4.a. Bijlage - Kijk op de kerken in Zwartewaterland def.2.0

Kijk op de kerken in Zwartewaterland Een inventariserende Kerkenvisie

0

Zwartsluis met kerk, Abraham Beerstraten (17e eeuw)

Afbeelding voorzijde: Sint-Christophorus; muurschildering Stephanuskerk begin 16e eeuw

1

Inhoudsopgave Inleiding

3

Religie

3

Ontwikkelingen

4

Wat betekent dit voor Zwartewaterland?

5

Historie

5

Het kerkenbestand in Zwartewaterland

7

Inventarisatie

14

Welke rol wil de gemeente spelen?

19

Aanbevelingen

19

Uitgangspositie

19

Verantwoording en bronvermelding

20

Bijlagen

21

2

Kijk op de kerken in Zwartewaterland In het kader van een inventariserende kerkenvisie

Inleiding Nederland telt meer dan 6.000 kerkgebouwen, verspreid door het hele land. Door secularisering en een sterkere religieuze diversiteit zijn het kerkbezoek en daarmee ook de aantallen leden van de diverse kerken in de afgelopen tijd sterk afgenomen. Landelijk zijn er steeds minder vrijwilligers die zich inzetten voor het behoud en het beheer van het kerkgebouw. Ook is er minder geld om de gebouwen, torens en interieurs te onderhouden. Bovendien voldoen de gebouwen vaak niet meer aan onze hedendaagse eisen van duurzaamheid, comfort en gebruik. Daardoor zijn ze soms moeilijk inzetbaar voor meervoudig of ander gebruik. De consequentie is dat de komende 10 jaar naar schatting van de kerkeigenaren zelf tussen de 1.800 en 4.800 kerken hun deuren zullen moeten sluiten. Dat aantal verschilt uiteraard regionaal en per denominatie. (Bron: Bouwstenen voor een Kerkenvisie, Handreiking 2019, ministerie van OC en W). Gezien deze ontwikkelingen is vanuit het rijk aan gemeentes de vraag gesteld na te denken over de toekomst van het religieuze erfgoed op hun grondgebied en wellicht een kerkenvisie op te stellen. Weliswaar doelt de overheid op gebedshuizen in brede zin (kerken, moskeeën, synagoges en tempels), in onze gemeente gaat het alleen over kerken.

In deze visie wordt onder religieus of kerkelijk erfgoed het totale kerkenbestand van de gemeente verstaan, ongeacht een eventuele monumentale status.

Religie Religie is een belangrijke factor in de samenleving. De religieuze binding wordt vaak in verband gebracht met het participeren in de samenleving, zoals hulp verlenen aan anderen, de inzet als vrijwilliger, het geven aan goede doelen en het stemmen bij verkiezingen. Uit onderzoek (het bevragen van kerkgangers, gerelateerd aan de frequentie van het kerkbezoek) is ook gebleken dat religie bevorderlijk is voor het welzijn. De binding met religie is echter tanende. Als gevolg van de secularisering en sterkere religieuze diversiteit, is het religieuze landschap in Nederland drastisch veranderd en verschilt het sterk van het landschap van vroeger. De eerste Volkstelling in 1849 leerde dat meer dan 95 procent van de Nederlandse bevolking tot een christelijke denominatie behoorde, en dat bijna iedereen in Nederland regelmatig naar de kerk ging om de diensten van de Nederlandse hervormde, de gereformeerde of de katholieke kerk bij te wonen. Sindsdien is het deel dat niet behoort tot een kerk of religieuze groep gegroeid, van 5 procent in 1909 naar 50 procent in 2015. Het regelmatige bezoek – minstens een keer per maand – van religieuze diensten is onder de volwassen Nederlandse bevolking sterk gereduceerd – van 37 naar 16 procent – in de afgelopen 50 jaar. (Bron: CBS | De religieuze kaart van Nederland, 2010–2015).

Onderstaand kaartje geeft een beeld van de intensiteit van het kerkbezoek in de verschillende landelijke regio’s. Hierbij moet wel de kanttekening worden geplaatst dat de gegevens niet meer helemaal actueel zijn, in zoverre dat ze dateren van voor de coronaperiode. Deze heeft het kerkbezoek (misschien wel blijvend) beïnvloed. Aangenomen mag echter worden dat in grote lijnen onderstaande resultaten nog wel een zekere werkelijkheid weerspiegelen. Op de invloed die de coronaperiode heeft gehad op het kerkelijk leven wordt later in deze visie terug gekomen.

3

(Bron: CBS | De religieuze kaart van Nederland, 2010–2015)

Ontwikkelingen Veel kerken verliezen hun religieuze functie waardoor leegstand dreigt of zich al heeft voltrokken. Religieus erfgoed heeft over het algemeen een grote waarde voor een samenleving, ongeacht religieuze opvattingen. Een kerkgebouw is vaak een ijkpunt, een icoon, het symbolische hart van een gemeenschap. Voor sommigen een plek van eredienst, voor anderen een object van culturele en kunsthistorische waarde: kerkgebouwen, hun interieurs en de roerende goederen in het gebouw zijn vaak met een hoge mate van kunstzinnigheid en architectonisch vernuft vormgegeven. Kerkgebouwen bieden vaak ook een stedenbouwkundige oriëntatie: niet zelden zijn kerkgebouwen en hun torens de ankerpunten in een stad, dorp of wijk. Door hun solide bouw, maatvoering en robuustheid en meestal centrale ligging kunnen ze vrijwel elke nieuwe functie herbergen. Vanuit zorg om dit imposante kerkelijke vastgoed en de wens zo zinvol mogelijk om te gaan met de ontwikkelingen en leegstand en verlies van dit erfgoed te voorkomen, heeft het rijk gemeentes gevraagd een kerkenvisie op te stellen en daarvoor ook geld beschikbaar gesteld. Een kerkenvisie is vrijwillig en vormvrij: een bestuur kan kiezen voor een lijvig, integraal document op basis van uitgebreide participatie

4

waarin al afspraken en keuzes worden gemaakt, maar ook voor een korte notitie waarin uitsluitend wordt nagedacht en geïnventariseerd (en alles daartussenin).

Wat betekent dit voor Zwartewaterland? De gemeente Zwartewaterland ligt in een regio waar het kerkbezoek intensief is. De gemeente ligt op de zogenoemde Bijbelgordel (ook wel biblebelt of refoband genoemd). Dit is een aanduiding voor een brede strook die loopt van Zeeland naar Overijssel, waar relatief veel kerkgaande gelovigen wonen. Een sterke terugloop van kerkbezoek of deelname aan de religieuze eredienst ligt hier niet direct in de lijn der verwachting. Toch wil ook deze gemeente haar ogen niet sluiten voor actuele ontwikkelingen en acht het bestuur het zinvol het eigen religieuze landschap onder de loep te nemen. Daarom is gekozen voor het opstellen van een beknopte, inventariserende kerkenvisie op hoofdlijnen. Onderhavige visie oriënteert, inventariseert, signaleert en reflecteert. In hoofdlijnen is de structuur van de visie de volgende: ❖ inventarisatie van het kerkenbestand in de gemeente; ❖ inventarisatie van de stand van zaken: a. wat speelt er nu (zijn er wel of niet problemen, zo ja welke), b. wat zijn de verwachtingen voor de toekomst; ❖ welke rol wil de gemeente aannemen in het omgaan met het religieuze erfgoed en de kerkelijke gemeenschap op haar grondgebied; ❖ uitgangspunten voor de toekomst.

Historie De huidige gemeente Zwartewaterland omvat de steden Genemuiden en Hasselt, de dorpen Kamperzeedijk, Mastenbroek (deels) en Zwartsluis en de buurtschappen Baarlo, Cellemuiden, De Velde, Genne, Genne-Overwaters, Holten, Kievitsnest, Nieuwe Wetering (grotendeels), Oude Wetering (deels), Roebolligehoek, Streukel en Zwartewatersklooster. In totaal zijn dit 2 steden, 3 dorpen en 12 buurtschappen. De naam is ontleend aan het Zwarte Water, de rivier die zich slingerend een weg baant naar wat vroeger de zee was.

Afbeelding van het Zwarte Water, met de kernen Hasselt, Genemuiden en Zwartsluis

5

Hasselt is onderdeel van een oude bedevaartsroute en eindpunt/ startpunt van 2 bedevaartsroutes naar Friesland (Jabikspaad) en Groningen (Het Jacobspad van Uithuizen naar Hasselt). Hasselt is in het noorden van Nederland het verbindingspunt van de Camino: het netwerk aan pelgrimsroutes naar Santiago de Compostela. Reeds in de 13e eeuw was Hasselt een bedevaartsoord. Eeuwenlang, tot op de dag van vandaag, bezoeken pelgrims de stad. De exacte locatie (sinds 1355 bekend staand als de Heilige Stede) is de buitenkapel bij de St. Stephanus. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd de uitoefening van het katholieke geloof verboden en omstreeks 1576 verbood het stadsbestuur de bedevaarten, wat leidde tot de afbraak van de toenmalige kapel in 1590. Hasselt werd van bedevaartsoord tot bolwerk van de reformatie. Rond 1800 kregen de katholieken hun rechten terug; in 1809 werd een nieuwe kerk ingericht in het voormalig gasthuis aan de Hoogstraat; in 1893 kwam er een nieuwe kapel op de plek van de in 1590 afgebroken voorganger. In 1932 werden een nieuwe kerk (de huidige St. Stephanus, aan het Eiland, zogezegd een verbastering van ‘Heilige Land’) en een nieuwe kapel gebouwd. Het gehele huidige ensemble (kerk, pastorie en kapel) is aangewezen als rijksmonument. De plek van de Heilige Stede heeft zijn aantrekkingskracht en bijzonderheid nooit verloren.

Bewoners van dit gebied, ook in de andere kernen, hechtten van oudsher veel waarde aan religie en zingeving. Dit zien we tot op heden terug. De verklaring voor de bijzonderheid van het gebied en de sterke religieuze identiteit wordt wel gezocht in het karakter van het landschap: de strijd om het bestaan en tegen het vele water zou de gelovigheid en saamhorigheid hebben versterkt.

6

Kapel de Heilige Stede, Hasselt

Het kerkenbestand in Zwartewaterland Om een juist beeld te krijgen van het ‘kerkelijke landschap’ van de gemeente Zwartewaterland, volgt hieronder een overzicht van de nu aanwezige kerken in de gemeente. Ten behoeve van het verkrijgen van een compleet beeld zijn daarbij ook de kerken opgenomen die hun religieuze functie al hebben verloren en daarna al of niet zijn herbestemd. Bij deze opsomming is uitgegaan van een overzichtslijst van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en in dit overzicht staan alleen de gebouwen die oorspronkelijk als kerk zijn gebouwd: niet (bijvoorbeeld) de gebouwen waarin later een kerk is gevestigd of die voor kerkdiensten worden gebruikt. Dat wil niet zeggen dat de kerkenvisie alleen over de eerste categorie gebouwen gaat. In de kerkenvisie en in een later vervolgtraject gaat het over alle plekken en locaties die men erbij verkiest te betrekken en die onderdeel zijn van de religieuze beleving (zoals ook begraafplaatsen en bijgebouwen). In het overzicht vindt men de gegevens van de kerk, zoals: de naam van de kerk, het adres, monumentale status, functie, hoofddatum van de bouw, architect, oorspronkelijke en huidige denominatie, informatie over het interieur, een foto van de kerk in zijn omgeving en een korte opmerking over de verwachting.

Voor de gegevens over het interieur is gebruik gemaakt van de waardestellingen ven het Catharijneconvent (bijlage). Gebleken is dat van een aantal kerken geen waardestelling is gemaakt. Voor sommige omdat ze misschien nog te jong zijn, voor andere wellicht omdat men er nooit aan toe gekomen is. Uit de informatie van het Catharijneconvent wordt duidelijk dat er wellicht nog een aantal interessante interieurs aanwezig zijn, waarvan het zeer de moeite waard is er alsnog een waardestelling van te maken. Kerkinterieurs zijn waardevol en onderdeel van het religieuze erfgoed. Bij het benoemen van de denominaties worden afkortingen gebruikt.

7

Betekenis afkortingen: NH: Nederlandse Hervormde Kerk GK: Gereformeerde Kerken in Nederland CGK: Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland GG: Gereformeerde Gemeenten in Nederland en Noord-Amerika HHK: Hersteld Hervormde Kerk RKK: Rooms-Katholieke Kerk in Nederland GKv: Gereformeerde Kerken in Nederland vrijgemaakt ADS: Algemene Doopsgezinde Sociëteit PKN: Protestantse Kerk in Nederland

Dat kerktorens een gewillige prooi zijn voor de bliksem, waardoor vroeger vaak kerkbranden plaatsvonden, laat deze foto van de Grote of Stephanuskerk goed zien. Hij is gemaakt in 1969, gelukkig staat er nu een bliksemafleider op! Foto: W. Terlingen

8

Genemuiden Grote of Nicolaaskerk Adres: Kerkplein 25 Monumentale status: gemeentelijk monument Functie: religieus Hoofddatum: 1883 (19e eeuw) Architect: Koch, H&W Oorspr. denominatie: NH Huidige denominatie: PKN Interieur: laat negentiende-eeuws interieur, geen waardestelling. Geen leegloop voorzien. Gereformeerde kerk Adres: Jan van Arkelstraat 18 Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 1953 (20e eeuw) Architect: Witteveen (?) Oorspr. denominatie: GK Huidige denominatie: PKN Interieur: wellicht wederopbouwinterieur, geen waardestelling. Geen leegloop voorzien. Hervormd Centrum Adres: Stuivenbergstraat 51 Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 1980 (20e eeuw) Architect: Oorspr. denominatie: NH Huidige denominatie: PKN Interieur: jong, geen waardestelling. Geen leegloop voorzien. Christelijke Gereformeerde Kerk Adres: Stuivenbergstraat 2 Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 1985 (20e eeuw) Architect: Oorspr. denominatie: Huidige denominatie: CGK Interieur: jong, geen waardestelling. Geen leegloop voorzien.

9

Jachin en Boaz Adres: Taghof 3 Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 2003 (21e eeuw) Architect: Valk, J. Oorspr. denominatie: GG Huidige denominatie: GG Interieur: jong, geen waardestelling. Wellicht heeft gebouw met interieur wel potentie als beelddrager van de GG beweging. Geen leegloop voorzien. Bethelkerk Adres: Bereklauw 1 Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 2012 (21e eeuw) Architect: Beijnum, W.M. Oorspr. denominatie: HHK Huidige denominatie: HHK Interieur: jong, geen waardestelling. Geen leegloop voorzien.

Hasselt Baangracht 21 Adres: Baangracht 21 Monumentale status: geen Functie: wonen, wonen met bedrijvigheid Hoofddatum: 1935 (20e eeuw) Architect: Oorspr. denominatie: CGK Huidige denominatie: n.v.t., niet meer als kerk in gebruik (1995)

Voorheen

Huidige situatie

Ichthuskerk Adres: Kastanjelaan 1 Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 1959 (20e eeuw) Architect: Jans, J. Oorspr. denominatie: GK Huidige denominatie: PKN Interieur: geen waardestelling, intact interieur uit 1960? Speciaal voor kerk ontworpen Holthausorgel. Leegloop voorzien. Voorlopig zelfstandig verder.

10

Grote of Stephanuskerk Adres: Markt 8 Monumentale status: rijksmonument Functie: religieus Hoofddatum: 1200-1300 (13e eeuw) Architect: Oorspr. denominatie: NH Huidige denominatie: PKN Interieur: ‘gaaf hervormd interieurensemble, waarin de zeventiende-eeuwse preekstoel, doophek, bijhorend koperwerk, herenbank en een blok kerkbanken een historisch geheel vormen. De voorreformatorische wandschilderingen zijn waardevol, evenals de genealogisch en artistiek gezien interessante zerkenvloer.’ Geen leegloop voorzien. St. Stephanus Adres: Eiland 22 Monumentale status: rijksmonument Functie: religieus Hoofddatum: 1932-1933 (20e eeuw) Architect: Ruberg, G. Th. Oorspr. denominatie: RKK Huidige denominatie: RKK Interieur: in het interieur zijn het bankenplan, het tabernakel en drie zandstenen beelden bewaard gebleven uit het interbellum. Leegloop gaande. Voorlopig geen sluiting of andere bestemming aan de orde. De Baak Adres: De Oudendijk 2 Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 1975 (20e eeuw) Architect: Verlaan & Nijhof Oorspr. denominatie: NH Huidige denominatie: PKN Interieur: jong, geen waardestelling. Leegloop gaande. Voorlopig zelfstandig verder.

11

Ontmoetingskerk Adres: De Weedebrink 1 Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 1976 (20e eeuw) Architect: Verlaan & Nijhof Oorspr. denominatie: GKv Huidige denominatie: GKv Interieur: jong, geen waardestelling. Geen leegloop voorzien.

Mastenbroek Hervormde kerk Adres: Kerkwetering 3 Monumentale status: Rijksmonument Functie: religieus Hoofddatum: 1400-1500 (15e eeuw) Architect: Oorspr. denominatie: NH Huidige denominatie: PKN Interieur: de zeventiende-eeuwse preekstoel, de herenbanken en het negentiende-eeuwse, rijkgedecoreerde orgel vertegenwoordigen enige waarde. Geen leegloop voorzien.

Zwartsluis Vermaning Adres: Buitenkwartier 34 Monumentale status: Rijksmonument Functie: wonen, wonen met bedrijvigheid Hoofddatum: 1842 (19e eeuw) Architect: Oorspr. denominatie: ADS Huidige denominatie: niet meer als kerk in gebruik (2009) Interieur: n.v.t. Staat leeg, een nieuwe bestemming wordt gezocht. Singelkerk Adres: Het Singel 16 bij Zwartsluis Monumentale status: Rijksmonument Functie: religieus Hoofddatum: 1893 (19e eeuw) Architect: Groot, W.C. de Oorspr. denominatie: GK Huidige denominatie: PKN Interieur: geen waardestelling. Geen leegloop voorzien.

12

Vrede Adres: Molenstraat 4 Monumentale status: geen Functie: bloemenzaak Hoofddatum: 1912 (20e eeuw) Architect: Oorspr. denominatie: GK Huidige denominatie: n.v.t., geen religieuze functie meer (2010)

Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt Adres: Zomerdijk 7 Zwartsluis Monumentale status: geen Functie: religieus Hoofddatum: 2004 (21e eeuw) Architect: Westhoff Oorspr. denominatie: GKv Huidige denominatie: GKv Interieur: te jong, geen waardestelling. Geen leegloop voorzien.

Hervormde Kerk Adres: Kerkstraat 31 Zwartsluis Monumentale status: Rijksmonument Functie: religieus Hoofddatum: 1604 (17e eeuw) Architect: Oorspr. denominatie: NH Huidige denominatie: PKN Interieur: de zeventiende-eeuwse preekstoel met zeer rijk snijwerk, kerkenraadsbanken en orgel vormen een mooie en bruikbare omlijsting van de protestantse eredienst. Wel sprake van leegloop, geen directe leegstand voorzien.

13

Inventarisatie Genemuiden In Genemuiden bevinden zich 6 kerken, te weten de Grote of Nicolaaskerk, Gereformeerde kerk, Hervormd Centrum, Christelijke Gereformeerde Kerk, Jachin en Boaz, Bethelkerk. De Grote of Nicolaaskerk is een gemeentelijk monument, de andere kerken zijn relatief jong en hebben geen monumentale status. Deze kerken hebben alle aangegeven de eerstvolgende jaren geen leegloop te verwachten en voorzien geen problemen in dit opzicht. Het zijn bloeiende gemeenschappen met ook jonge aanwas en een intensief kerkbezoek. Een aandachtspunt is de Hervormde gemeente. Deze beschikt over twee gebouwen (de Grote Kerk en het Hervormd Centrum), wat economisch gezien niet ideaal is. Het goed onderhouden van de voor de stadskern beeldbepalende kerk wordt als zeer belangrijk gezien. Er wordt blijvend gewerkt aan en geïnvesteerd in onder meer het orgel, de oude kerkdeuren en de te renoveren Garfkamer (bijgebouw aan de kerk), alsmede de bouwkundige constructie van de oude kerk.

Grote Kerk Genemuiden

Hasselt De Grote of Stephanuskerk, de Ontmoetingskerk, St. Stephanus, Ichthuskerk, de Baak. Voor de Grote of Stephanuskerk (rijksmonument) worden geen problemen voorzien. Na de coronaperiode is er wel sprake van iets afnemend kerkbezoek, maar vooralsnog zijn er zeker nog meer dan genoeg bezoekers. In deze kerk vinden vaak muziekactiviteiten plaats; er worden regelmatig orgelconcerten en kooruitvoeringen gegeven. De exploitatie van de bijgebouwen (Immanuel, Regenboog, kerkelijk kantoor en pastorie), die hoofdzakelijk door vrijwilligers in stand worden gehouden, zou op den duur wellicht wel problemen kunnen opleveren. De pastorie wordt nu nog bewoond door de predikant; vertrekt deze echter, dan is nog niet duidelijk wat er met de pastorie moet gebeuren.

14

Grote Kerk Hasselt

Ook de Ontmoetingskerk voorziet ondanks iets afnemend kerkbezoek voorlopig geen problemen. Wel is er een steeds intensievere samenwerking met de Christelijke Gereformeerde Kerk. De Rooms-Katholieke Parochie heeft te kampen met een behoorlijke afname van kerkbezoek. Bij sommige vieringen zijn er 10 tot 20 bezoekers. Dit heeft deels te maken met secularisering, maar ook met vergrijzing en het uitblijven van jonge aanwas. Daarnaast is tijdens de coronaperiode de mogelijkheid gecreëerd vieringen online te volgen. Bij een groot aantal kerken doet zich nu het verschijnsel voor dat kerkbezoekers er de voorkeur aan geven om de vieringen online te blijven volgen, ook al kunnen ze nu weer in de kerk terecht. Dit leidt in sommige gevallen zelfs tot een groeiend aantal kerkgangers, maar tot een afnemend feitelijk kerkbezoek. Dit zien we ook bij RK parochies. Vanwege de heiligheid en de bijzonderheid van de plek en daarbij het feit dat de locatie al bijna 8 eeuwen een bedevaartsoord (Heilige Stede) is, wordt ook hier niet meteen verwacht dat het gebouw door het bisdom zal worden afgestoten. De pastorie wordt sinds kort weer bewoond door de pastoor, en de eerste 10 à 15 jaar wordt voor de kerk zelf geen direct probleem verwacht. Een aandachtspunt is het wel. Het is zeker verstandig alvast na te denken over toekomstige mogelijkheden.

De plek heeft vanwege zijn bijzonderheid zeker toeristische potentie. Wel is het zo dat mogelijke invullingen worden begrensd door het feit dat de kerk en de gehele plek een gewijde ruimte/ locatie is: daardoor is niet alles mogelijk. Contact met de burgerlijke gemeente, in de zin van meedenken, advisering in het groeiproces, contact en meedenken van de erfgoedafdeling wordt daarbij zeker op prijs gesteld. Ook de rol van de lokale gemeenschap is van belang. Een doel moet zeker zijn de bijzondere historie van de plek te behouden. De RK kerk maakt, samen met o.a. de Grote of Stephanuskerk, deel uit van het toeristische promotieproject Hanze & Bedevaart, dat voorziet in een bedevaartspad en informatiedragers in Hasselt.

15

Interieur Rooms-Katholieke St. Stephanus

Zowel voor de Ichthus (met bijgebouw de Schakel) als de Baak geldt dat ze te maken hebben met leegloop. Het aantal bezoekers loopt gestaag terug, jonge aanwas blijft uit. De beide kerken hebben besprekingen gevoerd over een fusie/ samengaan. Helaas is het vooralsnog niet gelukt een vorm te vinden. Uit fusiebesprekingen van de vele kerken die hen zijn voorgegaan is gebleken dat dit vaak moeizame, zeer gevoelige en bijzonder emotioneel beladen processen zijn, waarin communicatie een belangrijke rol speelt. Juist die communicatie is tijdens de coronaperiode in veel sectoren enorm onder druk komen te staan. Ook deze kerken hebben te maken met de toename van de belangstelling voor onlinediensten. Of de gemeenschap krimpt is nog maar de vraag, het kerkbezoek krimpt in ieder geval wel in vergelijking met voor de coronaperiode. Zowel de Ichthus als de Baak hebben aangegeven voorlopig op eigen kracht verder te kunnen. Als praktisch punt heeft eerstgenoemde kerk aangegeven graag meer parkeerplaatsen te willen realiseren. Het is raadzaam na te denken over de toekomst van de gebouwen. Het Holthuisorgel van de Ichthuskerk

16

De Baak

Mastenbroek Hervormde kerk (van oorsprong R-K kerk, geheten Onze Lieve Vrouwe ter Zon). Hier worden geen directe problemen voorzien voor de kerk en pastorie. De kerk wordt redelijk bezocht, ook vanuit de omgeving. Zwartsluis Vermaning, Singelkerk, Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, Hervormde Kerk. De rijksmonumentale Vermaning is niet meer als kerk in gebruik en in particulier eigendom en beheer. Er moet een nieuwe, passende bestemming voor worden gevonden. Daarover denkt de gemeente al geruime tijd mee. Dit is een belangrijk punt: leegstand is een serieuze bedreiging en moet hier niet tot verlies leiden. Door een van de respondenten is een idee geopperd over een informatiecentrum over de doopsgezinden. De Vermaning is van oorsprong een doopsgezinde kerk; in de gemeente is niet veel aanwezig over het doopsgezinde geloof. Het zou een denkrichting kunnen zijn.

De Singelkerk is een grote, zeer actieve, betrokken gemeente. Ten gevolge van de onlinediensten loopt het kerkbezoek wel enigszins terug, maar de kerk voorziet geen problemen. 10 à 15 jaar geleden is ‘de Poort’ als bijgebouw aan de kerk gebouwd. Hier wordt zeer intensief gebruik van gemaakt. Er is een rechtstreekse verbinding van de kerk naar dit bijgebouw. Voorheen werd als bijgebouw gebruik gemaakt van de voormalige kerk ‘Vrede’. Vanwege logistieke problemen is dit beëindigd. In de Vrede is thans een bloemenzaak gevestigd. Er worden geen problemen voorzien m.b.t. het behoud van de kerk en het bijgebouw.

Kerkbank Singelkerk

17

De Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt is een jonge gemeente, zonder leegloop. Voor het gebouw worden geen problemen voorzien. Wel wordt waarde gehecht aan het proces van spreken met elkaar en met de burgerlijke gemeente, om zich voor te bereiden op de toekomst en ideeën te creëren. De Hervormde Kerk heeft wel te kampen met teruglopend kerkbezoek (vooral tijdens de avonddiensten), maar verwacht voor de toekomst geen leegstand. De kerk wordt nu gebruikt voor de kerkdiensten en rouwen trouwdiensten. Wel is er wel eens over gesproken om de kerk multifunctioneler te gaan gebruiken, om de dorpsbewoners op een andere wijze bij de kerk te betrekken. Een eigenaardigheid is dat de kerk zowel als rijks- alsook als gemeentelijk monument staat geregistreerd. Inmiddels is duidelijk dat de kerk een rijksmonumentale status heeft; een en ander zal administratief moeten worden gecorrigeerd. Samenvattend: De kerken in Genemuiden voorzien geen problemen en geven geen aanleiding tot zorg. Wel is de Hervormde gemeente alert op het feit dat zij twee gebouwen in gebruik heeft, wat economisch gezien niet ideaal is. In Hasselt moet op termijn aandacht worden besteed aan de RK parochie en aan de Ichthus en de Baak. In Mastenbroek is geen aanleiding tot zorg. In Zwartsluis is er een risico voor de Vermaning, waarvoor een nieuwe bestemming moet worden gezocht. De andere kerken voorzien geen directe leegstand.

De Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt voorziet geen problemen voor het gebouw, maar ziet wel winst in gesprekken met andere kerkelijke gemeenschappen en de burgerlijke gemeente, om te kunnen anticiperen op mogelijke veranderingen in de toekomst.

Hervormde kerk Mastenbroek

18

Welke rol wil de gemeente spelen? De gemeente is trots op haar prachtige beeldbepalende kerken en haar rijke (religieuze) historie. Zij erkent ten volle dat de kerken representatief zijn voor de religieuze en (cultuur)historische identiteit van het hele grondgebied. Zij hecht waarde aan behoud en gebruik van de gebouwen en hun interieurs en, in het geval van (dreigende) leegstand, aan een passende bestemming. Zij wil zich opstellen als gesprekspartner en in transformatieprocessen adviseren en deskundigheid inzetten. Ook wil ze faciliterend zijn bij het organiseren van gesprekken en bijeenkomsten. Ze wil interactief zijn en meedenken. Voor een uitgebreid traject staat doorgaans een doorlooptijd van 1 à 2 jaar. Deze tijd wordt gebruikt voor een brede afweging van belangen en waarden: fysiek (gebouw met interieur en omgeving), economisch (eigenaar, functie, financieel), sociaal-maatschappelijk (buurt, burgers, functie), en commercieel (initiatiefnemers en ontwikkelende partijen). Desgewenst kan dit proces een vervolg zijn op voorliggende kerkenvisie.

Aanbevelingen - de ogen niet sluiten voor actuele (landelijke) ontwikkelingen, maar ze proberen voor te zijn; - zich bewust zijn van de waarde/ plek van een gebouw en zijn omgeving en erover nadenken wat men er wel of niet mee zou willen: kijk vooral naar de toekomst!; - verkennende gesprekken initiëren tussen betrokkenen van de diverse kerkelijke gemeenschappen (die daar behoefte aan hebben) en de gemeente. De gemeente zou daarin het voortouw kunnen nemen. Deze gesprekken kunnen o.a. dienen voor het uitwisselen van verwachtingen, wensen, ideeën en perspectieven en het aftasten van mogelijkheden; - afhankelijk van uitkomsten een uitgebreider participatietraject starten. Hierin ook de lokale bevolking een grote rol laten spelen; - sommige kerken zouden nog een waardestelling kunnen laten maken van hun interieur, ook het interieur van een kerk heeft vaak een hoge erfgoedwaarde. Daarbij gaat het niet alleen over kerkmeubilair, zoals preekstoelen en kerkbanken, maar ook over de orgels!

Uitgangspositie Een zinvolle uitgangspositie/ startpunt/ nulmeting voor een verder traject zou kunnen zijn het laten maken van waardestellingen van alle kerken (zowel in- als exterieur) in hun omgeving. Zo ontstaat een heel goed beeld van de werkelijke waarde van de gebouwen in hun context, zodat onomstotelijk duidelijk wordt wat behoudenswaardig is en wat niet, en wat de mogelijkheden voor de toekomst zouden kunnen zijn. Ook zouden deze waardestellingen een prachtig houvast/ handvatten kunnen bieden voor de hierboven bedoelde gesprekken. ***

19

Verantwoording en bronvermelding Deze visie is tot stand gekomen op basis van onderzoek, deels bezoeken ter plaatse en gesprekken met en informatie van vertegenwoordigers van alle kerken met nog een religieuze functie, historische verenigingen en andere deskundigen en betrokkenen (waarvoor grote dank). Bronnen: Diverse openbare (historische) bronnen www.zwartewaterland.nl De religieuze kaart van Nederland, 2010–2015 Bouwstenen voor een Kerkenvisie Addendum 2021, aanvulling op Bouwstenen voor een Kerkenvisie Kerkenvisies: van visie naar uitvoering Kerkenvisies feiten en inzichten Bijlagen: Memo Catharijneconvent betreffende waardestellingen interieur.

Zwartewaterland, april/ mei/ juni 2022 Annelies Hoekstra Erfgoedadvies

20

Datum: 4-5-2022 Betreft: Kerkenvisie Zwartewaterland

Waardenstelling kerkinterieurs en roerend religieus erfgoed – Zwartewaterland Inleiding De gemeente Zwartewaterland stelt een kerkenvisie samen, gefinancierd met de decentralisatie-uitkering vanuit het nationale Programma Toekomst Religieus Erfgoed (2019-2021). Annelies Hoekstra is belast met de realisatie van de kerkenvisie. Op 20 april 2022 vroeg zij om deze waardenstelling bij Museum Catharijneconvent, het rijksmuseum en nationale kenniscentrum voor religieus erfgoed en christelijke kunst. Vanuit onze nationale, onafhankelijke expertise geven wij graag een waardenstelling van de kerkinterieurs en het roerend religieus erfgoed in de kerken binnen de gemeente Zwartewaterland. In deze waardenstelling wordt in eerste instantie aandacht geschonken aan de in religieus gebruik zijnde gebouwen voor de christelijke eredienst. Willen jullie alsnog oude collectie-gegevens van inmiddels herbestemde kerken (geel in excel)? Vraag deze dan gerust op. De gemeente Zwartewaterland heeft een gevarieerd kerkenlandschap met gebouwen uit verschillende bouwstijlen en perioden. Het aantal rijksmonumentale kerken in Zwartewaterland is procentueel ongeveer gelijk aan dat van de gemiddelde Nederlandse gemeente. Het aantal gemeentelijke monumenten is procentueel later. In het verleden is slechts twintig procent van de kerkinterieurs en kerkelijke collecties in Zwartewaterland vastgelegd.

Het is zorgelijk dat de actualiteit van de registraties zeer te wensen overlaat. De registratiegegevens die er zijn, zijn in alle gevallen oud (zie excel). In kerkelijk Nederland geldt de ongeschreven regel dat het interieur en religieus erfgoed van kerken eens in de vijftien tot twintig jaar uitvoerig geïnventariseerd moeten worden. Geen van de locaties in Zwartewaterland voldoet aan deze norm. In een groot deel van de kerken in Zwartewaterland is zelfs nog nooit een interieurregistratie uitgevoerd. Dat gegeven drukt een stempel op de aandachtspunten die aan het eind van deze waardenstelling geformuleerd staan. Topensembles De interieurs van deze kerken behoren tot de topensembles in Zwartewaterland: Stephanuskerk De protestantse kerk in Hasselt heeft een gaaf hervormd interieurensemble, waarin de zeventiende-eeuwse preekstoel, doophek, bijhorend koperwerk, herenbank en een blok kerkbanken een historisch geheel vormen. De voorreformatorische wandschilderingen zijn waardevol, evenals de genealogisch en artistiek gezien interessante zerkenvloer. De middenmoot Deze kerken behoren niet tot de kerkelijke topensembles van Zwartewaterland, maar verdienen vanwege hun oorspronkelijkheid en uitzonderlijke stukken aandacht in de kerkenvisie: Stephanuskerk De rooms-katholieke kerk in Hasselt is een mooi voorbeeld van de baksteenbouw van het interbellum.

In het interieur zijn uit die periode het bankenplan, het tabernakel en drie zandstenen beelden bewaard gebleven. Het hoofdaltaar, de communiebanken en de preekstoel werden echter op basis van de voorschriften van het Tweede Vaticaans Concilie verwijderd of gewijzigd. OLV ter Zon De protestantse kerk in Mastenbroek kent een roerige geschiedenis: onder andere brand in de zeventiende eeuw, plundering tijdens de Tweede Wereldoorlog. Binnen is van een samenhangend ensemble geen sprake. Desalniettemin vertegenwoordigen de zeventiende-eeuwse preekstoel, de herenbanken en het negentiende-eeuwse, rijkgedecoreerde orgel zeker enige waarde. Hervormde Kerk Het gebouw van de protestantse kerk in Zwartsluis heeft door de eeuwen heen verschillende uitbreidingen en wijzigingen gekend. Juist hierdoor is er geen coherent interieurensemble. Zeventiende-eeuwse preekstoel met zeer rijk snijwerk, kerkenraadsbanken en orgel vormen een mooie en bruikbare omlijsting van de 1 / 2 pagina’s

21

protestantse eredienst. Het is natuurlijk zonde dat het oorspronkelijke, zeventiendeeeuwse doophek het veld heeft moeten ruimen, maar men bewaart wel fragmenten ter plekke. Onderaan de lijst In de gemeente Zwartewaterland zijn vooralsnog geen interieurs en collecties met een ondergeschikte waarde of kwaliteit aan te wijzen. Bedenk wel dat een lage of middelhoge waarde overigens niets zegt over de sentimentele of religieuze waarde die gemeenteleden/parochianen toekennen aan de voorwerpen en die daardoor alsnog een zeer hoog belang kunnen hebben. Aandachtspunten Voor sommige locaties geldt dat in onze database onvoldoende informatie beschikbaar is om een waardenstelling te kunnen geven. Deze locaties gaven ons nog nooit opdracht om interieur en collectie te komen registreren en waarderen. Die interieurs staan daarom niet in deze waardenstelling: • Grote of Nicolaaskerk Genemuiden (ongelofelijk dat er voor deze kerk met gaaf laat-negentiende-eeuws interieur nog nooit een registratie en waardenstelling gemaakt is) • Gereformeerde Kerk Genemuiden (mogelijk is hier een mooi gereformeerd wederopbouwinterieur aanwezig) • Ichthuskerk Hasselt (terwijl daar een intact interieur uit ca.

1960 lijkt te zijn) • De Baak Hasselt • Ontmoetingskerk Hasselt • Cingelkerk Zwartsluis (onbegrijpelijk dat deze kerk nog nooit een registratie liet uitvoeren) Bij kerkgebouwen die gebouwd werden na 1980 is het nog te vroeg om over erfgoedwaarde te spreken. Ook die gebouwen bleven daarom buiten beschouwing (groen in de excel). De refodome Jachin en Boaz heeft wel de potentie om een beelddrager van deze beweging te worden. Zoals gezegd is het verontrustend hoe lang geleden er een religieus-erfgoedprofessional naar de interieurs in jullie gemeente gekeken heeft. Veel inventarisatiegegevens stammen uit de periode dat fotografie een dure aangelegenheid was en men er noodgedwongen voor koos om alleen het meest belangrijke erfgoed vast te leggen. Met klem adviseer ik om bestaande registraties up-to-date te brengen en te bezien of het mogelijk is om in enkele nooit bezochte kerken een eerste registratie en waardenstelling te laten uitvoeren. Op die manier leren de eigenaars van de collecties de waarde van hun bezit kennen en kunnen ze de juiste zorg verlenen. De gemeente krijgt inzicht in waar ondersteuning in de zorg voor het meest waardevolle erfgoed nodig is, of de kerk in de toekomst nu religieus in gebruik blijft, een transformatie ondergaat om nevengebruik mogelijk te maken of aan de eredienst onttrokken wordt.

Museum Catharijneconvent denkt en/of werkt graag mee aan actualisatie. Interesse? Bel dan gerust via 030 231 38 35 of stuur een mail aan a.dekruijf@catharijneconvent.nl.

2 / 2 pagina’s

22