9a. Bijlage - Wijkuitvoeringsplannen Gemeente ZWL

Wijkuitvoeringsplannen - stappenplan Gemeente Zwartewaterland Aanleiding en vertrekpunt In 2050 moeten alle woningen en gebouwen in Nederland van het aardgas af zijn. Dit komt voort uit afspraken die zijn gemaakt in het kader van het nationale klimaatakkoord. De gemeente Zwartewaterland heeft als ambitie om dit doel al in 2040 bereikt te hebben. De gemeenteraad van de gemeente Zwartewaterland heeft op 13 januari 2022 de Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld. De visie beschrijft de opgave van de gemeente om voor 2050 een energie neutrale warmtevoorziening te hebben. Deze visie wordt als het vertrekpunt gezien van het op termijn aardgasvrij maken van woningen en gebouwen in de gemeente. In de visie wordt op wijkniveau aangegeven wat de alternatieve bronnen zijn en wordt gemeentebreed een voorzet gegeven van wat mensen nu al kunnen doen om bij te dragen aan de transitie. Tegelijkertijd met het vaststellen van de TVW is vastgesteld dat in 2022 begonnen wordt met het opstellen van zogenaamde wijkuitvoeringsplannen (WUP). In een WUP wordt op wijk- of buurtniveau doorgeborduurd op de opgave van de warmtetransitie en krijgt deze tijdens het proces praktische invulling. In de TVW zijn 5 wijken aangewezen om in 2022 als eerste mee te starten met het opstellen van een WUP.

Voor twee van deze wijken geldt dat er waarschijnlijk een mogelijkheid is om een collectieve warmtebron in combinatie met een warmtenet te realiseren. De keuze voor deze twee wijken is dan ook gebaseerd op dat we voor de inwoners zeker willen weten of dit al dan niet haalbaar, dan wel wenselijk is. Voor de andere 3 wijken geldt dat we zeker weten dat ‘all electric’ de oplossing is. De aanpak in de wijken waar een warmtenet mogelijk lijkt te zijn zal verschillen van de wijken waarvan al duidelijk is dat ‘all electric’ de oplossing is. Doelstelling Het hoofddoel van de warmtetransitie is dat gebouwen uiteindelijk volledig van het aardgas af gaan. Dit doel is belangrijk om de doelstellingen voor wat betreft CO2-reductie, uit het Klimaatakkoord, te halen. Gemeentes hebben momenteel nog geen juridische middelen om bewoners en gebouweigenaren te verplichten om van het aardgas af te gaan, maar het is wel de bedoeling dat deze middelen komen. Om die reden wordt nu als doelstelling vaak het woord ‘aardgasvrij-ready’ gebruikt. Hiermee bedoelen we dat woningen zo ver als mogelijk klaar zijn om daadwerkelijk van het aardgas af te gaan. Het is daarbij van belang dat huiseigenaren vanaf nu de juiste stappen gaan zetten om er straks voor te zorgen dat de daadwerkelijke stap naar aardgasvrij niet te groot is.

Iedereen kan dit in zijn of haar eigen tempo doen, maar het is geen vrijblijvende opgave. Uiteindelijk zal iedereen de stap naar aardgasvrij (ready) moeten zetten. Dat geldt voor zowel woningeigenaren als huurders. Het wijkuitvoeringsplan beschrijft welke stappen er gezet gaan worden en op welke manier de bewoners en gebruikers mee genomen gaan worden in de transitie. Een doel is dat de wijken voor 2030 aardgasvrij-ready zijn. In deze procesbeschrijving worden de benodigde stappen benoemd. Het moet voor de eerste 5 wijken duidelijk worden dat er een opgave ligt. Eentje die weliswaar stap voor stap ingevuld moet worden, maar ook eentje die concreet gaat worden.

Top-down én bottom-up Om een wijk aardgasvrij-ready te maken, moeten vooral de bewoners/woningeigenaren zelf in beweging komen. Zij moeten hun woning(en) aanpassen. De verandering komt dus van onderaf, maar kan wel degelijk gestuurd en vooral gefaciliteerd worden van boven. Van bovenaf kunnen de eigenaren geïnformeerd, gestimuleerd en overtuigd worden. Echter is het nadrukkelijk niet de bedoeling dat er iets opgelegd wordt. Dat is ook niet de intentie van het wijkuitvoeringsplan. Het gaat erom dat eigenaren ondersteund worden in hun opgave om aardgasvrij-ready te worden. Zij doen de aanpassingen, zij voeren het uit. De gemeente biedt middelen om het voor de bewoners behapbaar te maken en om te ondersteunen in de behoeftes van de eigenaren. Een belangrijke opgave van de gemeente is om mensen zich er van bewust te maken dat de juiste stappen moeten worden gezet. Hiermee worden de stappen in de richting van aardgasvrij (ready) bedoeld. Aanpak De warmtetransitie is voor een belangrijk deel een sociale transitie. Er moet onder de bewoners en gebouweigenaren draagvlak ontstaan, zodat deze ook daadwerkelijk stappen gaan ondernemen. Eigenaren moeten zelf bereid zijn om stappen te gaan zetten. Ook hebben ze kennis nodig om een gewogen beslissing te kunnen maken. Met de juiste ondersteuning en de juiste kennis hebben zij zelf de mogelijkheid om hun woning(en) aardgasvrij-ready te maken.

Om deze reden is het belangrijk om de aanpak als een proces te zien. Dit proces en de snelheid ervan wordt deels samen met de bewoners en eigenaren bepaald. Zij moeten uiteindelijk de stappen zetten en zij weten welke behoefte ze hebben om tot een plan te kunnen komen. De gemeente kan de eigenaren ondersteunen in die behoefte en daarnaast kan ze helpen met een zetje in de juiste richting. Daarbij kan gedacht worden aan het verschaffen van de juiste informatie, het geven van kant-en-klare stappenplannen, maar ook ondersteuning door middel van energieadvies om tot een gepersonaliseerd stappenplan te komen. De juiste oplossing De juiste oplossing hangt van veel factoren af, zoals ook beschreven in de doelstelling. Het gaat er niet alleen om wat technisch en economisch haalbaar is, maar ook om de wensen van de eigenaren. Op dit moment kan er dus niet bepaald worden wat de juiste oplossing is. Vanuit de TVW weten we de meest waarschijnlijke oplossing met de maatschappelijk laagste kosten. Het is aan de bewoners/woningeigenaren uiteindelijk zelf wat te kiezen. Ook comfort, afhankelijkheid van energieleverancier en demografische factoren spelen daarbij ook een belangrijke rol. Mede daarom is het proces belangrijk en kan de aanpak veranderen naarmate het proces vordert en er meer inzichten ontstaan.

Dat neemt niet weg dat in de wijken waar vanuit de TVW een warmtenet als potentieel haalbaar is gemarkeerd, dit ook het vertrekpunt is. Daarnaast zijn er twee thema’s in de warmtetransitie die altijd wenselijk zijn en wat dus altijd een (deel van de) juiste oplossing is: besparen en isoleren. Het maakt niet uit welke warmtebron gebruikt wordt, besparen en isoleren is altijd een stap in de goede richting. Ook kan na het isoleren beter bepaald worden wat de geschikte warmtebron is en hoe veel warmte die bron moet leveren. Kies je eerst voor het aanpakken van de bron en vervolgens voor besparing, dan zul je altijd zien dat de warmtebron meer aankan dan nodig is, wat gezien kan worden als een vorm van verspilling. Daarom is de juiste aanpak eerst het verbruik verminderen (isoleren, ledverlichting, etc.) en daarna de bron aanpakken.

Stappenplan In deze planning wordt ingegaan op de stappen die doorlopen moeten worden om een wijk te helpen aardgasvrij-ready te worden. Daarbij is de mogelijkheid om andere vraagstukken te koppelen ook meegenomen. Het is een intensief traject met de bewoners van een wijk en dat biedt mogelijkheden om ook voor andere vraagstukken meer informatie op te halen. In stap 1 worden die lopende projecten en regelingen geïnventariseerd. In stap 2 zullen ook de behoeften van de eigenaren worden meegenomen. Stap 1 Wijkinventarisatie Stap 1.1 Stakeholders- en wijkinventarisatie, lopende projecten inventarisatie, op zoek naar haakjes om aan de slag te gaan (2 maanden) Doel: een beeld krijgen van de wijk(samenstelling), overige opgaven in de wijk inventariseren (koppelkansen) en bewoners op de hoogte stellen van de WUP. Tijdens deze stap is wordt de wijk onder de loep genomen en bekeken wat de karakteristieken zijn van de wijk en haar gebruikers. In overleg met de gemeente worden een overzicht gemaakt van andere opgaves die in de wijk spelen. Zijn er openbare werken gepland? Spelen er sociale opgaves, waar de gemeente mee aan de slag wil? Zijn er vanuit de wijk wensen bekend voor verandering? Daarnaast wordt op straatniveau in kaart gebracht om wat voor woningen het gaat. Denk hierbij aan bouwjaar, isolatieniveau, type en andere karakteristieken.

Data wordt zoveel mogelijk in presenteerbare kaarten verwerkt, met behulp van de gis-specialist van de gemeente. Tijdens de eerste stap wordt tevens een eerste contact gelegd met stakeholders anders dan bewoners, woningeigenaren en/of gebruikers van de wijk. Denk hierbij aan de netbeheerder, het waterschap en lokale bedrijven die op enigerlei een rol kunnen spelen in de warmtetransitie. Op deze manier willen we enerzijds meer inzicht krijgen in de wijk (energieverbruik, netcapaciteit) en anderzijds de bewoners en andere partijen vast voorbereiden op de WUP. Daarnaast wordt er samen met de interne organisatie gekeken naar raakvlakken met lopen regelingen, acties en andere informatiestromen met betrekking tot verduurzaming van woningen. Vanuit communicatie wordt een gerichte campagnestrategie opgezet. Met aandacht in de lokale media. Bewoners worden ook met een gerichte brief benaderd als voorbereiding op stap 2 Stap 1.2 Haalbaarheid warmtenet (alleen in Dedemsvaart Zuid en Greente) Doel stap 1.2: Een verdieping op de resultaten van de transitievisie warmte. De TVW heeft geconcludeerd dat warmtenetten mogelijk zijn in twee wijken in Zwartewaterland. Deze conclusie is gebaseerd op landelijke gegevens en niet tot in het detail toegespitst op de betreffende wijken.

Tijdens deze stap willen we inzichtelijk hebben welke aanvullende kennis nodig is om zeker te stellen dat een warmtenet ook daadwerkelijk technisch haalbaar is en wat de financiële consequenties hier van zijn. Deze informatie gebruiken we in de volgende stappen. De uiteindelijke haalbaarheid van een (laag temperatuur) warmtenet hangt voor een groot deel af van de staat van de woningen, maar later ook van de bereidbaarheid van de inwoners om aangesloten te worden.

Stap 2 Bewustwording wijk & inventariseren behoeften eigenaren (3 maanden) Doel stap 2: Eigenaren bewust maken van de opgave en de behoeften van eigenaren in kaart brengen. Een belangrijk onderdeel van het wijkuitvoeringsplan is om het gesprek met de hele wijk te voeren. Er moet gericht een campagne binnen de wijk worden opgezet. Eentje waarbij bewoners allemaal in de gelegenheid worden gesteld om op het juiste informatieniveau te komen en waarbij duidelijk wordt wat het doel is van het wijkuitvoeringsplan. Het is hierbij van belang dat er voldoende aandacht komt op individueel niveau. Tijdens deze stap wordt ook toegelicht wat de meest waarschijnlijke alternatieve warmtebronnen zullen zijn en welke stappen er nodig zijn om uiteindelijk aardgasvrij-ready te worden. Zo worden eigenaren in staat gesteld om zelf een gewogen beslissing te kunnen maken. Tijdens deze stap wordt de wijkcampagne opgezet en komen er één of meerdere avonden per wijk. Afhankelijk van de omvang van de wijk. We willen de bewoners ook vragen wat hen beweegt om wel/niet aan de slag te gaan. Waar knelt het? Of waar is behoefte aan? Welke zaken spelen nog meer? De voorkeur gaat uit naar een vaste opstelling plaatsen in een gebouw in de wijk zelf. Dit zal een soort museum zijn, waar allerlei informatie te vinden is over de mogelijke oplossingen en de te nemen stappen.

Daar vinden ook de informatieavonden en kunnen we ook een gevoel krijgen van wat er speelt in de wijk. Tools: Informatieverschaffing door middel van een bijeenkomst (evt. met expert), een ‘museum’ en voorbeelden (techniek en praktijkvoorbeelden). Daarnaast de behoeftes van eigenaren ophalen door middel van participatieavonden en een enquête via bijvoorbeeld maptionaire. Stap 2.1 Bewustwording wijken warmtenet (Dedemsvaart Zuid en Greente) Doel stap 2.1: bepalen of de bewoners openstaan voor een warmtenet. In de wijken waar een warmtenet komt wordt er vervolgens een uitgebreidere vragenlijst naar de bewoners gestuurd. Hier staat nog een keer alle informatie over het warmtenet en andere mogelijke oplossingen in. Dan kunnen we ervan uitgaan dat de bewoners de kennis hebben die nodig is om te bepalen waar hun voorkeur ligt. Naar deze voorkeur wordt gevraagd in de enquête. Vervolgens kan bepaald worden of de plannen van een warmtenet worden doorgezet of niet. Mochten bewoners de voorkeur hebben om geen warmtenet aan te leggen, dan worden ze ook gevraagd wat er moet veranderen voordat ze voorkeur geven aan het warmtenet. Zo kan nog worden bepaald om wijzigingen aan te brengen in de plannen voor het warmtenet, om op die manier alsnog een haalbaar plan te hebben. Tools: Informatieverschaffing door middel van een bijeenkomst (evt.

met expert), een ‘museum’ en voorbeelden (techniek en praktijkvoorbeelden). Daarnaast de behoeftes van eigenaren ophalen door middel van participatieavonden en een enquête Beslissingsmoment warmtenet (alleen bij Dedemsvaart Zuid en Greente) Na stap 2.1 zal er een beslissingsmoment komen voor de wijken waar een warmtenet een optie is. Gaan we door met verkennen op woningniveau of gaan we over naar individuele oplossingen? In dat

laatste geval gaan we ook over op een verkenning op woningniveau, maar dan om een stappenplan op te stellen voor individuele oplossingen. Tussenstap: Evaluatie Bij een gedegen proces hoort ook een evaluatie moment. Voor de start van stap 3 wordt het doorlopen proces geëvalueerd. Deze evaluatie zal vooral kijken of het voor alle eigenaren duidelijk is waar we naartoe moeten en hoe dat zou kunnen. Mocht er nog informatie ontbreken, dan zorgen we dat de eigenaren eerst meer informatie ontvangen. Meer informatievoorzieningen kunnen overigens ook in stap 3 worden aangeboden, maar het is ook denkbaar dat er eerst nog een stap terug gedaan moet worden. De behoefte van de eigenaren is bij deze evaluatie leidend, maar ook de vraag van de gemeente is van belang. Is er nog vertrouwen in het proces? Bereiken we wel alle inwoners? Zo niet, waar ligt dat aan en hoe kunnen we dat veranderen? En blijft het een beetje binnen de kosten? Stap 3: Voorbereiding stappenplannen (2 maanden) Doel stap 3: Ingaan op de behoeften van eigenaren en voorbereiden op het maken van stappenplannen/wijkuitvoeringsplannen met de buurt (stap 4). Bij stap 2 zijn we gestart met de bewustwording in de wijk/buurt. Het moet de inwoners duidelijk zijn geworden dat de warmtetransitie steeds concreter wordt en dat we voor iedereen in de wijk nu met een aanpak moeten komen. Echter staat stap 3 voor een groot deel nog open.

We spelen in op de behoeften van de eigenaren en gaan samen met hen voorbereiden op het maken van de stappenplannen. Het bouwt voort op de evaluatie. De vragen ‘waar is nog behoefte aan?’ en ‘hoe willen de eigenaren komen tot een stappenplan?’ staan centraal. We werken toe naar een vertrekpunt per woning. Ook in stap 3 is er in ieder geval één informatieavond. Hier wordt een stand van zaken gegeven en worden vragen besproken. Vervolgens halen we op hoe de eigenaren willen komen tot een stappenplan die zij zelf kunnen uitvoeren. Dat kan door kant-en-klare stappenplannen te leveren, maar ook door via een energieadviesgesprek tot een woning specifiek stappenplan te komen. De keuze zal in gezamenlijkheid en tijdens het voorafgaande proces worden bepaald. Ook in een wijk waar een warmtenet kan komen gaan we samen met de bewoners kijken op welke manier er een stappenplan wordt opgesteld. Tools: Informatieverschaffing, participatieavonden, ondersteuning opzetten warmte commissie, voorbeeld(woningen), ondersteuning ideeën bewoners Stap 4: Opstellen van wijkuitvoeringsplan en besluitvorming (2 maanden) Doel Stap 4: komen tot (woning specifieke) stappenplannen met een haalbare planning waar eigenaren achter staan en deze ter besluitvorming voorleggen aan college en raad.

Het is goed denkbaar dat er al tijdens stap 3 voor gekozen wordt om college en raad tussentijds te informeren over de voortgang van het proces. In het wijkuitvoeringsplan wordt voor de wijk specifiek opgeschreven welke acties er nodig zijn om tot een aardgasvrije (ready) wijk te komen. Ook dit kan de vorm van een stappenplan hebben. Hierbij is voor pandeigenaren en huurders duidelijk welke stappen gezet worden in de volgende 8 jaar tot 2030. Tevens wordt in het wijkuitvoeringsplan beschreven op welke momenten en op welke manier de voortgang van dit proces gemonitord kan worden.

Tools: Ondersteuning warmte commissie, kant-en-klare stappenplannen, in contact brengen met energieadviseur, voorbeeld(woningen) Resultaat

Conceptplanning met startmomenten per stap April Greente Dedemsvaart Zuid Achter 't Tag Hasselt om de Weede Barsbeek

Mei Stap 1 Stap 1

Juni

Juli Stap 2 Stap 2

Stap 1 Stap 1 Stap 1

Augustus September Oktober Stap 3 Stap 3 Stap 2 Stap 2 Stap 2

November December Januari Stap 4 Stap 4 Stap 3 Stap 4 Stap 3 Stap 4 Stap 3 Stap 4

Noot bij de conceptplanning. Voor de wijk Barsbeek in Zwartsluis staan dezelfde stappen vermeld als voor de andere wijken. In de praktijk zal het proces hier zeer waarschijnlijk eenvoudiger en efficiënter kunnen worden ingericht. Dat heeft te maken met dat er in deze week in 2020-2021 al een pilot heeft plaatsgevonden. De uitkomsten van deze pilot zijn het vertrekpunt voor vervolgstappen. Met de bewoners wordt bepaald wat deze vervolgstappen concreet gaan inhouden.