a.2. Bijlage 1b Menukaart Beleidskaders Lokaal Eigendom RES West-Overijssel j..

West-Overijssel

Menukaart beleidskaders Lokaal Eigendom

1

Inhoudsopgave 1.

Aanleiding

4

1.1

Wat is lokaal eigendom?

4

1.2

Juridische afdwingbaarheid

4

1.3

Doel Menukaart

5

2.

De drie scenario’s

6

2.1

Scenario 1: de kaderstellende gemeente

6

2.2

Scenario 2: de stimulerende gemeente

6

2.3

Scenario 3: de ontwikkelende gemeente

7

3.

Uitwerking van scenario’s in kaders

7

3.1

Wat leg je vast per scenario?

7

3.2

Wat kun je doen tegen het innemen van grondposities en grondspeculaties?

8

3.3

Hoe behoud je lokaal eigendom over de looptijd van het project?

9

4.

Voorbeelden duurzaamheidsbeleid

10

4.1

Voorbeelden passend bij scenario 1: beleidskaders / toelatingskader

10

4.2

Voorbeelden passend bij scenario 2: uitnodigingsplanologie of maatschappelijke tender

13

4.3

Voorbeelden passend bij scenario 3: zelf ontwikkelen

18

Colofon

21

6 mei 2021 Werkgroep Lokaal Eigendom RES West-Overijssel 3

1. Aanleiding Dit document is een verdere uitwerking van het document “Keuzes en scenario’s Lokaal Eigendom”. In dat document staat omschreven hoe we in West-Overijssel het begrip lokaal eigendom definiëren en welke rol je als overheid in kunt nemen om lokaal eigendom te stimuleren. Daarvoor zijn drie scenario’s uitgewerkt. Deze scenario’s zijn niet allesomvattend en er zijn ook varianten op deze scenario’s denkbaar. In hoofdstuk 2 vatten we de drie scenario’s nog even samen. Zowel het rapport ‘Keuzes en Scenario’s Lokaal Eigendom’ als deze ‘Menukaart Beleidskaders Lokaal Eigendom’ zijn juridisch getoetst door Concieo Juridisch Advies in opdracht van de RES-regio West-Overijssel via de Expertpool van NP RES.

1.1

Wat is lokaal eigendom?

In de RES 1.0 is de volgende regionale doelstelling opgenomen: minimaal 50% lokaal eigendom voor de projecten wind en grootschalige zon op land in 2030. Ook hebben we opgenomen dat elke gemeente voor de RES 2.0 lokaal eigendom geborgd heeft in het lokale beleid. Deze Menukaart Beleidskaders Lokaal Eigendom geeft gemeenten handvaten en inspirerende voorbeelden hoe die borging in het beleid geregeld kan worden.

1.2

juridische spoor van de Wro, maar gaat het om gemeen-

Schaars recht

moet controleren of de initiatiefnemer zijn best heeft

telijk beleid in de fase daarvoor. Een gemeente kan in

In het geval er sprake is van schaarste van grond voor

gedaan om de omgeving te informeren en draagvlak te

vrijheid haar beleid rond duurzame energieontwikkeling

hernieuwbare energie ligt juridische afdwingbaarheid

creëren of te vergroten. Het bevoegd gezag kan niet van

vaststellen. Als overheid kun je aan de voorkant van het

genuanceerder. In dit geval kan worden overgegaan tot

de initiatiefnemer eisen dat de inspanningen die verricht

proces (dus voor ruimtelijke besluitvorming) vaststellen

het uitschrijven van een maatschappelijke tender waarbij

worden ook daadwerkelijk resulteren in afspraken met

onder welke criteria planologische medewerking wordt

gescoord kan worden op verschillende onderdelen waar-

omwonenden over de locatie, vormgeving en ontwikkeling

verleend. Dan geldt nog steeds dat je in de vergunningsfa-

onder participatie. Eisen aan lokaal eigendom kunnen hier

van het project. Volgens de Afdeling bestuursrechtspraak

se lokaal eigendom juridisch niet als resultaatverplichting

echter ook niet gesteld worden vanwege geen ruimtelijke

kan het bevoegd gezag besluiten geen medewerking te

af kunt dwingen, maar in de praktijk zie je dat ontwikke-

ordeningsmotief. De inspanning die initiatiefnemer heeft

verlenen aan een project voor hernieuwbaar energie als

laars wel op die wijze aan de slag gaan. Het gaat dus over

verricht om het percentage lokaal eigendom zo hoog mo-

de initiatiefnemer geen of onvoldoende inspanningen

de wijze waarop je een en ander organiseert (proces), ten-

gelijk te laten zijn kan wel meewegen.

heeft verricht om omwonden te informeren en draagvlak

einde (pragmatisch) er zeker van te zijn, dat de politieke

Juridische afdwingbaarheid

Er is veel gezegd en geschreven over de juridische afdwingbaarheid van lokaal eigendom. In de Factsheet bevoegdheden overheden bij proces- en financiële participatie van het NP RES wordt gesteld dat er grenzen zijn aan het beleid en het stellen van regels: https://www.regionale-energiestrategie.nl/bibliotheek/participatie+volksvertegenwoordigers/b+participatie/1989607.aspx Decentrale overheden (gemeenten en provincies) kunnen de wens voor een financiële participatie stimuleren in projecten voor hernieuwbare energie, maar niet afdwingen. Het bevoegd gezag kan de initiatiefnemer niet juridisch verplichten om de omgeving financieel te laten participe-

te creëren, terwijl een dergelijke inspanning wel is vereist

en bestuurlijke doelstellingen gerealiseerd worden. Zolang

Eigendom

op grond participatiebeleid.

je als gemeente niet door de raad vastgesteld duurzaam-

In het geval de gemeente eigenaar is van de grond kun-

heidsbeleid hebt (bijvoorbeeld kaders voor opwek van zon

nen privaatrechtelijk wel afspraken worden vastgelegd ten

Belangrijk is te vermelden dat de reikwijdte van de inspan-

en/of wind) waarin je deze doelstelling of dit streven wel

aanzien van een percentage lokaal eigendom. Dat leg je

ningsplicht op basis van de huidige jurisprudentie onder

hebt vastgelegd, kun je niet via een proces sturen op een

vast in de verkoopovereenkomst. Ook kan in een maat-

de Wro nog niet duidelijk is. De jurisprudentie is in ontwik-

gewenste ontwikkeling in lokaal eigendom.

schappelijke tender in dit geval meer van de initiatiefne-

keling. Het is de vraag hoeveel ruimte het bevoegd gezag

mer geëist worden. In beide laatste scenario’s vraagt het

heeft om specifieke eisen te stellen aan procesparticipatie

Zowel in ons rapport ‘Keuzes en Scenario’s Lokaal Eigen-

wel een sterke rol van de overheid en dus tijd en capaci-

en financiële participatie in participatiebeleid.

dom’ als in deze Menukaart zien we dat het ene beleids-

teit. Het klassieke toelatingskader biedt de minste regie

instrumentarium de gemeente meer regie geeft op het

en zekerheid, maar ook hier geldt dat met een gedegen

realiseren van lokaal eigendom dan het andere. En dat

onderliggend beleidskader, dat is vastgesteld door de

geldt niet alleen voor lokaal eigendom, maar bijvoorbeeld

gemeenteraad, projecten heel goed in lokaal eigendom

Deze menukaart is een inspiratiebron en hulpmiddel

ook voor ruimtelijke en landschappelijke eisen.

gerealiseerd kunnen worden.

voor gemeenten om de doelstelling voor lokaal eigendom

Beleidskader

Jurisprudentie

voorbeelden van (veelal volledig uitgewerkte) beleidska-

Uit de factsheets, handreikingen en website blijkt dat het

Er wordt door gemeenten geëxperimenteerd met het

ders die je als gemeente kunt hanteren om lokaal eigen-

op dit moment juridisch nog niet mogelijk is om in beleid

stellen van eisen op het gebied van participatie en lokaal

dom (en financiële en andere vormen van participatie)

afdwingbare eisen (resultaatsverplichting) te stellen aan

eigendom. Onduidelijk is of de afwijzing of geen plano-

te borgen in je gemeentelijk beleid. In interviews met de

initiatiefnemers voor wat betreft een percentage lokaal

logische medewerking alleen op basis van onvoldoende

desbetreffende gemeenten geven we aan welke keuzes

eigendom. Dit is zo omdat het op dit moment nog niet

lokaal eigendom voor een rechter stand houdt. Dit omdat

gemeenten hebben gemaakt en waarom. Die achterlig-

als ruimtelijke ordeningscomponent wordt gezien. Een

het (nog) niet wordt gezien als ruimtelijk ordeningsmotief.

gende motivering van keuzes maakt duidelijk of dat beleid

inspanning kan wel worden geëist van de initiatiefnemers.

De jurisprudentie over de inspanningsplicht om draagvlak

en dat scenario ook past bij de eigen lokale situatie.

Indien je in participatiebeleid of duurzaamheidsbeleid

te creëren en te vergroten is in ontwikkeling. De rechts-

lokaal eigendom hebt geborgd mag je wel een inspanning

vraag of het bevoegd gezag planologische medewerking

In Hoofdstuk drie geven we aan welke mogelijkheden er

verwachten van de initiatiefnemer. Mocht de initiatiefne-

mag weigeren omdat de initiatiefnemer geen opties van

zijn om het innemen van grondposities en grondspecula-

mer niet kunnen aantonen zich te hebben ingespannen

mede eigenaarschap of financiële deelneming aanbiedt,

ties tegen te gaan in de periode dat het gemeentelijk beleid

dan kan dat een reden zijn om hem daar alsnog toe te

is nog niet expliciet in de jurisprudentie beantwoord. Uit

lokaal eigendom en participatievereisten nog niet of onvol-

bewegen of af te wijzen.

de jurisprudentie blijkt tot nu toe dat het bevoegd gezag

doende geborgd zijn in het huidige gemeentelijke beleid.

1.3

Doel Menukaart

uit de RES 1.0 te borgen in het lokale beleid. Het geeft

ren in de ontwikkeling of exploitatie van een energieproject. Enkel op vrijwillige basis kan de initiatiefnemer dit doen. Wanneer we puur kijken naar het ruimtelijke spoor en naar het klassieke toelatingsbeleid, dan klopt het dat lokaal eigendom niet juridisch is af te dwingen. Maar in de praktijk ligt het genuanceerder dan dat. We zien overal in het land dat doelstellingen voor of het streven naar lokaal eigendom opgenomen wordt in gemeentelijke beleidskaders en dat ontwikkelaars projecten uitvoeren conform deze doelstelling of dit streven. Bij lokaal eigendom gaat het namelijk niet alleen over het 4

5

2. De drie scenario’s

3. Uitwerking van scenario’s in kaders

Activeren rol lokale initiatieven

2.1 Scenario 1: de kaderstellende gemeente

3. Garanderen Projectontwikkeling kost geldt. In het begin gaat het om

Monitoren uitvoering conform beleidskaders. Uitvoering is

relatief weinig kosten met een hoog risicoprofiel; allengs

volledig aan de markt (commerciële projectontwikkelaars

nemen de kosten toe, maar het risico af.

en/of energiecoöperaties).

Lokale initiatieven kunnen moeite hebben om de hiervoor

2.2 Scenario 2: de stimulerende gemeente

benodigde middelen bij elkaar te brengen. De gemeente kan helpen door zich garant te stellen voor bijvoorbeeld leningen die het initiatief in deze fase moet aangaan. De

In dit scenario voert de gemeente uitnodigingsplanologie

gemeente kan zich bijvoorbeeld garant stellen voor de

waarbij maximaal gestuurd wordt op randvoorwaarden.

rente en aflossing van de aangetrokken lening, zowel bij

Dit doet zij door bijvoorbeeld voor bepaalde locaties

de ontwikkeling als bij de investering, waarbij het grootste

aanbestedingen uit te schrijven (ook wel maatschappelijke

risico zit in de ontwikkelingsfase. Bij goede exploitatie af-

tender genoemd).

spraken zit het overige risico in de hoeveelheid opgewekte stroom en de marktprijs van energie. Het is erg afhanke-

Faciliteren rol lokale initiatieven

lijk van de ruimte in de businesscase of voor deze risico´s

In het document “Keuzes en scenario’s Lokaal Eigendom”

2.3 Scenario 3: de ontwikkelende gemeente

wordt verder toegelicht in welke context deze scenario’s toe te passen zijn en wat de voor- en nadelen van ieder scenario zijn. Ook wordt helder gemaakt dat het heel goed

De overheid ontwikkelt eigen projecten.

mogelijk is om meerdere scenario’s binnen één gemeente toe te passen. In dit document werken we per scenario

5. Investeren

uit hoe een gemeente haar kaders op kan stellen om de

De gemeente kan zelf een aandeel nemen in het project

doelstelling voor lokaal eigendom te behalen.

bij de realisatie door de inbreng van eigen vermogen. Naar rato van het aandeel vloeien de revenuen ‘automa-

3.1

tisch’ in de vorm van dividend terug naar de gemeentekas en daarmee naar de gehele gemeenschap.

Wat leg je vast per scenario?

Scenario 1: -

6. Tot slot

Ambitie minimaal 50% lokaal eigendom verankeren in duurzaamheidsbeleid, ruimtelijk beleid (structuur-

zou de gemeente ook de rol van ‘energieleverancier’

visie, omgevingsvisie) en beleidsregels. De gemeente

(energiebedrijf) op zich kunnen nemen. Deze positie valt

definieert lokaal eigendom als een zon-/windpark dat

buiten de scope van de Regionale Energie Strategie en

(gedeeltelijk) in eigendom is van een lokaal toegankelij-

wordt daarom niet verder uitgewerkt.

ke partij (bijvoorbeeld coöperatie) die zeggenschap en

voldoende buffers kunnen worden opgebouwd.

beslissingsbevoegdheid borgt. Hieruit volgt dat het niet

1. Stimuleren

de bedoeling is dat lokaal eigendom wordt ingevuld

Stimuleer dat er lokaal initiatieven (bijv. energiecoöpera-

Het is belangrijk dat de gemeente zich op een vroeg mo-

ties) ontstaan, die zich opwerpen voor het vertegenwoor-

ment uitspreekt over de gemeentelijke kosten t.b.v. het

digen van ‘50% Lokaal Eigendom’ bij het ontwikkelen en

project, zoals aanvraag vergunning, grondkosten (indien

Scenario 2:

realiseren van duurzame opwek.

gemeentelijke grond), OZB etc.

-

door één grondeigenaar.

Ambitie minimaal 50% lokaal eigendom verankeren in duurzaamheidsbeleid, ruimtelijk beleid (structuur-

2. Faciliteren

4. Financieren

visie, omgevingsvisie) en beleidsregels. De gemeente

Ondersteun lokale initiatieven met ‘woord en daad’ en –

De provincie en/of gemeenten kunnen een lening ver-

definieert lokaal eigendom als een zon-/windpark dat

zo nodig – financieel. Hieronder valt het op gang helpen

strekken voor de ontwikkeling en realisatie van een pro-

(gedeeltelijk) in eigendom is van een lokaal toegankelij-

van een lokaal initiatief met adviezen, opzetten van een

ject, mogelijk tegen aantrekkelijke voorwaarden. Hiervoor

ke partij (bijvoorbeeld coöperatie) die zeggenschap en

administratie, communicatie met omwonenden, het

kan men het eigen Treasury beleid aanpassen.

beslissingsbevoegdheid borgt. Hieruit volgt dat het niet

lokale initiatief en over het lokale project etc. Gemeente

de bedoeling is dat lokaal eigendom wordt ingevuld

en provincie geven duidelijkheid over wat verstaan wordt

door één grondeigenaar.

onder stimuleren, met andere woorden hoe en met welke

-

middelen lokale initiatieven worden ondersteund. In geval

Uitgangspunten en spelregels uitnodigingsplanologie vastleggen in ruimtelijk en duurzaamheidsbeleid.

van financiele ondersteuning moet gelet worden op de

-

Criteria profijtplan vastleggen in ruimtelijk en duur-

-

Aanbestedingsbeleid opstellen, inclusief selectiecriteria,

vereisten aan staatssteun, wet markt en overheid en aan-

zaamheidsbeleid.

bestedingsregelgeving.

voor grootschalige opwek zon en wind.

6

7

Scenario 3:

Er zijn vier bepalingen die helpen bij het voorkomen van

3.2 Wat kun je doen tegen het innemen van grondposities en grondspeculaties?

3.3 Hoe behoud je lokaal eigendom over de looptijd van het project?

(gedeeltelijk) in eigendom is van een lokaal toegankelij-

Als je het streven naar minimaal 50% lokaal eigendom nog

Het regelen van lokaal eigendom bij de projectopzet is één

ke partij (bijvoorbeeld coöperatie) die zeggenschap en

niet of onvoldoende geborgd hebt in je huidige gemeente-

ding; het vasthouden gedurende de gehele projectexploi-

beslissingsbevoegdheid borgt. Hieruit volgt dat het niet

lijk beleid heb je twee opties:

tatie is iets anders. Hoewel bij aanvang partijen de intentie

partijen in de B.V. hun aandelen tegen dezelfde prijs

zullen hebben het lokaal eigendom over de gehele loop-

en voorwaarden mogen verkopen in het geval dat één

door één grondeigenaar.

3.2.1. Het instellen van een moratorium

tijd van het project te behouden, kan het in de praktijk

partij zijn aandeel wenst te verkopen aan een derde

Spelregels relatie gemeente (sociaal eigendom), lokale

Je kunt een moratorium instellen op (grootschalige) zon-

anders lopen. Bij het maken van de anterieure afspraken

partij (geen medeaandeelhouder);

initiatieven (lokaal eigendom) en marktpartijen (com-

en windprojecten totdat het gemeentelijk beleid geactuali-

moet duidelijk worden vastgelegd hoe de afspraken over

mercieel eigendom) vastleggen.

seerd is. De gemeenteraad neemt dit besluit. Hierbij is het

lokaal eigendom overgaan op een nieuwe eigenaar. Een

dat een nieuwe aandeelhouder (derde partij) gebonden

Rolinvulling regierol gemeente vastleggen in ruimtelijk

ook mogelijk om onderscheid te maken in de grootte van

alternatief is dat de gemeente recht op eerste koop krijgt

is aan dezelfde overeenkomst wanneer deze toetreedt

en duurzaamheidsbeleid

een project (bijvoorbeeld kleintjes nog wel) of om speci-

bij verkoop, of dat er een anti-speculatiebeding wordt

tot de B.V.;

- actief mee-ontwikkelen

fieke gebieden uit te sluiten in plaats van een generieke

vastgelegd.

- actief of faciliterend grondbeleid.

uitsluiting. Dit kan interessant zijn als er bijvoorbeeld spe-

Hoe je rol als ontwikkelaar zich verhoudt tot andere

cifieke gronden in de gemeente zijn waar ontwikkelingen

Juridisch gezien is het de vraag of een anterieure overeen-

worden dat dit aandeel altijd in handen dient te blijven

rollen (vergunningverlener, handhaving etc) en waar in-

wel gewenst zijn (bijvoorbeeld op een bedrijventerrein).

komst al deze elementen mag bevatten. Dat is nog niet

van een lokale partij. In de aandeelhoudersvergade-

juridisch uitgekristalliseerd. Ook hiervoor geldt dat het 3.2.2 Toepassen Wet Voorkeursrecht Gemeenten

ring kunnen aandeelhouders dan bepalen hoe zij dat

landelijk wel wordt toegepast en dat er nog geen jurispru-

begrip definiëren. Let daarbij op dat deze bepaling(en)

Het verdient aanbeveling om ook bij een keuze voor

Als er sprake is van zogenaamde ‘hete gronden’ kun je

dentie over bestaat. Dus onduidelijk is wat een rechter wel

bemoeilijkt om bij financiële tegenslagen dit aandeel

scenario 2 en 3 een klassiek toelatingskader uit scena-

ervoor kiezen om de Wet Voorkeursrecht Gemeenten toe

en niet zou toestaan.

te verkopen. Ter voorkoming daarvan kan bijvoorbeeld

rio 1 vast te stellen. Niet elk zonnepark leent zich voor

te passen. Dit is overigens ook een begaanbare weg om

een maatschappelijke tender: wellicht wil je ruimte laten

te werken aan scenario 2 of 3. Burgemeesters en Wethou-

Door als gemeente anterieure afspraken vast te leggen,

dere aandeelhouders om middels de aanbiedingsplicht

voor kleinere lokale initiatieven die zich kunnen melden

ders nemen dit besluit dat bekrachtigd moet worden door

stimuleer je ontwikkelende partijen (bijvoorbeeld een

deze aandelen eerst over te nemen en vervolgens op

bij jou als gemeente. Daar wil je waarschijnlijk niet altijd

de gemeenteraad. De gemeente Laarbeek heeft in maart

energiecoöperatie en een commerciële ontwikkelaar)

zoek te gaan naar een nieuwe lokale aandeelhouder.

een maatschappelijke tender voor optuigen. Ook een

2020 deze wet als eerste in Nederland ingezet inzake de

om hierover afspraken te maken bij afsluiten van een

lokaal initiatief wil waarschijnlijk niet een complete tender

ontwikkeling van toekomstige zonneparken en windpar-

gezamenlijke projectbv. Bij toetreding tot een besloten

doorlopen voor zo’n kleiner initiatief. Het is dan wel aan

ken.

vennootschap worden namelijk verschillende overeen-

-

Ambitie minimaal 50% lokaal eigendom verankeren in duurzaamheidsbeleid, ruimtelijk beleid (structuurvisie, omgevingsvisie) en beleidsregels. De gemeente

(ongewenste) doorverkoop: -

een aandeelhouder eerst moet verkopen (aanbieden)

definieert lokaal eigendom als een zon-/windpark dat

aan de andere aandeelhouder. Dit kan bijvoorbeeld als

de bedoeling is dat lokaal eigendom wordt ingevuld -

-

-

aanbiedingsplicht: een bepaling die er voor zorgt dat

woners terecht kunnen die het niet eens zijn met jouw eigen ontwikkelplannen.

hij in strijd handelt met de gesloten overeenkomst; -

-

-

bijzondere bepalingen: bij het toetreden van een lokale

gekozen worden voor een inspanningsplicht van de an-

verstaat onder een kleiner zonnepark: bijvoorbeeld alle

Raadsinformatiebrief gemeente Laarbeek:

komsten is een aandeelhoudersovereenkomst. Daarin

zon-op-veld-installaties die kleiner zijn dan 10 hectare.

https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=laar-

regelen partijen onderling wat er gebeurt bij verkoop van

beek&id=4e3da7e8-88ea-4b83-bfaa-6dd3e614cbc7

de aandelen door één van de partners.

8

toetreding tot de overeenkomst: bepalingen die borgen

partij voor een bepaald percentage, kan ook bepaald

komsten tussen partijen gesloten. Eén van deze overeen-

te bevelen in je beleidskader duidelijk aan te geven wat je

meeverkooprecht: een bepaling die borgt dat alle

9

4. Voorbeelden duurzaamheidsbeleid

In dit hoofdstuk geven we per scenario een aantal

Nadeel van dit model is dat de afdracht in een gemeen-

“8. We zorgen voor een eerlijke verdeling van

Voor andere vormen van financiële participatie is alleen in

voorbeelden van beleidskaders waarin lokaal eigendom

telijk duurzaamheidsfonds bij kleinere initiatieven lastig

lasten en lusten

uitzonderingssituaties plaats. Te denken valt aan een situatie

geborgd is. Voor alle voorbeelden geldt dat ze in de prak-

wordt in verband met de aflopende SDE en het toch al

Bij de ontwikkeling van locaties voor het opwekken van

waarbij omwonenden unaniem de voorkeur geven aan een

tijk hebben standgehouden, maar dat er zich nog geen

moeilijk rondkrijgen van een rendabele businesscase, juist

zonne- of windenergie dient er gestreefd te worden naar een

omwonendenregeling en de initiatiefnemer bereid is een sub-

rechter over gebogen heeft. In hoeverre de voorbeelden

bij kleinere initiatieven. Gemeente Westerwolde hanteert

eerlijke verdeling van de lasten en de lusten. In de beleidsre-

stantiële bijdrage te leveren aan een omgevingsfonds, waaruit

daadwerkelijk standhouden voor een rechter blijft

wel een staffeltarief, maar dit kan alsnog tot problemen

gels voor zonne- en windenergie staat daarom dat ten minste

activiteiten worden gefinancierd waarmee de lokale gemeen-

dus ongewis.

leiden met ontwikkelaars. Daar komt nog bij dat het

50% van de opbrengst van energieprojecten ten goede van

schap als geheel is gebaat.”

juridisch afdwingen van een verplichte afdracht in een

de gemeenschap moet komen. Dit is conform de wens van de

duurzaamheidsfonds niet eenvoudig is. Een oplossing kan

gemeenteraad. Bij de verdeling van de opbrengsten is lokaal

Structuurvisie:

zijn om een gebiedsfonds niet van toepassing te verklaren

eigendom het uitgangspunt. De samenwerking met een lokale

https://www.ruimtelijkeplannen.enschede.nl/NL.IMRO.

bij kleinschalige zonneparken. Het is dan wel noodzakelijk

energiecoöperatie kan daarbij helpen.

0153.SV00001-0003/d_NL.IMRO.0153.SV00001-0003.html

kleinschalig: bijvoorbeeld alle zon-op-veld-installaties die

Voor andere vormen van financiële participatie is alleen in

Energievisie met beleidsregels zon en beleidsregels wind:

kleiner zijn dan 10 hectare.

uitzonderingssituaties plaats.”

https://www.enschede.nl/afval-milieu-duurzaamheid/

4.1 Voorbeelden passend bij scenario 1: beleidskaders / toelatingskader

in het beleid goed aan te geven wanneer er sprake is van

4.1.1 Gemeente Westerwolde Gemeente Westerwolde stelt een harde eis aan 50%

duurzaam053/energie/energievisie

lokaal eigendom in de vorm van de toetreding van een lokale partij. Als dit gehaald wordt, landt de winstdeling direct bij de deelnemers. Wordt de 50% lokaal eigendom

Beleidsnotitie zonneparken en kleine windmolens:

In de beleidsregels wind is dit verder vastgelegd in Artikel

https://www.westerwolde.nl/file/3700/download

4 en in de beleidsregels zon is dit verder vastgelegd in Enschede Energie in positie gebracht

Artikel 10 (zelfde tekst);

niet gehaald, dan is er een verplichte afdracht in een

Waarom heeft de gemeente Enschede gekozen voor

Leidraad ‘Maatschappelijk rendement uit Zonneparken’:

duurzaamheidsfonds.

Via deze beleidsregels stuurt de gemeente op een eerlijke

dit beleidskader en wat heeft het opgeleverd? We

verdeling van de lasten en de lusten. De gemeente wil hiermee

vroegen het Ed van ’t Erve, beleidsmedewerker en

4.1.2 Gemeente Enschede

gunstige omstandigheden creëren voor het ontstaan van

trekker van de energievisie in Enschede en Jeroen

De gemeente Enschede organiseert lokaal eigendom via

maatschappelijke acceptatie.

Jansen, oprichter en voorzitter van Enschede Energie.

en windenergie (in de zin van 4.3 Awb). Deze Energievisie

In de praktijk wordt er op verschillende manieren een invul-

Het beleidskader is ontstaan vanuit een amendement

is een structuurvisie in de zin van de Wet ruimtelijke orde-

ling gegeven aan de wens om de omgeving te laten delen in

van de gemeenteraad. Van ’t Erve: ‘In het beleidska-

ning. In plaats van een structuurvisie zal in de toekomst

de baten van een project, zoals:

der wilden we het streven naar lokaal eigendom ver-

borging via omgevingsvisie/omgevingsplan de norm

-

mede-eigendom;

ankeren. En de makkelijkste manier om dat te doen is

worden.

-

financiële deelneming (d.m.v. obligaties of aandelen);

via de energiecoöperatie. Je kunt ontwikkelaars niet

-

een omgevingsfonds (volledig of gedeeltelijk) gevuld door

dwingen, maar je kunt wel stellen dat de energiecoö-

de initiatiefnemer;

peratie een geschikte partner voor ze is.’

https://www.westerwolde.nl/file/9864/download

In de leidraad ‘Maatschappelijk rendement uit Zonneparken’ stelt de gemeente ook bedragen vast die de hoogte voor de afdracht bepalen in het duurzaamheidsfonds.

de “Energievisie energie” en de beleidsregels voor zonne-

Hiermee landen de revenuen uiteindelijk alsnog bij de omgeving. Voordeel van dit model is dat de voorwaarden voor lokaal eigenaarschap helder in het beleid zijn vastgelegd. Dit maakt dat de voorwaarden en de van daaruit verwachte processtappen en onderdelen transparant zijn voor alle

De gemeente stelt in dit beleid 50% lokaal eigendom vast

betrokkenen: overheid, lokale omgeving en ontwikkelaar.

als kader en wijst elk initiatief op de mogelijke samen-

Het opnemen van een anterieure overeenkomst tussen

werking met de lokale energie coöperatie(s). Voor andere

omgeving en ontwikkelaar in de voorwaarden draagt ook

-

een omwonendenregeling, in de vorm van verduurzaming Hoe helpt dit de energiecoöperatie?

bijvoorbeeld van de woning of korting op groene stroom.

Jansen is er duidelijk over: ‘We worden in positie ge-

vormen van financiële participatie is alleen in uitzonde-

bij aan de borging en financiële baten.

In artikel 4 wordt conform de wens van de gemeenteraad tot

bracht om een deal te sluiten. Dat is belangrijk, want

uitdrukking gebracht dat ten minste 50 procent van de op-

het zijn zware onderhandelingen waar je in komt. Je

Dit staat vervat in beleidskeuze 8 van de Energievisie Ge-

brengst van energieprojecten ten goede van de gemeenschap

hebt kennis van financiële en juridische constructies

meente Enschede; “we zorgen voor een eerlijke verdeling

moet komen. Lokaal eigendom is daarbij het uitgangspunt.

nodig. Die hebben we gelukkig zelf in huis. Het be-

van lasten en lusten”.

Dit kan bewerkstelligd worden door samenwerking met een

leidskader is het fundament onder de onderhandelin-

ringssituaties plaats.

De afdracht in het duurzaamheidsfonds of toetreding van 50% lokaal is niet afdwingbaar, maar in de praktijk zien we dat het werkt. Initiatiefnemers kiezen voor het goed invullen van de participatie in een vroeg stadium van

lokale energiecoöperatie.

een project. 10

11

Het gaat om de volgende drie participatiemodellen:

Structuurvisie Zonneakkers:

criteria zijn waarop geselecteerd wordt, nadat de plannen

gen. Zonder dat kader waren die onderhandelingen

1. postcoderoosproject;

https://emmengeeftenergie.nl/wp-content/up-

aan de ruimtelijke criteria zijn getoetst. De principever-

er niet gekomen.’

2. coöperatief eigenaarschap met SDE;

loads/2017/11/SV-zonneakkers.pdf

zoeken worden vergeleken op de vastgestelde en gecom-

3. aandeelhouderschap. Er is veel discussie over juridische afdwingbaarheid

municeerde criteria, waaruit één of meerdere winnende Beleidsnotitie Maatschappelijk draagvlak zonneakkers:

inschrijvingen volgen. Deze winnende inschrijving(en)

van lokaal eigendom. Hoe is men daar in Enschede

Bij de eerste twee is de eis om minimaal 20 % van het

https://www.gemeenteraademmen.nl/nc/vergaderingen/

komen in aanmerking voor planologische medewerking

mee om gegaan?

project beschikbaar stellen voor het lokale initiatief voor

document/document/44806/via/theme%3A1435.html

en het aanvragen van vergunningen. Wint een initiatiefne-

mede-ontwikkeling. Bij aandeelhouderschap geldt dat

mer de maatschappelijke tender niet, dan hoeft deze geen

Van ’t Erve: ‘Je moet erkennen dat je het juridisch niet

minimaal 50 % van het project in de vorm van aandelen

Uitkomsten juridische toets scenario 1

tijd, geld en energie meer te steken in een vergunningen-

kunt afdwingen. Tegelijkertijd kun je het wel stevig

of obligaties beschikbaar wordt gesteld. Als minimaal 10

In alle drie voorbeelden wordt ruimte gelaten en wordt lo-

traject. Zo voorkomt de maatschappelijke tender verloren

opschrijven. En dat is wat we gedaan hebben. Het is

% hiervan in handen komt van inwoners in de omgeving,

kaal eigendom niet als resultaatsverplichting opgenomen

investeringen voor zowel bevoegd gezag als ontwikkelaar.

onderdeel van de structuurvisie, maar we laten hem

dan is er volgens de gemeente Emmen ook sprake van

in beleid. Dit past binnen de wet- en regelgeving zoals die

Bovendien kan een bevoegd gezag gestroomlijnd en

ook vaststellen als beleidsregel.’

overtuigend maatschappelijk draagvlak. De laatste variant

nu geldt en de jurisprudentie die geldt over extra eisen

geleidelijk invulling geven aan haar doelstellingen, door de

heeft de minste voorkeur, omdat deze mogelijkheid alleen

aan initiatiefnemers die niet ruimtelijk relevant zijn.

zoekgebieden in tranches te tenderen. Daarmee heeft de

geldt voor mensen die geld hebben om aandelen of obli4.1.3 Gemeente Emmen Gemeente Emmen heeft al in 2017 in haar structuurvisie zonneakkers opgenomen dat er sprake moet zijn van overtuigend maatschappelijk draagvlak voor het initiatief bij het dorp of de wijken dat de energieafzet direct of indirect (financieel) ten gunste moet komen van de bewoners/ inwoners die betrokken zijn bij de zonneakker. De gemeente maakt een duidelijk onderscheid tussen de publiekrechtelijke en privaatrechtelijke rol. Voor begeleiding van de vergunningaanvraag en de voorbereiding daarvan is er het Steunpunt Zonneakkers. Deze beoordeelt de ruimtelijke haalbaarheid en formuleert de eisen om een vergunningaanvraag te kunnen indienen. Om het

gemeente meteen ook de mogelijkheid om het uitgeven

gaties te komen. De uitwerking van bovenstaande wordt

Wat een extra stimulans kan zijn voor initiatiefnemers is

van de tranches goed te plannen op de netwerkuitbreidin-

vastgelegd in een samenwerkingsovereenkomst die wordt

afspraken in een green deal. Hierin spreekt de gemeente,

gen door de netbeheerder.

ondertekend voordat de vergunningaanvraag kan wor-

voorafgaande aan het opstellen van beleid, samen met

den ingediend. Indien geen van de drie varianten leidt tot

initiatiefnemers en andere stakeholders intenties uit om

Naast het al genoemde voordeel dat de gemeente regie

voldoende participatie, kan er geen vergunning worden

tot bepaalde doelen te komen ten aanzien van lokaal

kan uitvoeren op zowel ruimtelijke en landschappelijke

verleend. Wel kan de gemeente op verzoek hiervan afwij-

eigendom. Initiatiefnemers en lokale partners kunnen in

criteria als op maatschappelijke criteria als lokaal eigen-

ken als onderbouwd kan worden hoe de omgeving op een

die fase al onderzoeken wat mogelijk is en zich daaraan

dom zijn er nog een aantal voordelen te benoemen van

andere manier betrokken wordt bij het project.

committeren. Indien men zich als initiatiefnemer daaraan

dit model. Een maatschappelijke tender uitschrijven is een

niet houdt is er zeer zeker sprake van een imagopro-

transparant proces voor initiatiefnemers en burgers. De

Het model van de gemeente Emmen heeft lokaal eigen-

bleem. Verder is het zo dat de meeste initiatiefnemers

gemeente toont met het vooraf mededelen van selectie-

dom opgenomen als vast onderdeel van het proces om

(wind en zon) zich hebben gecommitteerd aan gedrags-

criteria transparantie aan de initiatiefnemers. Zij kunnen

tot een vergunningaanvraag te komen. Het model is

codes. Hierin is ook aangegeven dat ze streven naar 50%

hier hun principeverzoek op afstemmen. Na de selectie

juridisch haalbaar vanwege de anterieure overeenkomst

lokaal eigendom. Ook dit is een pressiemiddel om lokaal

weet de initiatiefnemer waar hij het principeverzoek op

in de vorm van een model-samenwerkingsovereenkomst

eigendom in projecten voor elkaar te krijgen.

heeft verloren of gewonnen. Doordat de initiatieven op

in de vorm van een duidelijke model-samenwerkingsover-

lokaal eigendom te regelen is er voor het privaatrechtelij-

eenkomst. Omdat hiermee het beleid een duidelijk kader

ke spoor het Servicepunt Lokaal Opgewekt Emmen.

aangeeft, en al meerdere malen met succes is toegepast, is dit model goed te borgen. Uiteraard blijft het ook

Om invulling te geven aan ‘overtuigend maatschappelijk

hier de vraag of lokaal eigendom in dit model juridisch

draagvlak’, zijn in de beleidsnotitie ‘Maatschappelijk draag-

afdwingbaar is.

vlak zonneakkers bij dorpen en wijken’ drie participatiemodellen beschikbaar die in een vaste voorkeursvolgorde

Praktisch is het goed uitvoerbaar omdat de gemeente onder-

moeten worden toegepast. De gemeente biedt via het

steuning biedt met haar Servicepunt en transparante voor-

Servicepunt Lokaal Opgewekt Emmen ondersteuning aan

waarden. Daarnaast komen de baten lokaal terecht door de

lokale initiatieven die voor samenwerking met de project-

coöperatie in de lead te houden of een fonds op te richten.

ontwikkelaar in aanmerking komen, of treedt namens hen op. 12

meerdere criteria zijn beoordeeld en de beste is geselec-

4.2 Voorbeelden passend bij scenario 2: uitnodigingsplanologie of maatschappelijke tender

teerd, weet de burger precies welke zonnepark waarom is geselecteerd. Het transparante proces kan begrip en draagvlak teweegbrengen bij de burger. Een nadeel van dit model is dat er tijdens het tenderpro-

Een maatschappelijke tender uitschrijven is een pro-

ces meerdere, concurrerende lokale initiatieven kunnen

cestool om initiatieven te selecteren op basis van inge-

ontstaan in een gebied. Dit kan tot vervelende situaties

diende principeverzoeken. Met deze methode kunnen

in een wijk, buurt of dorp leiden. Het is zaak om hier als

lokaal eigendom, maatschappelijke meerwaarde voor de

gemeente proberen zicht op te houden, zodat tijdig bijge-

gemeenschap en de verdeling van de lusten en de lasten

stuurd kan worden als dat nodig is. 13

*Profijtplan 4.2.1 Gemeente Leudal

De selectiecriteria van de gemeente zijn vooraf bekend

In het Profijtplan wordt opgenomen wat een initiatiefne-

Gemeente Leudal: de voor- en nadelen van de

De gemeente Leudal hanteert een uitnodigingskader voor

bij de initiatiefnemers. Dit maakt het een transparant

mer bijdraagt aan de omgeving en de maatschappij. De

maatschappelijke tender

zon en wind, vastgelegd in het ontwerp paraplubestem-

selectieproces. De criteria weerspiegelen bovendien de

initiatiefnemer nodigt een (of meerdere) lokale ener-

Waarom koos de gemeente Leudal voor de maat-

mingsplan duurzame energie Leudal.

wensen en prioriteiten van de gemeente. De gemeente

gie-coöperaties uit bij de ontwikkeling van het project. De

schappelijke tender en wat zijn de ervaringen tot nu

De reeds bestaande bestemmingsplannen over het ge-

kan namelijk wegingspercentages toevoegen aan haar

coöperatie houdt bij voorkeur (een deel van) het eigenaar-

toe? We vroegen het aan Nicole Gerards, beleidsme-

hele gebied van gemeente Leudal worden aangevuld met

criteria, waaruit een zekere prioriteit volgt. Gemeenten

schap gedurende de exploitatiefase. Het streven is om

dewerker ruimte van de gemeente Leudal, Ab Brok-

regels voor zonne-energie. Voor de zonne-energie bevat

kunnen deze criteria zelf vaststellen en ook de weging per

50% van de nieuwe initiatieven coöperatief te laten zijn.

king, beleidsmedewerker energie van de provincie

het ontwerpplan een afwijkingsbepaling. Als een plan voor

criterium vaststellen. Wanneer bijvoorbeeld meer waarde

Initiatieven die meer economisch rendement opleveren

Limburg en Mirjam Roorda, communicatiestrateeg

zonne-energie voldoet aan het vastgestelde Beleidskader

gehecht wordt aan lokaal eigendom kan dit criterium een

voor lokale partijen, zoals energiecoöperaties, hebben de

voor diverse energieprojecten in Limburg.

Zon en Wind kan de planologische medewerking worden

hogere waarde krijgen dan andere criteria.

voorkeur. De wijze waarop toepassing wordt gegeven aan

verleend. Voor windenergie bevat het plan wel de rand-

Initiatieven dienen een profijtplan voor te leggen waarin

de Nota Kwaliteit maakt onderdeel uit van het Profijtplan.

Gerards: ‘Er kwamen bij ons steeds vragen binnen

voorwaarden, maar voor realisatie dient een buitenplanse

duidelijk uiteen wordt gezet hoe een deel van de opbreng-

Initiatiefnemer draagt ook zorg voor verrijking van de

over zonneweides van 20, 30 tot 100 hectare en we

procedure te worden gevolgd.

sten terugvloeit naar de gemeenschap. Een storting in het

biodiversiteit, een goede landschappelijke inpassing, mo-

hadden geen goed antwoord op wat wij als gemeen-

groenfonds kan daarvan een onderdeel zijn. Daarnaast

gelijkheden voor onderwijs en stimulering van de lokale

te hiervan vonden. Daarom zijn we begonnen met

De gemeente Leudal kiest voor het principe dat onder

streeft de gemeente Leudal er naar om 50 procent van de

werkgelegenheid.

het opstellen van een energievisie als eerste stap op

voorwaarden ontwikkelingen worden toegestaan (ja, mits)

nieuwe initiatieven coöperatief te laten zijn.

weg naar een omgevingsvisie.’ Volledig bestemmingsplan:

of worden uitgesloten, afhankelijk van het landschap. Daarvoor is een energie-kansenkaart opgesteld en een

Samenvattend stappenplan uitnodigingskader Leudal:

ontwikkelmatrix cultuurlandschap voor een afweging

1. Gemeente bepaalt uitgangspunten

waar wel en waar geen kansen liggen voor zonnevelden of

in duurzaamheidsbeleid

windenergieparken.

In het voortraject was de gemeente Leudal betrokRegels:

ken bij een windproject van de provincie Limburg,

https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.1640.

waar ook de gemeenten Weert, Nederweert en Peel

BP19LeuDrzmEnergie-ON01/r_NL.IMRO.1640.BP19LeuDr-

en Maas bij betrokken waren. Brokking: ‘We wilden

zmEnergie-ON01.html

gemeenten ondersteunen bij hun zoektocht om

Zonnevelden zijn bijvoorbeeld mogelijk in onder ande-

Uitgangspunt 1: Zonneladder conform klimaatakkoord

re landschapstypen als besloten bosmozaïek, halfopen

Uitgangspunt 2: Landschap

bosmozaïek, semi-rationele heideontginningen, rationele

(kansrijke gebieden zijn in kaart gebracht)

Toelichting:

ticipatieve manier van ontwikkelen past daar bij.

heideontginningen en erven. Dit wordt nader toegelicht

Uitgangspunt 3: Concentratie

https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.1640.

Met de maatschappelijke tender hebben we die alle

in de ontwikkelmatrix cultuurlandschap en de ontwerp-

Uitgangspunt 4: Kwalitatieve eisen (inpassing, etc)

BP19LeuDrzmEnergie-ON01/t_NL.IMRO.1640.BP19LeuDr-

ruimte kunnen geven en hebben een aantal kwa-

principes voor de landschapscriteria. Windmolens zijn

Uitgangspunt 5: Profijtplan*

zmEnergie-ON01.pdf

litatief goede windprojecten gerealiseerd. Je daagt

mogelijk in onder andere landschapstypen als rationele

Uitgangspunt 6: 50% coöperatief

heideontginningen.

Uitgangspunt 7: Aantonen uitvoerbaarheid

maatschappelijke acceptatie te creëren. Een par-

partijen uit om met het beste plan te komen.’ Overige bijlages: https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.1640.

Naast de goede ervaringen met de participatieve

De gemeente nodigt vervolgens initiatieven uit een princi-

2. Informatieronde

BP19LeuDrzmEnergie-ON01/b_NL.IMRO.1640.BP19LeuDr-

ontwikkelmethode loopt Gerards in de praktijk wel

peverzoek in te dienen om een project te starten binnen

3. Openstellingsronde

zmEnergie-ON01_tb.html

tegen een aantal problemen aan nu ze de maat-

de gebieden die hiervoor aangegeven zijn. Dit verzoek

4. Toetsing principeverzoek

wordt beoordeeld aan de hand van selectiecriteria.

5. Selectie plannen (top 3)

Volledige kader zon en wind:

‘Het gebied waar het bij de windprojecten vanuit de

Een belangrijk voordeel van deze manier van werken is

6. Definitieve selectie

https://www.hieropgewekt.nl/uploads/inline/Kader%20

provincie om ging was groot. Het gebied waar het bij

het feit dat een gemeente gestroomlijnd en geleidelijk

7. Vergunningsaanvraag

duurzame%20energie_gemeente%20Leudal.pdf

ons om gaat is veel kleiner. Je ziet dan dat concur-

invulling geven aan haar doelstellingen. Een gemeente

8. Beoordeling vergunningsaanvraag

schappelijke tender in Leudal hanteert. Gerards:

rerende initiatiefnemers met dezelfde mensen in

kan er namelijk voor kiezen telkens andere gebieden open

gesprek gaan. Dat leidt tot verwarring en

te stellen voor principeverzoeken. 14

15

2. Marktconsultatie

6. Selectie vanuit maatschappelijk kader

en handreikingen. Neem niet als eis op dat afspraken

tot het innemen van meerdere grondposities in

De gemeente consulteert de markt en komt zo tot oplos-

Het resultaat van dit proces kan zijn dat meerdere ont-

met omwonenden over ruimtelijke inpassing of financiële

hetzelfde gebied. De vraag is dan: wanneer betrek

singen die door de markt zelf gedragen zijn. informatie-

wikkelaars (of consortia) op basis van ruimtelijke criteria

participatie moeten zijn gemaakt voordat een aanvraag

je de mensen erbij? Wat is het goede moment? En

avonden waarbij partijen elkaar kunnen vinden. Zowel

in aanmerking komen voor de ontwikkeling van zonne-

voor planologische medewerking aan het energieproject

hoe gedetailleerd moet het plan zijn dat ingediend

met de direct omwonenden, de meer formele vertegen-

velden en/of windenergie in de tranche die de gemeente

in behandeling kan worden genomen of voordat mede-

wordt? De tender leidt nu tot voldragen plannen.

woordiging van een beoogd lokale eigenaar en ontwikke-

heeft opengesteld. Op dat moment is in juridisch termen

werking verleend kan worden. Dat zou neerkomen op een

Een tender uitschrijven op aanpak en uitgangspun-

laars met grondposities binnen de gemeente. Zo kunnen

sprake van ‘schaarste’ en kan de gemeente aanvullende,

resultaatsverplichting en is gelet op wetgeving en jurispru-

ten kan ook, maar een gemeenteraad vindt het las-

allianties ontstaan.

maatschappelijke, criteria gebruiken (volgens een trans-

dentie niet toelaatbaar. Er ontbreekt een ruimtelijk motief

parante weging – via een puntensysteem) om de partij (of

om inhoudelijk een dergelijke eis te stellen.

tig om te besluiten over een minder gedetailleerd plan.’ Gerards heeft nog meer leergeld betaald als

3. Voorbereiden overeenkomst

het consortium) uit te nodigen het definitieve gunnings-

het gaat om participatie. ‘De mensen die meepra-

De gemeente bereidt een intentieovereenkomst voor. Met

proces in te gaan en af te ronden. We moeten daarbij in

Wanneer de gemeente eigenaar is van de grond, wordt

ten tijdens de fase van beleidsparticipatie (bijvoor-

een dergelijke intentieovereenkomst kan een gemeen-

ogenschouw nemen dat een tegenvallend resultaat op

aangenomen dat verderstrekkende eisen aan de par-

beeld in het kader van onze energievisie) zijn niet

te alle partijen - ruim voordat publiekrechtelijke ruimte

maatschappelijk rendement geen juridische reden kan zijn

ticipatie en vormen van financiële participatie gesteld

noodzakelijkerwijs dezelfde mensen die wonen in

wordt vergeven - bewegen om de uitgangspunten te on-

om de vergunning niet te verstrekken. Het selectieproces

kunnen worden. De initiatiefnemer van het project, die

een uiteindelijk zoekgebied. Het gesprek met inwo-

derschrijven. Deze greendeal helpt om later privaatrechte-

is echter zo stevig geweest dat de beste mogelijke garan-

na afweging wordt geselecteerd, komt in aanmerking om

ners begint dan in feite weer opnieuw.’

lijk af te dwingen wat niet kan langs het publiekrechtelijke

ties zijn verkregen op een resultaat dat recht doet aan de

de grond te huren of te kopen. Financiële participatie kan

spoor. Een gemeente mag bijvoorbeeld wellicht niet 50%

uitgangspuntennotitie en een ondertekende greendeal.

alleen onderdeel van de beoordelingscriteria zijn als de

lokaal eigendom of een omgevingsfonds als voorwaarde

4.2.2 Maatschappelijke tender Gelderland

verbinden in haar vergunningverlening (de Wet ruimtelij-

Het Gelders Energieakkoord, EnergieSamen Gelderland en

overheid eigenaar is van de grond. 7. Gunning

ke ordening staat dat publiekrechtelijk niet toe), maar de

Klimaatverbond Nederland hebben samen een Handreiking Maatschappelijke Tender uitgewerkt als methode om lokaal eigendom te borgen in beleid. Daarnaast wordt de maatschappelijke tender gezien als een methode om gebiedsgericht aan de slag te gaan met zonen windprojecten. Deze handreiking kent 7 stappen: 1. Concept uitgangspuntennotitie De gemeente stelt vast hoe zij in de komende jaren winden zonneparken in stappen (getrancheerd) in de gemeen-

Ook bij de keuze voor een maatschappelijke tender moe-

gemeente kan dit percentage wel privaatrechtelijk afdwin-

In deze Handreiking wordt de gevolgde procedure van de

ten de algemene regels dus in acht worden genomen. In

gen bij de ondertekenaars van een ‘overeenkomst’ waar

gemeente Staphorst bij Windpark Bovenwind als voor-

geval sprake is van eigendom van de gemeente is meer

dezelfde voorwaarde in staat

beeld beschreven.

mogelijk.

4. Definitief besluit uitgangspuntennotitie

Handreiking Maatschappelijke Tender Gelderland:

De gemeenteraad stelt de definitieve uitgangspuntennoti-

https://energiesamengelderland.nl/wp-content/uploads/

tie vast. Dit is de start van de feitelijke procedure.

2021/04/GEA-handreiking-maatschappelijke-tender.pdf

5. Selectie vanuit ruimtelijk kader

4.2.3 Overige voorbeelden;

Zoals aangegeven in de uitgangspuntennotitie maakt de

Andere gemeenten die actief werken volgens deze metho-

gemeente gebruik van de mogelijkheid om potentiële

de zijn bijvoorbeeld Wijchen, Druten en Oude IJsselstreek.

ontwikkelaars uit te nodigen een plan van aanpak uit te

te wil ontwikkelen. In de notitie legt ze ook vast hoe ze omgaat met ‘schaarste van uit te geven vergunningen’ wanneer er meerdere gegadigden zijn die een zon- of

werken waarin de genoemde elementen van de uitgangs-

Meer info:

puntennotitie in detail terugkomen. Het gaat hierbij om

https://www.oude-ijsselstreek.nl/zonnevelden

een formeel principeverzoek dat kan leiden tot een ver-

windpark vergund willen krijgen. De gemeente geeft aan dat zij in dat geval gerechtigd is om te selecteren op criteria die zich niet beperken tot de Wet ruimtelijke ordening. Anders geformuleerd: dan mag de overheid als bevoegd

gunning. Op basis hiervan selecteert de gemeente de par-

Uitkomsten juridische toets scenario 2

tijen die, op basis van ruimtelijk relevante voorwaarden, in

Ook in deze twee voorbeelden wordt duidelijk vastge-

aanmerking komen voor een eventuele vergunning.

houden aan de lijn die ook blijkt uit de verschillende factsheets en handreiking. Over maatschappelijke tenders

gezag ook selecteren op zaken als financiële participatie,

wordt het volgende gezegd en geschreven in de factsheets

een omgevingsfonds en/of gesocialiseerd grondbeleid. 16

17

4.3 Voorbeelden passend bij scenario 3: zelf ontwikkelen 4.3.1 Gemeente Groningen De gemeente Groningen hanteert een beleid waarbij men grote parken alleen toestaat binnen specifiek benoem-

voor de helft van het park, dus 6MWp, een SDE++ subsidie

cieel eigendom. De gemeente legt de afspraken hierover

aan. De energiecoöperatie pacht de andere helft van de

vast in een anterieure overeenkomst met de grondeigena-

laatste zonneparken in commercieel bezit, waarbij

grond voor het project van de agrariër en zet meerdere

ren. Bij de vergunningaanvraag wordt een participatieplan

de opbrengsten niet in de regio blijven, worden nu

postcoderoos-projecten op van maximaal 300.000Wp

ingediend met de opzet van het lokaal eigendom, m.b.t.

aangelegd. Via het beleidskader willen we daarna

per stuk. Ze weten 600 huishoudens en kleine mkb’ers te

de mogelijkheid om deel te nemen en de manier waarop

alleen kleine zonneparken tot 10 hectare in lokaal

werven voor deelname in 10 projecten. Doordat deelne-

de opbrengsten lokaal besteed worden.

eigendom realiseren. Daar zijn we dus de kaderstel-

mers in maximaal 10 postcode-roosconfiguraties worden

de zoekgebieden waar de gemeente ook (gedeeltelijke) grondposities heeft. Kleinere parken (max 10ha) mogen ook op andere locaties ontwikkeld worden. In beide gevallen streeft de gemeente naar minimaal 50% lokaal eigendom. Bij de grootschalige parken streeft men echter naar ontwikkeling via een gemeentelijke exploitatiemaatschappij waarbij het doel is dat 100% van de revenuen naar de gemeenschap vloeit.

lende gemeente.’

geworven, kunnen mensen uit een groot deel van de

Het lokale initiatief wordt uitgenodigd om een energiecoö-

gemeente deelnemen aan het project, met en zonder

peratie op te richten en deel te nemen in de gezamenlijke

Wat was nu de aanleiding om zelf te gaan ontwikke-

eigen inleg. Hiermee is de helft van de 50% - dus 25% van

ontwikkeling. Eén lokale grondeigenaar heeft 6ha grond,

len?

het hele zonnepark - lokaal ingevuld. Voor de overige 25%

en verpacht 3ha aan de energiecoöperatie. Zij zetten hier-

vraagt de energiecoöperatie een SDE++ subsidie aan. De

mee een lokaal fonds op, waarmee de leden duurzame

Munneke: ‘We waren in de luxe positie dat we in

opbrengsten van deze resterende 3MWp zijn lager dan bij

projecten financieren, zoals zonnepanelen op daken, de

totaal al ongeveer 2.700 hectare grond in en om

een postcoderoosproject, maar nog voldoende om een

school en het buurthuis.

de stad in ons bezit hadden. We hebben de afgelo-

ruim fonds in te stellen, waarvan de energiecoöperatie

Voorbeeld klein park (kleiner dan 10 hectare: conform scenario 1) Klein en lokaal zonnepark in veenweidegebied Een lokale

pen jaren een pro-actief grondbeleid gevoerd. Dat

met haar leden en de andere inwoners in de omgeving

Beleidskader Gemeente Groningen

was ingegeven door grondspeculatie door derden.

ieder jaar beslist over het ondersteunen van lokaal maat-

https://gemeente.groningen.nl/sites/default/files/beleids-

Niet alle grond hebben we op korte of middellange

schappelijk initiatieven.

kader-zonneparken.pdf

termijn nodig voor woningbouw. We hebben op korte termijn echter wel ruimte nodig voor de ener-

agrariër in het landelijk gebied van de gemeente wil een

Voorbeeld groot park

deel van zijn grond gebruiken voor een zonnepark. Dit

(groter dan 10 hectare of wind: conform scenario 3)

is mogelijk tot maximaal 10ha. Op een passende loca-

Deelname van een lokaal initiatief in een grootschalig

tie ontwikkelt hij een zonnepark van 12MWp. Hier geldt

zonnepark. De gemeente heeft een groot terrein in de

de eis van 50% lokaal eigendom, en de initiatiefnemer

buurt aangewezen als zoekgebied voor een of meer groot-

moet in gesprek met de omgeving om hieraan invulling

schalige zonneparken. Voor dit gebied werkt de gemeente

te geven. Hij zoekt samenwerking met een lokale energie

gebiedsvisie en overlegt met de andere grondeigenaren

coöperatie. Samen voldoen ze aan de eisen van ontwerp

en omgeving over de opzet. Enkele inwoners in de buurt

en inpassing, en weten de omgeving hierin te betrekken.

willen graag een klein deel zelf ontwikkelen als klein en lokaal zonnepark. De gemeente wil het grootste deel van

De gemeente legt de afspraak dat 50% van het project in

het zonnepark zelf exploiteren en de opbrengsten inzet-

samenwerking met de energiecoöperatie wordt opgezet

ten via het Energietransitiefonds. Dit is sociaal eigendom.

vast in een anterieure overeenkomst, inclusief de be-

De gemeente maakt afspraken met enkele grondeigena-

oogde uitwerking ervan. Dit is vastgelegd als eis in het

ren dat hun grond ook onderdeel van het zonnepark kan

duurzaamheidsbeleid. De initiatiefnemer en de energie-

worden. Zij kunnen de gronden inbrengen in het gemeen-

coöperatie stellen daartoe een participatieplan op dat

telijke project tegen een marktconforme pacht of zelf

wordt ingediend en getoetst bij de vergunningaanvraag

exploiteren. In dat laatste geval geldt de eis van minimaal

op deelnamemogelijkheid en lokale besteding van de

50% lokaal eigendom.

opbrengsten.

Bij dit voorbeeldproject is sprake van 90% sociaal eigen-

De initiatiefnemer en tevens de grondeigenaar vraagt

dom, 5% lokaal eigendom en 5% particulier of commer18

gietransitie. Onze raad heeft daarom besloten dat

Sociaal eigendom in de gemeente Groningen

de locatie Meerstad-Noord ingericht wordt als een

Waarom koos de gemeente Groningen voor zelf

‘energielandschap’. Wij zijn hier voornemens om een

ontwikkelen en wat levert het op? We vroegen het

zonnepark van ongeveer 175 hectare te ontwikkelen.

Tamara Ekamper, adviseur duurzame stedenbouw

Het feit dat wij die gronden hebben, maakt de keuze

en Chris Munneke, beleidsmedewerker energie

voor dit model van zelf ontwikkelen wel een logische

van de gemeente Groningen.

keuze. Het is natuurlijk een heel andere zaak als je die gronden eerst zelf nog moet verwerven.’

Munneke: ‘Onze grootste opgave voor zonneparken gaan we realiseren in sociaal eigendom. Daar

Nu had de gemeente ervoor kunnen kiezen om de

hebben we twee locaties voor op het oog van in

projecten uit te zetten in de markt. Ekamper: ‘We

totaal ca 200 hectare. Dat zijn locaties op eigen

hadden kunnen kiezen voor een maatschappelijke

grond waar we als gemeente zelf zonneparken

tender, maar dat hebben we niet gedaan. Het was

gaan realiseren. Daarnaast bieden we ruimte om

een politieke keuze om zelf te ontwikkelen. We zien

in lokaal eigendom kleinschalige zonneparken te

dat mensen die lager op de sociale ladder staan het

realiseren. Daarvoor stellen we nu beleid op. In

moeilijkst mee kunnen komen in de energietransitie.

de tweede helft van dit jaar willen we de be-

Zij hebben vaak de middelen niet om te isoleren of

leidskaders vaststellen. De reden is dat we eisen

zonnepanelen op hun dak te leggen. Zij zullen dus

willen stellen aan de ontwikkeling van zonnepar-

achter blijven en uiteindelijk de rekening betalen van

ken en het doel is ook om nieuwe commerciële

de energietransitie. De opbrengsten van de eigen

zonontwikkelaars buiten de deur te houden. De 19

Colofon

Uitkomsten juridische toets scenario 3

Mei 2021, Zwolle

zonneparken gaan naar mensen die niet zelf ener-

Gemeente Groningen: De gemeente Groningen spreekt

giemaatregelen kunnen treffen.’

over lokaal eigendom en sociaal eigendom. Lokaal eigen-

Auteurs

dom wordt privaatrechtelijk geregeld d.m.v. overeenkom-

Leander Broere

Munneke vult aan: ‘Bij lokaal eigendom zien we dat

sten. In de tekst van het beleid wordt opgemerkt dat dit

Els Holsappel

de energieparken in eigendom zijn van mensen die

privaatrechtelijk afdwingen van 50% lokaal eigendom tot

het kunnen financieren en die het zich kunnen ver-

op heden wordt geaccepteerd door de initiatiefnemers,

oorloven om die energietransitie te betalen. Daarom

maar dat niet kan worden uitgesloten dat een rechter hier

komen de opbrengsten van onze sociale zonnepar-

eventueel anders over oordeelt indien het wordt voorgelegd.

ken in het Fonds Energietransitie om mensen met

Als de overheid eigenaar is van de grond voor een ener-

een minimuminkomen te ondersteunen. De ge-

gieproject, bestaat er ruimte om in een privaatrechtelijke

meenteraad beslist over de besteding van dit fonds.’

gronduitgifte-overeenkomst eisen te stellen aan vormen van financiële participatie van omwonenden. Het verdient

Er is veel draagvlak voor deze aanpak. De gemeente

aanbeveling om hieromtrent de kaders vast te leggen

overweegt nu ook om zelf windprojecten te gaan

in beleid. De rechtspraak wijst in de richting dat ruimte

ontwikkelen. Munneke: ‘Er komt waarschijnlijk wel

bestaat voor de overheid om in een privaatrechtelijke

een stukje lokaal eigendom in, maar de opbrengsten

overeenkomst eisen te stellen aan financiële participatie.

gaan ook weer grotendeels naar het Fonds Energie-

Toch blijft ook hier onzeker hoe de rechter oordeelt als

transitie toe.’

een geschil ontstaat. Het is niet uitgesloten dat de rechter tot de conclusie komt dat er sprake is van strijd met de

Werkgroep Lokaal Eigendom Thijs Mosterman (gemeente Dalfsen) Jan Albert Westenbrink (gemeente Zwolle) Judy Janson (gemeente Raalte) Tim Lammers (Nieuwe Energie Overijssel) Piet la Roi (werkgroep energiecoöperaties RES West-Overijssel) Hans van Vliet (werkgroep energiecoöperaties RES West-Overijssel) Guido Bakema (werkgroep energiecoöperaties RES West-Overijssel) Leander Broere (Natuur en Milieu Overijssel) Els Holsappel (projectleider Lokaal Eigendom RES West-Overijssel) Juridische toets Mirjam Beekman, Concieo Juridisch Advies

wet of onaanvaardbare doorkruising.

4.3.2 Overige voorbeelden; Een andere gemeente die ver is in het zelf (mee)ontwikke-

Als de overheid in ruil voor planologische medewerking

len aan energieprojecten is Harderwijk.

voorwaarden bedingt buiten het kader van de ‘goede ruimtelijke ordening’ (art. 3.1 Wro en art. 2.12 Wabo), is de

Meer info:

overeenkomst niet afdwingbaar. Een inspanningsverplich-

https://www.harderwijk.nl/over-de-gemeente/projec-

ting kan wel worden opgelegd.

ten-in-harderwijk/windenergie

20

21