen onder deze categorie.

• Samenwerking van vier coöperaties

leden) zijn in ontwikkelfase 100% eigenaar, in

• Procedure Raad van State

exploitaitefase voor 51%, Enercon GMBH voor 49%

• Aandelenkapitaal van 22.500 per coöperatie • Ophalen 100.000 euro eigen vermogen op totale investering van 10 miljoen (voor 2 molens).

Zonnepark Bomhofsplas

• Energie cooperaties Zeeuwind en Deltawind (5000

• Grootste drijvende zonnepark in Europa met 72.000 panelen in Zandwindplas in Zwolle

• Leden 2 coops investeerden 7,5 miljoen

• Groenleven heeft ontwikkeld

ontwikkelkosten (voor financial close) op totale

• Blauwvinger Energie neemt park over met

investering van 220 miljoen

Energiefonds Overijssel (Aandelenoverdracht)

Figuur 3: Voorbeeld 100% eigendom

Figuur 4: Voorbeeld 51% lokaal eigendom

Figuur 5: Lokaal eigendom in de exploitatiefase

(Ijsselwind)

(Windpark Krammer)

(Bomhofsplas) 7

5. Lokaal eigendom in relatie tot andere vormen van (financiële) participatie

7. Stap 1: Bepalen doel en ambitie

Naast zeggenschap en de revenuen in de gemeenschap houden is een eerlijke verdeling van de lusten en de lasten

Om te bepalen wat de gemeentelijke inzet wordt op het

het genereren van inkomsten voor het gebied en/of de

belangrijk. Lokaal eigendom sluit andere vormen van financiële participatie niet uit. Ook bij projecten die in lokaal

gebied van lokaal eigendom is het belangrijk eerst de

gemeente. Dat gesprek voer je intern maar bij voorkeur

eigendom worden gerealiseerd zullen keuzes gemaakt moeten worden over grondvergoedingen, omwonendenre-

eigen ambitie voor lokaal eigendom vast te stellen. Daar-

ook met relevante stakeholders als het lokaal bedrijfs-

gelingen, het instellen van een gebiedsfonds of inwoners de mogelijkheid bieden te investeren in het project.

voor zijn de vragen zoals geformuleerd in onderstaand

leven, energie- initiatieven, betrokken inwoners en het

schema van belang. Als gemeente is het belangrijk het

maatschappelijk middenveld. Regionaal hebben we dit

lokale speelveld te verkennen en de kansen en mogelijk-

gesprek ook gevoerd en daaruit bleek dat de revenuen

heden te bespreken met relevante lokale stakeholders,

in de lokale gemeenschap houden en zeggenschap voor

zoals duurzaamheidsverenigingen, wijk en dorpsraden,

inwoners voor West-Overijssel belangrijke onderdelen

ondernemers en (wanneer deze er al zijn) de

van dat lokaal eigendom zijn die in energieprojecten goed

energiecoöperaties.

geborgd moeten zijn.

Vervolgens is het van belang de afweging te maken hoe

Deze doelstellingen bepalen vervolgens de beleidsmatige

lokaal eigendom in de gemeente ingezet gaat worden. Is

inzet op lokaal eigendom. Het kan overigens prima zo

lokaal eigendom een belangrijke voorwaarde en hoever

zijn dat een beleidsuitgangspunt per project verschillend

gaat de gemeente om dit te realiseren?

uitpakt. Ook bij een streven naar 100% lokaal eigendom is

Belangrijk daarbij is het gesprek te voeren over de doel-

het soms belangrijk projecten met andere verhoudingen

stellingen die je als overheid wilt bereiken met lokaal

in lokaal eigendom, maar bijvoorbeeld met groot draag-

eigendom. Gaan deze alleen over het organiseren van

vlak, te kunnen realiseren.

Procesparticipatie in het project De initiatiefnemer doorloopt samen met de omgeving een proces om te komen tot een wenselijke en haalbare vormgeving van participatie Mede-eigenaarschap

Financiële deelneming

Omgevingsfonds

Omwonendenregeling

Omwonenden profiteren

Omwonenden nemen

Een deel van de

Direct omwonenden

mee als mede-eigenaar van

risicodragend deel aan een

opbrengsten komt

ontvangen voordeel,

een wind- of zonneproject

project, bijvoorbeeld door

ten goede aan

bijvoorbeeld in de vorm

via een vereniging of

aandelen, certificaten of

maatschappelijke doelen

van verduurzaming van

coöperatie

obligaties

in de buurt, zoals een

hun woning of korting op

sportclub of wijkvereniging

groene stroom

zeggenschap en regie of gaat het bijvoorbeeld ook over Figuur 6: Participatievormen in de projectfase

6. Hoe werk ik als gemeente aan het realiseren van lokaal eigendom? In de RES 1.0 van RES West-Overijssel is de volgende

gaat hierbij uit naar die projectlocaties die gemeente

regionale doelstelling opgenomen: minimaal 50% lokaal

overstijgend zijn. Hoe ga je om met verschillende visies op

eigendom voor de projecten wind en grootschalige zon op

lokaal eigendom binnen één project. Het is zeer wenselijk

land in 2030. Elke gemeente in de RES-regio West-Over-

om te zorgen dat binnen projectgebieden dezelfde regels

ijssel bepaalt zelf of de doelstelling minimaal 50% lokaal

gehanteerd worden. Dit om rechtsongelijkheid tussen in-

eigendom per project beoordeeld wordt of over het ge-

Stap 1 keuzes maken Wie is aan zet? •

Lokale energie-coöperaties/wijkcoöperatie/dorpen-buurten?

•

De markt?

•

De gemeente?

Wat wil je (primair) bereiken met lokaal eigendom? •

Zeggenschap voor de lokale omgeving?

•

Opbrengsten in de gemeenschap houden?

woners van het gebied te voorkomen. Hiermee wordt een

•

Regie op wie/wat/waar ontwikkelt?

heel van het door deze gemeente uitgebrachte bod. In de

gelijk speelveld gecreëerd. In de ontwikkelfase naar de

Wat is je ambitie?

ontwikkelfase naar de RES 1.0 is gekeken wat er regionaal

RES 2.0 zal opnieuw naar een aantal maatregelen gekeken

•

Minimaal 50% lokaal eigendom?

geregeld moet worden om deze doelstelling te kunnen

worden en onderzocht worden waar aanvullende regiona-

•

Minimaal 51% lokaal eigendom?

realiseren en wat lokaal.

le afspraken nodig zijn.

•

Streven naar 100% lokaal eigendom (met een minimum van 51%)?

Het is zaak te bepalen wat het doel van lokaal eigendom

Onderstaand stappenplan moet gemeenten handvaten

voor iedere gemeente is, waar de overlap met andere

geven bij de ambitiebepaling en de beleidsmatige uitwer-

gemeenten zit maar ook de verschillen. Speciale aandacht

king van lokaal eigendom.

Rol van de gemeente

Figuur 7: Schematische weergave stap 1 9

8. Stap 2: Verankering in beleid

Onderstaand schema geeft aan welke rollen de overheid

om een samenwerking tussen overheid, inwoners en de

Nadat doel en ambitie per gemeente is bepaald kan

Ruimtelijke kaders (Omgevingsvisie en plan)

kan spelen bij energieprojecten. De gekozen rol is

markt. Elk met hun eigen rol en belang. De keuze welke

regionaal bepaald worden waar de overlap ligt en waar

In de ruimtelijke kaders regelen gemeenten en provincie

uiteindelijk ook bepalend voor het beleid en de in te

rol een gemeente wil invullen om lokaal eigendom te

de verschillen. Op basis hiervan kan gekeken worden

welke gebieden wel of niet geschikt zijn voor welk type

zetten instrumenten. Bij een passieve rol regel je lokaal

realiseren is een belangrijk startpunt voor de invulling

welk beleid eventueel regionaal (of in ieder geval lokaal

van grootschalige opwekking. Hierin neemt men ruim-

eigendom alleen via je beleid. Bij een ontwikkelende

van de volgende stappen. Een antwoord op de vragen uit

uniform) opgesteld kan worden. Wat regelen we regionaal

telijke overwegingen mee zoals bijvoorbeeld natuur en

rol ben je zelf ook één van de ontwikkelende partijen.

stap 1 geeft mede sturing aan de uitwerking van beleid en

en wat lokaal? Zoals eerder gezegd hebben we regionaal

landschapswaarden, cultuurhistorische waarden, biodi-

In alle gevallen gaat het bij het realiseren van projecten

instrumentarium.

in West-Overijssel een aantal zaken geregeld en kijken we

versiteit, etc. Ook het belang van participatie en lokaal

richting RES 2.0 welke aanvullende afspraken op regionaal

eigendom dient hier opgenomen te worden, maar met

niveau nodig zijn.

een duidelijke verwijzing naar het duurzaamheidsbeleid.

Fasesduurzaam energieproject en rolbepaling Rol/Fase

Vanuit het ruimtelijk spoor alleen valt de mate van parDe gemeente stelt duurzaamheidsbeleid vast met daarin

ticipatie of de toepassing van lokaal eigendom niet af te

voorwaarden voor planologische medewerking, ze stelt

dwingen!

het bestemmingsplan vast en verleent de benodigde Strategie

Ontwikkling

Realisatie

Exploitatie

Passief

Overheid

Markt

Faciliteren

Overheid

Markt

Activeren

Overheid

Markt

Ontwikkelen

Overheid/markt

vergunningen. Tenslotte zorgt gemeentelijk beleid voor

Uitwerking beleid en instrumentarium

maatwerk en aansluiting bij de lokale situatie.

Het is afhankelijk van de ambitie van een gemeente hoe ze vervolgens uitwerking wil gaan geven aan dit beleid.

Duurzaamheidsbeleid

Hiervoor zijn verschillende instrumenten beschikbaar. In

De gemeenten en provincie kunnen de touwtjes in han-

stap 3 zijn drie scenario’s uitgewerkt om vorm te geven

den houden en sturen op goede processen via beleidsre-

aan het beleid en bijbehorend instrumentarium. Daarbij

gels. Voor de gemeente geldt dat op basis van dit beleid

zijn drie verschillende rollen gekozen. Die van de kader-

gekeken wordt of alle partijen rondom de ontwikkeling

stellende gemeente (scenario 1), een gemeente die het

van een hernieuwbaar energieproject zich aan de afspra-

beleid op orde heeft maar de uitvoering volledig aan de

ken gehouden hebben, een open en transparant proces

markt laat. Die van de stimulerende gemeente (scenario

hebben doorlopen en zich hebben ingezet om met de

2), een gemeente die naast beleid ook stuurt op het soort

omgeving tot afspraken te komen rondom participatie.

initiatieven dat ontwikkeld wordt en randvoorwaarden

Met andere woorden: toont de initiatiefnemer aan dat

bepaald per project (of gebied). Die van de ontwikkelende

hij zich voldoende heeft ingespannen om de inwoners in

gemeente (scenario 3), een gemeente die zelf energiepro-

voldoende mate toegang tot en zeggenschap over het

jecten ontwikkeld.

ontwikkelingsproces en de exploitatie en opbrengsten van wind- en zonneparken te geven?

Overigens kan ook een gemeente die voor scenario 2 of 3 kiest voor bepaalde gebieden of projecten voor een an-

De ambities en doelstellingen bepaald na het doorlopen

dere invulling kiezen. Bijvoorbeeld een gemeente die voor

van stap 1 moeten expliciet geborgd worden in het duur-

één grote locatie ervoor kiest om (mede) zelf te ontwikke-

zaamheidsbeleid van de gemeente.

len, maar voor andere locaties dit aan de markt of lokale initiatieven laat.

9. Stap 3: Keuze uit drie scenario’s

In stap 3 kiest de gemeente een scenario om vorm te geven aan lokaal eigendom, past het duurzaamheidsbeleid

De aanpak is belangrijk

Een goede gebiedsaanpak

hier op aan en gaat instrumentarium ontwikkelen.

Bij alle drie de scenario’s is het belangrijk een goede

Voor de procesparticipatie kan voor een goede gebieds-

gebiedsaanpak te organiseren. Een goede aanpak bij

aanpak bijvoorbeeld gedacht worden aan het opzetten

Scenario 1: de kaderstellende gemeente

lijke tender genoemd). Hierdoor houdt de gemeente aan

projecten gericht op acceptatie is erg belangrijk voor het

van een OmgevingsAdviesRaad, waarin alle partijen rond

In het scenario “de kaderstellende gemeente” wordt expli-

de voorkant relatief veel regie en laat dit gedurende het

welslagen van het project, maar ook voor het draagvlak

een lokaal initiatief bij elkaar worden gebracht om te

ciet de keuze gemaakt om lokaal eigendom te organiseren

proces richting uitvoering meer en meer los.

voor het gemeentelijke energiebeleid in brede zin.

komen tot een optimaal project met maximale acceptatie

door het opstellen van helder beleid en ruimtelijke kaders.

(draagvlak ) in de omgeving. De gemeente treedt hier op

Per project wordt bekeken of deze voldoet aan het beleid

Scenario 3: de ontwikkelende gemeente

In scenario 1 kan dit georganiseerd worden door ontwik-

als een ‘onafhankelijke’ partij. Een goed voorbeeld hiervan

en wordt er waar mogelijk gestuurd op de gewenste

In dit scenario treedt de gemeente zelf op als (mede)

kelende partijen middels leidraden een stappenplan mee

is de gemeente Hardenberg die ervoor kiest zelf geen

uitkomst. Hierbij richt de gemeente zich met name op het

ontwikkelaar van energieprojecten. Dit doet zij door onder

te geven om mee te werken en waarlangs bovendien later

partij te zijn in deze raad.

sturen op locaties en projecten via ruimtelijk beleid (aan-

andere een actief grondbeleid te voeren op locaties en

de participatie kan worden beoordeeld. Bij scenario twee

sluitend op duurzaamheidsbeleid). De juridische afdwing-

zelf te investeren in projecten. De eigen gronden kunnen

en drie zit je als gemeente meer aan het stuur om dit

baarheid van lokaal eigendom is in dit scenario beperkt.

al in eigen bezit zijn of verworven worden (bv met inzet

proces zelf vorm te geven.

het voorkeursrecht gemeenten). Het voordeel is dat de Scenario 2: de stimulerende gemeente

gemeente maximale regie heeft over alle randvoorwaar-

In dit scenario voert de gemeente uitnodigingsplanologie

den van het project en ook het maximale rendement kan

waarbij maximaal gestuurd wordt op randvoorwaarden.

behalen. Nadeel zijn de eventuele financiële risico’s en het

Dit doet zij door bijvoorbeeld voor bepaalde locaties

verlies van de onafhankelijke positie.

aanbestedingen uit te schrijven (ook wel maatschappe-

Drie scenario’s organiseren lokaal eigendom Kaderstellend

Stimuleren

Zelf ontwikkelen

Borgen in duurzaamheidsbeleid

Via uitnodigingsplanologie voor

Zelf als overheid actief ontwikkelen via

en ruimtelijk beleid

beperkte locaties projectontwikkeling

grondbeleid of via energiebedrijf

mogelijk maken en hier een aanbesteding voor organiseren + Gemeente kan veel overlaten aan de markt - Ingenomen grondposities hebben invloed - Zonder duurzaamheidsbeleid is

+ Gemeente eerst regie, daarna loslaten

+ Gemeente heeft regie van begin tot eind

+ Grondposities hebben geen invloed meer

- Staatsrechtelijke risico’s: pettenproblematiek (zowel vergunning-

- Zonder duurzaamheidsbeleid is

borging minder goed mogelijk

borging minder goed mogelijk (niet

(niet af te dwingen in

af te dwingen, via ruimtelijk beleid)

ruimtelijk beleid)

verlener als deelnemer project) - Verlies onafhankelijke rol van de overheid (bijv. bij tegenstand op het project)

Figuur 8: De drie scenario’s 12

10. Stap 4: Uitvoeringsstrategie

11. Stap 5: Realisatie projecten

Het gekozen scenario bepaalt voor een groot deel de uitvoeringsstrategie. Bij scenario 1 zit je als gemeente voor-

In deze stap wordt het gekozen beleid en instrumentarium ingezet om tot projecten te komen. Daarbij is de betrok-

namelijk in de controlerende en monitorende rol. In de opvolgende scenario’s wordt dit aangevuld met relevant

kenheid van de gemeenten bij het bereiken van lokaal eigendom afhankelijk van het gekozen scenario.

instrumentarium ter ondersteuning of ontwikkeling van projecten.

zit het overige risico in de hoeveelheid opgewekte stroom

Monitoren uitvoering conform beleidskaders. Uitvoering is

en de marktprijs van energie. Het is belangrijk dat de

volledig aan de markt (commerciële projectontwikkelaars

gemeente zich op een vroeg moment uitspreekt over de

en/of energiecoöperaties).

gemeentelijke kosten t.b.v. het project, zoals aanvraag vergunning/leges, grondkosten (indien gemeentelijke grond), WOZ etc.

Scenario 2: de stimulerende gemeente

Wat is “onze” eigen ambitie? Gemeente en provincie Stap 1

Scenario 1: de kaderstellende gemeente

Wat is “onze” gezamenlijke ambitie?

Faciliteren rol lokale initiatieven 4. 1.

De provincie en/of gemeenten kunnen een lening ver-

Stimuleren

strekken voor de ontwikkeling en realisatie van een pro-

tie) ontstaan, die zich opwerpen voor het vertegenwoor-

ject, mogelijk tegen aantrekkelijke voorwaarden. Hiervoor

digen van ‘50% lokaal eigendom’ bij het ontwikkelen en

kan met het eigen Treasury beleid aanpassen.

realiseren van duurzame opwek. Bij de verdere uitwerking van de overheidsrol in scenario 2 moet de regelgeving omtrent staatssteun en de wet

Faciliteren

markt en overheid in acht worden genomen. Zie hiervoor

zo nodig – financieel. Hieronder valt het op gang helpen

ook de notitie van Straatman Koster advocaten van 3

van een lokaal initiatief met adviezen, opzetten van een

februari 2020.

administratie, communicatie naar de burgers etc. Scenario 3: de ontwikkelende gemeente Activeren rol lokale initiatieven

Ontwikkelen eigen projecten

Garanderen

Wat regelen gemeenten zelf

(in RES verband)?

(maar wel zo uniform mogelijk)?

Provinciaal beleidskader

Gemeentelijk beleidskader

Stap 3

Ondersteun lokale initiatieven met ‘woord en daad’ en –

Wat regelen we samen Stap 2

Stimuleer dat er lokaal initiatieven (bijv. energiecoöpera-

RES regio

Financieren

Instrumenten

Wat is onze regionale

Investeren

De gemeente kan zelf een aandeel nemen in het project

uitvoeringsstrategie

relatief weinig kosten met een hoog risicoprofiel; allengs

bij de realisatie door de inbreng van Eigen Vermogen.

(wat doen we samen)?

nemen de kosten toe, maar neemt het risico af.

Naar rato van het aandeel vloeien de revenuen ‘automatisch’ in de vorm van dividend terug naar de gehele

Lokale initiatieven hebben moeite om de hiervoor beno-

Stap 4

Projectontwikkeling kost geldt. In het begin gaat het om

gemeenschap.

Wat regelen gemeenten zelf (maar wel zo uniform mogelijk)?

Ondersteuningsstructuur lokale energie-initiatieven

digde middelen bij elkaar te brengen. De gemeente kan

bv Energiebedrijf 6.

kan zich bijvoorbeeld garant stellen voor de rente en

Tot slot zou de gemeente ook de rol van ‘energieleveran-

aflossing van de aangetrokken lening, zowel bij de ontwik-

cier’ (energiebedrijf) op zich kunnen nemen. Deze positie

keling als bij de investering. Waarbij het grootste risico zit

valt buiten de scope van de Regionale Energiestrategie en

in de ontwikkelingsfase. Bij goede exploitatie afspraken

wordt daarom niet verder uitgewerkt. 14

Tot slot Stap 5

helpen door zich hiervoor garant te stellen. De gemeente

Projecten

Colofon

Bijlagen bij document Keuzes en scenario’s Lokaal Eigendom

December 2020 / mei 2021, Zwolle

Bijlage 1: Inputdocument Lokaal Eigendom Bijlage 2: Opbrengsten sessies werkgroep Lokaal Eigendom Bijlage 3: Literatuur

Auteurs Leander Broere Els Holsappel Werkgroep Lokaal Eigendom Thijs Mosterman (gemeente Dalfsen) Jan Albert Westenbrink (gemeente Zwolle) Judy Janson (gemeente Raalte) Tim Lammers (Nieuwe Energie Overijssel) Piet la Roi (werkgroep energiecoöperaties RES West-Overijssel) Hans van Vliet (werkgroep energiecoöperaties RES West-Overijssel) Guido Bakema (werkgroep energiecoöperaties RES West-Overijssel) Leander Broere (Natuur en Milieu Overijssel) Els Holsappel (projectleider Lokaal Eigendom RES West-Overijssel) Juridische toets Mirjam Beekman, Concieo Juridisch Advies

Bijlage 1: Inputdocument Lokaal Eigendom

1.1

Aanleiding

In het Klimaatakkoord is afgesproken dat voor grootschalige opwek van hernieuwbare elektriciteit op land gestreefd wordt naar 50% eigendom van de lokale omgeving. In de concept RES West-Overijssel is deze afspraak overgeno-

uitganspunten gehanteerd:

betekent niet alleen financieel eigendom, maar ook

blijven de baten van een project in de regio en profiteert

- We koesteren lokale initiatieven;

(democratische) zeggenschap over het project én over de

de omgeving ervan. Een ander voordeel van een lokale

- We beslissen ook zelf waar opwek plaatsvindt, stellen

besteding van de baten. Een gemeente of provincie en het

partij als (mede)ontwikkelaar is dat deze de omgeving en

heldere kaders en geven het dan weer over aan de sa-

rijk kan vanuit beleidsdoelstellingen ook ondersteunen

de mensen rondom het project kent, en andersom. Met

menleving (in welke organisatievorm dan ook);

om dat risico te verminderen.

de lokale omgeving als mede-eigenaar en dus mede-ont-

- We streven naar minimaal 50% lokaal eigendom (zowel

men.

in het ontwikkelproces als bij de energieprojecten zelf);

De passage over 50% lokaal eigendom in het Klimaatakkoord (Bron: klimaatakkoord)

een gelijkwaardige, open en transparante samenwerking

- We houden de opbrengst zoveel mogelijk lokaal;

eigendom. Collectief eigendom is bijvoorbeeld mogelijk

met andere partijen.

- We streven naar een evenwichtige verdeling tussen de

in een coöperatie of een vereniging (of een samenwer-

50% lokaal eigendom is een einddoel van een open en

king van coöperaties). Bewoners en bedrijven kunnen

transparant proces. Dit is belangrijk, omdat draagvlak valt

participeren, meebeslissen en mede-eigenaar worden via

of staat met het proces tijdens de ontwikkeling van een

lidmaatschap bij de coöperatie of vereniging.

project en het vertrouwen dat de lokale omgeving heeft

lusten en de lasten;

Om de projecten voor de bouw en exploitatie van her-

- We betrekken bij energieprojecten omwonenden in een

nieuwbaar op land in de energietransitie te laten sla-

zo vroeg mogelijk stadium.

gen, gaan in gebieden met mogelijkheden en ambities

wikkelaar, worden de beste voorwaarden geschept voor Eigendom van de lokale omgeving is altijd een collectief

in dit proces. Wanneer de omgeving eigenaar is van het

voor hernieuwbare opwekking, partijen gelijkwaardig samenwerken in de ontwikkeling, bouw en exploitatie. Dit vertaalt zich in evenwichtige eigendomsverdeling in een gebied waarbij gestreefd wordt naar 50% eigendom van de productie van de lokale omgeving (bewoners en bedrijven). Investeren in een zon –en/of windproject is

Dit document vormt een verdere uitwerking van het

Let op! Bij financiële participatie is niet altijd sprake van

hoofddocument “Keuzes en scenario’s Lokaal Eigendom”

eigendom. Bij bijvoorbeeld obligaties of crowdfunding

dat opgenomen wordt in de RES 1.0. Het is niet volledig,

voor een wind- of zonnepark hebben de participanten

Wat is de omgeving?

maar geeft richting en inspiratie voor

geen zeggenschap over de installaties, tenzij dat op een

Er is geen landelijke standaard voor wat de lokale om-

verdere uitwerkingen.

andere manier is geregeld.

geving van een project is. Welke bewoners, (agrarische)

resultaat, is ze ook eigenaar van de ontwikkeling ervan.

grondeigenaren en bedrijven onderdeel zijn van de lokale

ondernemerschap. Dat vergt ook mee-investeren en risico lopen. Het streven voor de eigendomsverhouding is een

1.2 Definitie lokaal eigendom RES West Overijssel (Bron 50% lokaal eigendom, participatiecoalitie)

Verschil met financiële participatie

laar zijn als decentrale overheid met een verduurzamings-

Wat is 50% lokaal eigendom?

Financiële participatie

opgave van hun eigen bedrijfsprocessen.

De omgeving van nieuwe zon-of windprojecten moet de

• Een individu kan mee-investeren

mogelijkheid krijgen om voor de helft eigenaar te worden

• Rendement voor het individu

Concept RES West-Overijssel; (Bron: Concept

van deze projecten. 50% lokaal eigendom is opgenomen

• Geen zeggenschap over ontwikkeling project

RES-West-Overijssel)

in het Klimaatakkoord als streven, niet als verplichting.

Lokaal eigendom

Meedoen en meeprofiteren past geheel in een aanpak

50% lokaal eigendom in het Klimaatakkoord is specifiek

• Gezamenlijke investering (soms wel met financiële

van onderop. Wij zien kansen voor lokaal eigendom en

bedoeld voor grootschalige wind- en/of zonneprojecten

financiële participatie in West-Overijssel. Dit past bij de

op land. Het gaat om 50% lokaal eigendom op projectni-

cultuur van onze regio. De energiecoöperaties hebben

veau, zoals voor een gebied dat voortkomt uit de Regi-

al uitgesproken hun aandeel hierin op te willen pakken.

onale Energiestrategie. Het is een algemeen streven op

Bovendien zien we in onze dorpen en wijken veel betrok-

landelijk niveau, dus het landelijke eindbeeld moet zijn dat

kenheid en de wil om het eigenaarschap voor energiepro-

alle projecten straks optellen tot 50% lokaal eigendom.

jecten op te pakken.

(Zie publicatie Participatiecoalitie.)

algemeen streven voor 2030. Er is lokaal ruimte om hier vanwege lokale project-gerelateerde redenen van af te wijken. Hierbij wordt ook in acht genomen de bijzondere

omgeving wordt lokaal en per project bepaald. Uiteindelijk beoordeelt het bevoegd gezag (gemeente of provincie) of het proces goed doorlopen is en of de omgeving in voldoende mate betrokken is.

positie van de waterschappen, die zowel lokale ontwikke-

Ook (agrarische) grondeigenaren zijn onderdeel van de lokale omgeving. Door een goede samenwerking tussen een bewonerscoöperatie en grondeigenaren kan zelfs 100% lokaal eigendom worden bereikt: wanneer de grondeigenaren niet alleen hun grond beschikbaar stellen voor de ontwikkeling, maar ook mee ontwikkelen en mede-eigenaar worden van een wind- of zonnepark.

investering individuele leden) • Zeggenschap over ontwikkeling project en

Per project moet gezocht worden naar een evenwichtige

over opbrengsten

verhouding voor projecteigendom voor bewoners en

• Iedereen kan meedoen / heeft stem

(agrarische) grondeigenaren. Collectief lokaal eigendom

(ook als je niet investeert)

biedt de beste voorwaarden voor het maximaal terugvloeien van de baten naar de lokale omgeving.

Waarom is 50% lokaal eigendom belangrijk? Bij de uitwerking van de vraag hoe de RES-regio de regi-

(Mede-)eigendom betekent ook zelf investeren en onder-

50% lokaal eigendom is een belangrijk middel om draag-

onale energiestrategie wil uitvoeren worden de volgende

nemen. Daar hoort risico nemen bij. (Mede)eigendom

vlak voor de energietransitie te versterken, want hiermee

1.3

Realisatiemogelijkheden

Om lokaal eigendom te kunnen organiseren zijn er grofweg drie hoofdscenario’s. Tussenvarianten en combina-

code van initiatiefnemers een bedrag voor financiële

VOORBEELD ASSEN

patie en lokaal eigenaarschap die in het projectplan waren

participatie van de omgeving. Dit draagt ook weer bij aan

https://www.hieropgewekt.nl/uploads/inline/Beleidska-

verwerkt werden door de gemeente positief ontvangen.

het doel om de lusten en de lasten van een windpark te

der-Zonneparken-in-Assen.pdf

Windpark Bovenwind in Staphorst is momenteel een van

verdelen. Provincies en gemeenten sluiten veelal overeen-

ties van aanpak binnen gemeenten zijn hierbij denkbaar; 1) Zoveel als mogelijk lokaal eigendom borgen in het ruimtelijk- en duurzaamheidsbeleid waarbij het voor alle type ontwikkelaars duidelijk is dat zij actief lokaal eigendom

de weinige Nederlandse projecten die expliciet is gese-

komsten met beoogde ontwikkelaars van een windpark

VOORBEELDEN WINDPROJECTEN:

lecteerd op basis van de kwaliteit van het omgevings- en

ter borging van deze en andere afspraken over de wijze

https://www.hieropgewekt.nl/tag/gerealiseerde-projec-

participatieplan. Er zijn ook een aantal voorbeelden in

waarop de omgeving moet delen in de lusten van een

ten-wind

Limburg. Een gemeente die een tenderachtige aanpak

windpark. Ook de branche voor Zonneparken is bezig met

na moeten streven om projecten gerealiseerd te krijgen.

een soortgelijke gedragscode.

2) Via uitnodigingsplanologie voor beperkte locaties projectontwikkeling mogelijk maken en hier een aanbeste-

Desalniettemin is het noodzakelijk om als provincie en

ding voor organiseren.

voor participatie hanteert, is tot op heden vrij uniek in REACTIE OP NOORDELIJKE REKENKAMER:

Nederland. Bovendien is de projectontwikkeling door

https://energiesamen.nu/verhalen/22/participatie-rege-

bewoners gestart in directe reactie op een gemeentelijk

len-met-beleid

verzoek, zonder dat een externe (commerciële) partij

gemeenten het beleid omtrent lokaal eigendom goed

3) Als overheid zelf (of samen met) ontwikkelen met inzet

op orde te hebben. Er zijn helaas veel voorbeelden waar

van het grondbedrijf/actief grondbeleid.

partijen er uiteindelijk niet uitkomen.

1.3.1 Borgen in het ruimtelijk- en duurzaamheidsbeleid

invloed heeft (gehad) op het projectplan.

1.3.2 Aanbesteden

De uitvraag van de gemeente en de deadline voor het

Een toenemend aantal gemeenten geeft niet langer

indienen van een plan lagen zeer dicht bij elkaar. Dit had

Een gemeente kan in het lokale beleidskader duur-

locaties (al dan niet in eigendom van gemeente) weg voor

tot gevolg dat de verschillende partijen weinig tijd hadden

zaamheid een aantal voorwaarden voor planologische

windmolens als niet duidelijk is dat de inkomsten helpen

om de locatiekeuze met een zorgvuldig participatieproces

medewerking formuleren rondom lokaal eigendom en

bijdragen aan de lokale economie en koopkracht. Zij regu-

vorm te geven. Het enige initiatief dat een publiek com-

De gemeente stelt duurzaamheidsbeleid vast met daarin

opbrengstparticipatie bij wind- en zonprojecten:

leren hun lokale markt zodanig dat er een directe relatie is

municatieproces met de lokale omgeving was gestart was

voorwaarden voor planologische medewerking, ze stelt

- Toepassen van de participatieparagraaf uit

tussen een concessie en de welvaart binnen de

dat van de coöperatie. Toch was een deel van de directe

gemeente zelf.

omgeving nog verrast door het project.

het bestemmingsplan vast en verleent de benodigde

het Klimaatakkoord;

vergunningen. Tenslotte zorgt gemeentelijk beleid voor

- Inspanningsverplichting om te komen tot een substan-

maatwerk en aansluiting bij de lokale situatie. De gemeen-

tieel deel of x% van de productie in eigendom van de

VOORBEELD STAPHORST

Hieruit kunnen twee belangrijke conclusies worden

te kan de touwtjes in handen houden en sturen op goede

lokale omgeving, vanaf het begin van de project ontwik-

getrokken. Ten eerste benadrukt de reactie van de

processen via beleidsregels. De gemeente bekijkt op basis

De gemeente Staphorst heeft een onderzoek laten doen

keling tot en met de exploitatie;

naar de potentiële locaties voor windenergie in de ge-

directe omgeving het belang dat een participatieproces

meente. Op basis van een kader met randvoorwaarden

vroegtijdig wordt gestart en lang genoeg duurt. Hiermee

heeft de gemeente vervolgens in februari 2018 een uit-

kan worden voorkomen dat een nieuw project zoals een

vraag gedaan voor de ontwikkeling van een windpark van

windpark, voor de lokale bevolking als een verrassing

Meer lezen?

12 MW binnen de gemeentegrenzen. Op deze uitvraag is

komt. Ten tweede is het in dit geval kenmerkend dat het

LOKAAL EIGENDOM IN BELEID:

een aantal projectvoorstellen ingediend. Deze voorstellen

voorstel van de lokale coöperatie als enige een vroegtijdi-

https://energiesamen.nu/media/uploads/Lokaal%20ei-

zijn door de gemeente beoordeeld op het aanbod van de

ge publieke communicatie en/of participatieproject

gendom%20in%20beleid%20versie%202%20-%20juni%20

mate van lokaal eigendom, de hoeveelheid procespartici-

is gestart.

2020.pdf

patie en financiële participatie die in het projectplan was

hiervan of alle partijen rondom de ontwikkeling van een

- Participatie van omwonenden: zowel in het proces als

hernieuwbaar energieproject zich aan de afspraken ge-

door middel van financiële participatie.

houden hebben, een open en transparant proces hebben doorlopen en zich hebben ingezet om met de omgeving tot afspraken te komen rondom participatie. Met andere woorden: krijgen de inwoners in voldoende mate toegang tot en zeggenschap over het ontwikkelingsproces en de exploitatie en opbrengsten van wind- en zonneparken?

De uitvraag van de gemeente vereiste een relatief ver-

opgenomen, en de milieu-impact van het project.

Ontwikkelaars zijn ondertussen veelal bereid om vrijwillig

gaand uitgewerkt voorstel en toewijding voor het dra-

VOORBEELD EDE

over te gaan tot het bieden van financiële tegemoetkoming aan de omgeving, boven hetgeen wettelijk verplicht is. Dit blijkt uit de Gedragscode Acceptatie & Participatie Windenergie op Land. De Gedragscode stelt voor om de omgeving bij een beoogd windproject in een zo vroeg mogelijk stadium te betrekken. Ook verwacht de Gedrags20

http://decentrale.regelgeving.overheid.nl/cvdr/XHTMLout-

Een groep inwoners van Staphorst besloot een coöperatie

gen van de kosten van het proces en het vervolg. Het is

put/Actueel/Ede/CVDR637547.html

op te starten om te kunnen reageren op deze uitvraag.

bijzonder dat het de coöperatie is gelukt dit in de beperkt

Alle inwoners van de gemeente kunnen deelnemen aan

beschikbare tijd voor elkaar te krijgen. In een dergelijk

VOORBEELD MEIJERIJSTAD

deze coöperatie. Op dit moment telt de coöperatie onge-

vroegtijdig stadium vormen de benodigde ontwikkelkos-

https://www.meierijstad.nl/duurzaamheid/zonne-

veer 200 leden. In mei 2018 koos de gemeente het voor-

ten namelijk meestal een bedreiging voor het succesvol

park-meierijstad_43743/

stel van de coöperatie. Met name de hoeveelheid partici-

kunnen ontwikkelen door lokale initiatieven. Dit komt 21

doordat lokale initiatieven over het algemeen niet de

VOORBEELD GEMEENTE WEST BETUWE

Voorbeeld principeverzoek:

1.3.3.2 Wet Voorkeursrecht

gevraagde financiële middelen (in dit stadium) tot hun

De gemeente West-Betuwe heeft een beleidskader

https://www.zuidenwind.org/wp-content/up-

(Bron: energiewerkplaats Brabant)

beschikking hebben.

waarin men werkt via maatschappelijke tenders. In de

loads/2017/12/Bijlagen-hoofdstuk-3.5-tm-3.9-principever-

handreiking Wind- en zonneparken realiseren samen

zoeken.pdf

Een gemeente kan op grond van de Wet voorkeursrecht

Stappenplan

met inwoners (juni 2019) wordt uitgelegd hoe dit werkt:

Een stappenplan om het voorbeeld van Staphorst in de

“Voor een bepaalde hoeveelheid op te wekken wind- en/of

Voor voorbeeld Zuidenwind en Staphorst: kijk ook naar

waaraan een nieuwe, niet-agrarische, bestemming is toe-

eigen gemeente toe te passen zou er als volgt uit

zonne-energie kunnen in een beperkte tijdsperiode meer-

de webinar die we als RES West-Overijssel samen met RES

gedacht en waarvan het bestaande gebruik afwijkt van het

kunnen zien;

dere ontwikkel-partijen projecten indienen. De projecten

Twente hebben georganiseerd over dit thema:

toegedachte gebruik. Als de gemeente een voorkeursrecht

worden beoordeeld volgens een vooraf opgesteld beleids-

https://www.reswestoverijssel.nl/Nieuws/1789357.

vestigt op een perceel, dan kan de eigenaar het perceel

kader, met allerlei aspecten waarop getoetst kan worden.

aspx?t=Webinar-Lokaal-Eigendom-RES-West-Overijs-

niet zomaar verkopen of rechten erop vestigen, zoals het

De toetsing kan bijvoorbeeld gebeuren aan de hand van

sel-en-Twente

recht van opstal. Als de eigenaar zoiets van plan is, dan

Uitwerking scenario stimulerende gemeente, werkvorm aanbesteden -

punten die per aspect verdiend worden. De best scoren-

Stap 1: Zorg dat in géén van je bestemmingsplannen

de projecten mogen door, precies genoeg om de vooraf

planologische mogelijkheden zijn voor nieuwe windmo-

vastgestelde opgave te halen.”

lens. -

Stap 2: neem in je duurzaamheidsbeleid de randvoor-

https://energiewerkplaatsbrabant.nl/werkgroepen/

waarden bij grootschalige opwek op en laat dit vaststel-

werkgroepen+sociale+innovatie+energietransitie2/50+-

len door de raad; -

Stap 3: stel een aanbestedingsdocument op;

Stap 4: communiceer naar inwoners en lokale belan-

participatie/juridisch+kader/13+50+lokaal+eigendom+als+resultaatverplichting/13+a001+gemeente+west-betuwe+beleidskader+zonne/default.aspx

genorganisaties dat de gemeente een aanbesteding

VOORBEELD WINDPROJECTEN ZUIDENWIND

Stap 5: nodig partijen uit voor

Als coöperatieve vereniging brengt Zuidenwind mensen

een informatiebijeenkomst; -

Stap 6: Initiatiefnemers dienen conceptaanvraag in;

Stap 7: Voortoets door commissie;

Stap 8: initiatiefnemers verbeteren hun plannen;

Stap 9: indienen definitieve verzoeken voor planologi-

bij elkaar die het gezamenlijk financieel mogelijk maken om projecten met duurzame energie te realiseren. Eén van die energieprojecten is het grootste windpark van Limburg in het buitengebied Neer. Een van de vijf molens - de Coöperwieck - is volledig coöperatief ontwikkeld en in

sche medewerking door initiatiefnemers; -

Stap 10: beoordeling door commissie;

Stap 11: besluitvorming over verlenen van

moet het perceel eerst aan de gemeente worden aange-

1.3.3 Zelf ontwikkelen

boden. Enkel als de gemeente het aanbod afwijst, kan de eigenaar verder met zijn voornemen.

1.3.3.1 Grond in eigendom overheid Wanneer een gemeente (of provincie) zelf gronden in

De wet voorkeursrecht gemeenten wordt ook toegepast

bezit heeft is het mogelijk hier zelf een energieproject op

om controle te houden op de oprichting van toekomstige

te realiseren. Ook is het mogelijk dit als nog in de markt te

zonneparken of windparken. De gemeente Laarbeek heeft

zetten onder door de gemeenteraad te bepalen voorwaar-

in maart 2020 deze wet als eerste in Nederland ingezet

den (zie 3.2).

inzake de ontwikkeling van toekomstige zonneparken en windparken.

gaat doen; -

gemeenten een voorkeursrecht vestigen op gronden

handen van burgers. Zij zijn leden van de lokale coöperatie Zuidenwind en twee windcoöperaties van buiten de regio. Bewoners investeren mee, zijn nauw betrokken bij

planologische medewerking.

de ontwikkeling en hebben zeggenschap over de opbrengsten. De eerste vier molens zijn ontwikkeld door twee par-

Meer info over aanbesteden;

ticuliere initiatiefnemers uit de regio en zijn in particuliere

https://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/gebouwen/maatschappelijk-aanbesteden

handen. De aanpak van Zuidenwind kenmerkt zich door

Locaties voor energie coöperaties

te komen tot locaties voor windprojecten. Door van elk

vanuit een gebiedsaanpak (en niet vanuit grondposities) zoekgebied 1 project te maken voorkom je concurrerende

https://www.eversheds-sutherland.com/documents/glo-

projecten en hebben grondposities geen zin meer.

bal/netherlands/Nederlands/Locaties-voor-Energiecooperaties.pdf

Indien een gemeente eigenaar is van de grond en/of

https://www.energiewerkplaatsbrabant.nl/werkgroepen/

daken kan ze ook bij de gronduitgifte aanvullende voor-

werkgroepen+sociale+innovatie+energietransitie2/50+-

waarden stellen. Of soms besluit een gemeente om een

participatie/juridisch+kader/31+wet-+en+regelge-

actievere rol te pakken, als ontwikkelaar en eigenaar. Op

ving/31+a006+wet+voorkeursrecht+gemeenten/default.

Ameland is de gemeente mede-eigenaar van een groot

aspx

zonnepark, samen met Eneco en de lokale coöperatie. In de gemeente Midden-Drenthe besloot de gemeen-

VOORBEELD LAARBEEK

te om het zonnepark Leemdijk in Smilde zelfstandig te

In de gemeente Laarbeek heeft de gemeente de wet voor-

ontwikkelen en in eigendom te nemen (21.000 panelen).

keursrecht ingezet om windlocaties vrij te spelen.

De opbrengsten gaan naar een duurzaamheidsfonds om

https://www.binnenlandsbestuur.nl/ruimte-en-milieu/

vervolgens andere duurzame projecten mee te kunnen

nieuws/voorkeursrecht-geeft-laarbeek-grip-op-windmo-

financieren. De lokale coöperatie Duurzaam Bovensmilde

lens.12708649.lynkx

wil de zonnestroom leveren aan haar leden (via Energie VanOns). VOORBEELD TWENTERAND In de gemeente Twenterand heeft de gemeente zelf (via een BV) een zonnepark ontwikkeld. https://www.twenterand.nl/nieuws-zonnepark-oosterweilanden

Bijlage 2: Opbrengsten sessies werkgroep Lokaal Eigendom

1.4

Uitwerking richting 1.0 en verder

Lokaal eigendom in de RES 1.0

Richting 1.0 werken we voorbeeldkaders uit voor gemeenten langs de drie eerder genoemde wegen en afhankelijk

Actuele situatie

van de bestuurlijke keuzes die op regionaal niveau wor-

De verdergaande ontwikkeling en concretisering van de

Onderwerp:

Resultaten Wensen en verwachtingen LE

Van:

Els Holsappel, projectleider Communicatie, Participatie en Lokaal Eigendom

den gemaakt. Te denken valt aan de

RES zorgt ervoor dat de opgave in de gebieden steeds

Datum:

volgende uitwerkingen;

scherper wordt. Alhoewel er nog nergens concrete gebieden op de kaart gepresenteerd worden merken

17 november 2020

1) Kader lokaal eigendom in gemeentelijk (en

gemeenten dat veel ontwikkelaars in gebieden mensen

provinciaal) duurzaamheidsbeleid inclusief voorbeel-

aan het benaderen zijn. Het gaat dan om wind- en zonont-

den goede projecten en praktische tools als voorbeeld

wikkelaars. Het is belangrijk om als RES een gezamenlijke

overeenkomsten, etc.

strategie te ontwikkelen rondom de zoekgebieden. Wat

2) Wegwijzer aanbesteden (cluster) locaties (neutrale

wordt het moment van communiceren en hoe geven we

uitwerking Staphorster model)

dit vorm? En, welk beleid moeten gemeenten wellicht al

3) Zelf ontwikkelen via lokaal/regionaal energiebedrijf

van tevoren hebben vastgesteld? Dit om ongelukken te voorkomen.

Er zijn vier gelijkluidende vragen via de mentimeter

Wanneer is er sprake van lokaal eigendom?

voorgelegd aan:

Hier kon men kiezen voor meerdere opties.

Het ambtelijk platform

Bij alle groepen scoort de optie ‘Als een energiecoöperatie

De Adviesgroep

voor ten minste 50% eigenaar is van een energiepro-

Het bestuurlijk platform

ject’ het hoogst. Op de tweede plaats komt de optie ‘Als

De volksvertegenwoordigers

een gemeente voor ten minste 50% eigenaar is van een

(Oploop voor alle RSAB-leden).

energieproject’. Ambtelijk en bij de adviesgroep is deze

Doorontwikkelen richting 2.0 en verder Het onderwerp lokaal eigendom is erg in beweging. Er

Voor nu zou een oplossing kunnen zijn om op onderde-

zijn goede voorbeelden van mooie beleidsvoornemens en

len (bv zon en/of wind) een moratorium (verbod) af te

mooie projecten. Echter, er is nog weinig jurisprudentie.

kondigen voor het hele grondgebied van de gemeente in

Wat kan én wat niet kan is vaak een inschatting en inter-

afwachting van nieuwe kaders. Tegelijkertijd is het dan

pretatie van bestaande regels en beleid. Ook zal de komst

van belang dat er aan stevige kaders binnen het duur-

van de omgevingswet nog het nodige aan veranderingen

zaamheidsbeleid gewerkt wordt zodat deze als het ware

mee nemen. Daarom is het van groot belang dat dit on-

klaar staan wanneer het moratorium opgeven wordt.

derwerp de komende jaren hoog op de agenda blijft staan

Enkele gemeenten hebben hier ervaring mee.

binnen de RES. Er zullen mooie voorbeelden ontstaan en

Bijvoorbeeld Dalfsen.

er zullen ook ongelukken gebeuren. Nieuwe jurisprudentie of aanpassingen van wet en regelgeving zullen voor een voortdurend veranderend speelveld zorgen.

tweede keuze het duidelijkst, bij de bestuurders en de Het ging om de volgende vier vragen:

volksvertegenwoordigers wedijvert deze keuze met de

Wat is lokaal eigendom?

optie ‘Als een groep van meer dan 10 inwoners eigenaar

Wanneer is er sprake van lokaal eigendom?

is van een energieproject’. Ambtelijk is die laatste duidelijk

Wat wil je bereiken met lokaal eigendom?

derde keus en deze scoort net zo hoog als de optie met 10

Wat moet voor het thema lokaal eigendom aan

boeren. Bij de andere groepen scoren de opties met 1 of

de orde komen tijdens het bestuurlijk platform

een groep van meer dan 10 boeren een stuk lager dan de

van 16 december?

andere opties.

Wat lokaal eigendom is

Ambtelijk:

Er is heldere overeenstemming: er is sprake van lokaal ei-

Ambtelijk is gesteld dat het percentage lokaal eigendom

gendom als inwoners eigenaar zijn van een energieproject

belangrijker is dan wie dat lokaal eigendom

en daarmee zeggenschap hebben. Op een sterke tweede

precies realiseert.

plaats staat dat de omwonenden van een energieproject kunnen meeprofiteren van dat energieproject.

Ook blijkt in de discussie dat het belangrijk is om eerst de vraag te beantwoorden wat je met lokaal eigendom wilt

Adviesgroep:

bereiken om te kunnen bepalen of bijvoorbeeld 1 boer die

Vanuit adviesgroep wordt gesteld dat lokaal eigendom

voor 50% eigenaar is van een energieproject ook als lokaal

ook investeren betekent en daarmee het nemen van

eigendom gezien kan worden. Ook werd de vraag gesteld

risico’s.

of lokaal eigendom juridisch afgedwongen kan worden.

Ook wordt aangegeven dat het lokaal eigendom om zeggenschap gaat. De rol van de overheid is belangrijk.

Tot slot werd aandacht gevraagd voor het doorverkopen van energieprojecten: als een energieproject van eige-

Bestuurlijk Platform:

naar wisselt, hoe ga je dan om met de eisen voor lokaal

Het gaat om zeggenschap in de ontwikkelfase.

eigendom? 25

Adviesgroep:

hen de mogelijkheden geven om bijvoorbeeld als inves-

Het streven naar 50% lokaal eigendom is arbitrair. Dat is

Vanuit de adviesgroep wordt gesteld dat de overheid een

teerder mee te doen).

per project investeringsafhankelijk. De vertegenwoordiger

rol kan pakken als ontwikkelende partij, bijvoorbeeld in de

van BEON geeft aan dat je zeggenschap voor inwoners

vorm van een energiebedrijf. Men ziet mogelijkheden voor

Bestuurlijk Platform:

ook kunt realiseren zonder dat die inwoners hoeven te

de provincie, gezien de beperkte capaciteit bij gemeenten.

Er mist een categorie: draagvlak en betrokkenheid inwo-

Tegelijkertijd is het zo dat we op dat terrein wel stap-

investeren en risico hoeven te lopen. Zeggenschap over

ners, daarom gekozen voor het eerste. Ook hier is soms

pen te zetten hebben.

de revenuen kun je regelen in een aandeelhoudersover-

Wat bereiken met lokaal eigendom

gekozen voor ‘zeggenschap’ om ‘revenuen in de gemeen-

eenkomst.

Hier kon men slechts een optie kiezen.

schap te houden’ te kunnen realiseren.

Anderen in de adviesgroep vinden dat lokaal eigendom

De optie ‘Revenuen in de gemeenschap houden’ steekt er

het middel is om betrokkenheid en draagvlak te creëren

bij alle groepen met kop en schouders bovenuit. Op grote

en een goede balans tussen lusten en lasten in de regio.

lokale initiatieven -

Lokaal eigendom moet bereikbaar zijn voor iedereen, ook mensen met een smalle beurs

Lokaal eigendom is wat anders dan een energiebedrijf.

RSAB:

Wat moet besproken worden tijdens BPL 16 december

afstand volgt ‘zeggenschap voor inwoners’ als tweede

Draagvlak inwoners eerste prioriteit (6 keer genoemd)

Helder participatieproces

Participatie al helemaal aan de voorkant starten

keuze. De adviesgroep vormt daarop de uitzondering: zij

Ambtelijk:

Bottem up aanpak

Bestuurlijk Platform:

heeft de optie ‘regie houden op wie wat waar ontwikkelt’

Juridische mogelijkheden om lokaal eigendom

Lokale vrijheid

Omvang van het project is bepalend: een boer bij een

als duidelijke tweede (met 1 stem verschil t.o.v. de eerste

te realiseren

Afstemming buurgemeenten

Helderheid over vormen en termen en hoe lokaal

Juridische vormen

eigendom anders is dan eigendom van marktpartijen

51% als minimum

klein zonnepark kan prima lokaal eigendom zijn, maar niet

keuze over revenuen in de gemeenschap houden). De

bij grootschalige opwek.

overige opties worden zelfs bij alle groepen helemaal niet

Het gaat om een collectief in de gemeenschap. Dat laatste

gekozen (alleen bij RSAB wordt eenmaal gekozen voor

Rol van de overheid (facilitator of producent)

Streven naar 100%

is belangrijk: het is belangrijk dat het gaat om partijen die

‘revenuen in de gemeentekas krijgen’).

Financiële mogelijkheden voor inwoners om lokaal

50% is geen heilige ondergrens, 100% mag ook, soms is

geworteld zijn in de lokale gemeenschap.

20% ook goed

eigendom te bereiken -

Ambtelijk: Rol gemeente

Duidelijke voorkeur voor revenuen in de gemeenschap

Adviesgroep:

Of een gemeentelijke overheid ook lokaal eigendom kan

houden, een enkeling heeft gekozen voor zeggenschap,

realiseren, daarover zijn de meningen verdeeld.

om daarmee het doel om revenuen in de gemeenschap te houden te kunnen realiseren.

Ambtelijk:

Duidelijk is dat iedereen worstelt met projectontwikke-

De een stelt dat lokaal eigendom gaat over het geven van

laars die in het gebied grondposities proberen te verwer-

regiogrenzen -

Duidelijk onderscheid tussen zeggenschap en risicodra-

Lobby naar Den Haag (met name over hoe je lokaal

Borgen financiële participatie

eigendom juridisch kunt borgen)

Goed afschermen tegen verkapte participatie door

Dat iedereen mee kan doen, ook als je te weinig geld

externe investeerders

Rol overheid bij lokale/regionale energiebedrijven

zeggenschap aan inwoners over de energietransitie. De

ven. Hoe ga je daarmee om? Afspraak is dat informatie die

overheid heeft een faciliterende rol om lokale initiatieven

beschikbaar is gedeeld wordt met ambtelijk platform.

wel financieel, maar ook in de communicatie: waarom

te laten bloeien. De ander vindt dat de gemeente prima

Ook wordt de systematiek van de SDE benoemd, waar de

we dit allemaal doen)

eigenaar van een energieproject kan zijn, net als ze dat is

regel geldt: wie het eerst komt, die het eerst maalt.

Inventariseren welke tools gemeenten hebben om lokaal eigendom te borgen

gend investeren / slim investeren -

Hoe ga je om met lokaal eigendom op gemeente- of

Laagdrempelig, zodat inwoners mee kunnen doen (zo-

hebt om te investeren (3 keer genoemd) -

Stimuleer lokaal energiecoöperaties: zij vormen een

Geen tijdsdruk op het proces: neem de tijd

goede basis

Kennis delen stimuleren

van een sporthal of zwembad. Hier wordt geen probleem

Er wordt het signaal afgegeven dat verschillen in visie op

gezien met de vergunningverlenende en handhavende rol

lokaal eigendom tussen gemeenten die samenwerken in

Bestuurlijk platform:

Wensen en bedenkingen volksvertegenwoordigers

van een gemeente.

een bovenlokaal zoekgebied belemmerd werkt voor die

Heldere, eenduidige definitie lokaal eigendom

Fasering gemeenten synchroniseren

Ambtelijk is er brede steun om de volgende rangorde

samenwerking.

Stappenplan: waar kan lokaal eigendom en in welke

startconferentie):

Adviesgroep:

Hoe kunnen we lokaal eigendom borgen

Eerst inwoners

Ook hier is soms gekozen voor ‘zeggenschap’ om ‘reve-

Wat zijn sturingsmechanismen tav lokaal eigendom in

Als dat niet lukt dan gemeente

nuen in de gemeenschap te houden’ te kunnen realiseren.

Als dat niet lukt dan de markt.

Vanuit het bedrijfsleven wordt aangegeven dat het van

Hoe houden we grote investeerders buiten de deur

belang is om ook het lokale bedrijfsleven aan te haken en

Lokaal /regionaal energiebedrijf en verbinding naar

aan te houden (zoals eerder benoemd tijdens de online

vorm / scenario’s: verschillende vormen

de uitnodigingsplanologie

Bijlage 3: Literatuur

(nader aan te vullen, er wordt erg veel gepubliceerd op dit moment)

Bijeenkomst RSAB Wat is lokaal eigendom voor u, wat is daarin belangrijk en wat moet het resultaat zijn?

Handhaven we de 50% lokaal eigendom of willen we

In deze bijlage een opsomming van alle literatuur die

juist hoger o.b.v. de 5 ingediende moties op minimaal

gebruikt en geraadpleegd is door de werkgroep lokaal

50% lokaal eigendom en hoger inzetten?

eigendom. Deze literatuur biedt vaak meer verdieping

Er is een voorkeur voor het streven naar 100%, maar niet

en biedt inspiratie via voorbeelden.

Aanbestedingen: Locaties voor energie coöperaties https://www.eversheds-sutherland.com/documents/glo-

iedereen acht dat realistisch en haalbaar.

Lokaal eigendom = zeggenschap, zowel op proces als

Een percentage van 51% wordt realistischer geacht en

inhoud. Het resultaat is draagvlak.

daar gaat de voorkeur naar uit. Zo heb je wel zeggenschap

Die zeggenschap moet er vanaf het begin zijn en ook over het proces (proces- en ontwerpfase). De revenuen wil men in de gemeenschap houden. Er zijn vraagtekens of gemeenten wel de juridische mogelijkheden hebben. Tegelijkertijd wordt aangegeven dat

bal/netherlands/Nederlands/Locaties-voor-Energiecoope-

Lokaal eigendom in beleid

in de eigen omgeving. De zorg wordt geuit dat commerci-

Handreiking lokaal eigendom in

ële partijen dan niet meer in willen stappen. En wat doe je

beleid (Particpatiecoalitie)

met initiatieven die wel goed zijn voor de omgeving maar

https://www.hieropgewekt.nl/uploads/inline/Lokaal%20ei-

niet die 51% lokaal eigendom realiseren? Hoe definieer

gendom%20in%20beleid%20versie%202%20-%20juni%20

je dat? Er wordt ook gesteld dat het middel niet tot doel

2020.pdf

raties.pdf

Gedragscodes Gedragscode Acceptatie & Participatie Windenergie op Land https://www.nwea.nl/wp-content/up-

verheven moet worden: laat je niet blind leiden door het

je niet overgeleverd bent aan de markt en wel degelijk

percentage.

instrumenten hebt om lokaal eigendom te realiseren.

loads/2020/11/20201103-Gedragscode-WoL-opge-

Handreiking lokaal eigendom in beleid

maakt-FINAL.pdf

(Provincie Brabant)

Het betekent wel dat je als gemeente aan de voorkant de beleidskaders goed op orde moet hebben.

Het is duidelijk dat men geen buitenlandse feestjes op het

https://www.energiewerkplaatsbrabant.nl/werkgroepen/

eigen grondgebied wil.

werkgroepen+sociale+innovatie+energietransitie2/50+-

Gedragscode zon op land https://www.natuurenmilieu.nl/wp-content/up-

participatie/juridisch+kader/32+opinies+blogs+en+bro-

Het is belangrijk dat iedereen kan meedoen, ook mensen met een smalle beurs. Er moeten geen mensen uitgeslo-

Wat wilt u als gemeente met lokaal

ten worden.

eigendom bereiken?

loads/2019/11/Gedragscode-zon-op-land-Holland-So-

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij iBabs is leidend. Bron: https://api.notubiz.nl/document/10853815/1