CConstaterende datZutphen
Koppel je AI →
Document · PDF

1333373 - bijlage 34 - Bijlage bij de regels - 29 Redengevende omschrijvingen Vordenseweg 12 Warnsveld

Ruimte - Oordeelsvormend 1 oktober 2026, gemeente ZutphenBij agendapunt: Bestuurlijke lus omgevingsplan Landelijk gebied9.604 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

Redengevende omschrijvingen Vordenseweg 12, Warnsveld Leeuwenveldseweg 5b 1382 LV Weesp Postbus 5069 1380 GB Weesp © RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2026 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen. Colofon Opdrachtgever Gemeente Zutphen Titel Redegevende omschrijvingen voor 6 gebouwen aan Vordenseweg 12 te Warnsveld Datum Versie 1: 27 maart 2026 Versie 2: 7 mei 2026 Versie 3: 21 augustus 2026 (toevoeging specificatie waardering en transformatieruimte) Datum veldwerk 10 maart 2026 Auteur Valérie Schurer-Simons Bestandsnaam RAAPrap_8394_ZUGN_20260821 ISSN 0925-6229 Telefoon: 0294-491 500 E-mail: raap@raap.nl Website: raap.nl 3 Inleiding Dit onderzoek omvat zes redengevende omschrijvingen van een selectie gebouwen op het terrein van GGNet, locatie Het Groot Graffel, in Warnsveld nabij Zutphen. De omschrijvingen zijn opgesteld met als doel de cultuurhistorische waarden van deze karakteristieke objecten inzichtelijk te maken en te onderbouwen. Zij dienen als inhoudelijke onderbouwing voor de bescherming van deze waarden binnen het omgevingsplan Landelijk Gebied van de gemeente Zutphen.

Aanleiding voor het onderzoek is het voornemen van de gemeente Zutphen om de cultuurhistorische waarden van deze zes gebouwen planologisch te borgen door middel van de dubbelbestemming Waarde – Cultuurhistorie. Deze dubbelbestemming is gericht op het behoud van cultuurhistorische waarden, met ruimte voor toekomstige ontwikkelingen. Uitgangspunt daarbij is dat veranderingen plaatsvinden met inachtneming van de aanwezige waarden. De zes redengevende omschrijvingen brengen per gebouw de cultuurhistorische waarden in beeld en maken inzichtelijk welke kenmerken en onderdelen van belang zijn voor behoud. De beschrijving en waardering vormen gezamenlijk de inhoudelijke onderbouwing voor de bescherming van het betreffende object binnen het omgevingsplan en bieden tevens een kader voor de afweging van toekomstige ontwikkelingen. Elke redengevende omschrijving bestaat uit een historische inleiding, een contextuele en historische beschrijving van het gebouw, een beschrijving van het exterieur en – voor zover mogelijk – het interieur. Afsluitend wordt per gebouw een waardering gegeven aan de hand van de standaard waarderingscriteria voor bouwkunst van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Per waarderingscategorie wordt een score toegekend, zodat de waarden en toekomstige ingrepen gerichter kunnen worden getoetst.

De scores worden steeds in samenhang met de inhoudelijke toelichting gelezen. Aanvullend is de transformatieruimte beschreven, waarmee inzichtelijk wordt waar meer of minder ruimte bestaat voor aanpassingen. Aan de omschrijvingen ligt een globaal archief- en literatuuronderzoek ten grondslag, aangevuld met een locatiebezoek en visuele opname van de gebouwen. De mate van detaillering verschilt per gebouw en is mede afhankelijk van de toegankelijkheid en de beschikbaarheid van bronnen. De eerdere rapportage van bureau De Kat is als achtergrondinformatie ter kennis genomen. De rapportage is gebruikt om kennis te nemen van eerder onderzoek en de beschikbare context, maar heeft niet als inhoudelijke bron of uitgangspunt voor de voorliggende redengevende omschrijvingen gediend. Per gebouw zijn afzonderlijke bijlagen opgenomen met ondersteunend materiaal. 4 Overzicht gebouwen Groot Graffel 1. Schuur ‘De Deale’ 2. Witte Villa 3. Hoofdgebouw (en voorterrein) 4. Ruimzicht 5. Vredeskapel 6. Stookgebouw 4 6 1 2 3 5 5 Algemeen Groot Graffel te Warnsveld (GE) De geschiedenis van Groot Graffel1 Vanaf het eind van de 18e en vooral in de 19e eeuw ontstond er | 31-42) van Het Groot Graffel officieel in gebruik genomen. Rond- in Zutphen een meer georganiseerde vorm van zorg voor men- | om het hoofdgebouw verrezen de paviljoens die later namen sen met een psychiatrische aandoening.

De zorg voor ‘krankzin- | krijgen als Willem van Bronckhorst, Canisius van Meurs, Engel- nigen’, die lang vooral aan particulieren was overgelaten, werd | bert Kreijnck, Lambrecht van Baeck, Hadewijch van Sinderen en binnen het Oude en Nieuwe Gasthuis (ONG) in Zutphen steeds | Johan Wittenberch. Elk paviljoen kon ongeveer vijftig patiënten systematischer aangepakt. In de loop van de 19e eeuw groei- | huisvesten. Het complex was nauw verbonden met de agrari- de het gesticht uit tot een Provinciaal Krankzinnigengesticht | sche omgeving: de bijbehorende boerderij produceerde melk, dat patiënten uit heel Gelderland opnam, onder meer dankzij | vlees en groenten voor de inrichting. Patiënten werkten mee de voortvarende leiding van dr. Johannes Nicolaas Ramaer. Het | op het land en in de stallen. In 1918 werd het erve Klein Graffel aantal patiënten nam sterk toe, het complex breidde zich uit en | gekocht, waar in 1923 een nieuwe boerderij werd gebouwd. Het het gesticht verwerfde landelijke bekendheid. | grootste deel van het werk gebeurde er nog handmatig, met Aan het einde van de 19e eeuw sloot het ONG zich aan | ondersteuning van patiënten. bij een bredere ontwikkeling: men besloot ter bevordering van | In het interbellum ontwikkelde de zorg op Het Groot de genezing om psychiatrische patiënten niet langer in de druk- | Graffel zich verder.

Bedverpleging bleef nog lang gebruikelijk, ke binnenstad te verplegen, maar in een rustiger, groene omge- | met name bij onrustige, lichamelijk zieke en epileptische pa- ving buiten de stad. Op 17 maart 1899 kocht het ONG daarom | tiënten. Tegelijkertijd kwam de activerende therapie op gang: Groot Graffel bij Warnsveld, een landgoed van bijna 29 hectare | patiënten werden gestimuleerd om te werken en deel te nemen met herenhuis, koetshuis, boerderij (schuur gebouw nr. 1, pag. | aan activiteiten, in plaats van alleen te liggen. Rond 1913 (pag. 12-20), bos en heidegrond, gelegen aan de Vordenseweg. Voor | 7) liet een plattegrond zien hoe het terrein was ingericht: pavil- de bouw van een nieuw buitengesticht sloot het ONG een le- | joens als Boslust (onrustige vrouwen) en Ruimzicht (halfrustige ning van 400.000 gulden af. In een uitgebreid bestekboek werd | mannen), gepositioneerd direct tegenover het hoofdgebouw, tot in detail vastgelegd hoe het hoofdgebouw, de paviljoens, | ontleenden hun naam aan het uitzicht op bos en open land. Er overige gebouwen, riolering en wegen moesten worden aange- | was ook een ‘vloeiweide’ waar het gezuiverde rioolwater werd legd. | geloosd en waarop groente werd geteeld. In 1911 werd ook een Op 1 juli 1901 werd het hoofdgebouw (gebouw nr. 3, pag. | tuinmanswoning gebouwd (gebouw nr. 2, pag. 22-30) die later verder werd uitgebreid.

1 | Klok 2001, 9-106; https://ggnet.nl/ (geraadpleegd op 13-11-2025) 6 7 circa 1900-1920 Overzicht gebouwen Groot Graffel 0110_1546_0134 Regionaal Archief Zutphen Links 1885, midden 1913, rechts 1965 Ontwikkeling van Groot Graffel Topotijdreis.nl

8 circa 1905 Brug bij psychiatrische inrichting Het Groot Graffel. De later afgebroken woning van de geneesheer-directeur is hier nog zichtbaar SZU002001508 Regionaal Archief Zutphen circa 1919 Hoofdgebouw van Het Groot Graffel 0110_1831_0003 Regionaal Archief Zutphen

9 Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef Het Groot Graffel niet ge- | pie, bewegingstherapie, sociaal-psychiatrische interventies en spaard. In april 1945 vielen Canadese granaten op het terrein, | verschillende vormen van dagbesteding. De behandeling werd waarbij dertien verpleegden en enkele Canadese militairen om | steeds meer multidisciplinair van karakter. het leven komen. De oostelijke zijvleugel van het hoofdgebouw | Ook op spiritueel en levensbeschouwelijk vlak veran- raakt zwaar beschadigd. De totale schade aan de gebouwen | derde het centrum. Aanvankelijk vonden kerkdiensten plaats werd geschat op 50.000 gulden. In het landschap lagen ook | in het hoofdgebouw, maar in de jaren zestig werd op initiatief loopgraven. Later werd ter nagedachtenis aan de slachtoffers | van Westerhuis een aparte kapel (gebouw nr. 5, pag. 54-60) ge- een monument aan de Kerkhofweg opgericht, onthuld in 1995 | bouwd op het zuidoostelijke deel van het terrein, geïnspireerd door dr. J.J. van Bork en een Canadese veteraan. | op de kapel van klooster De Slangenburg in Doetinchem. De In de jaren vlak na de oorlog kwam er een nieuwe | bouw gebeurde grotendeels in eigen beheer, met hergebruik bouwgolf op gang. Nog voordat de oude ONG-gebouwen in | van materialen van een oude barak.

In 1965 wordt de kapel Zutphen definitief worden afgebroken, verrezen op Het Groot | feestelijk geopend, compleet met een nieuw orgel dat door Graffel nieuwe paviljoens. In 1949 wordt de eerste steen gelegd | giften en een recreatiefonds was bekostigd. Na de ziekenhuis- voor de nieuwe Boslust, kort daarna gevolgd door Ruimzicht | fusie in 1967 ontstaat binnen het ONG een Dienst Geestelijke (gebouw nr. 4, pag. 43-53). De namen van de oude paviljoens | Begeleiding, waarin priester, predikant en humanistisch raads- schoven mee naar deze nieuwbouw. Later, mede onder direc- | man/-vrouw samen pastorale zorg bieden. teur-geneesheer J. Westerhuis, werd fors geïnvesteerd in de in- | Met de komst van directeur-geneesheer J. Knol in 1969 frastructuur: een nieuw zusterhuis, een ketelhuis (gebouw nr. 6, | brak een volgende fase aan. De oude paviljoens voldeden niet pag. 61-67), een economiegebouw met keuken, slagerij, wasse- | meer aan hedendaagse eisen. De zorgvisie verschuift naar een rij en magazijn, en in 1960 een recreatiegebouw met theehuis. | menswaardiger, kleinschaliger bestaan voor patiënten. In 1976 Het terrein ontwikkelde zich tot een volledig, op zichzelf staand | werden de eerste sociotherapeutische woningen geopend: psychiatrisch dorp.

| bungalowachtige eenheden voor kleine groepen patiënten, Parallel aan deze bouwkundige groei veranderde van- | waarin ieder een eigen kamer heeft (zie afb. pag 11). Dat mar- af de jaren vijftig ook de inhoud van de behandeling. De intro- | keerde een belangrijke stap weg van grote zalen naar meer in- ductie van effectieve medicatie maakte het mogelijk om psy- | dividuele, op herstel gerichte behandeling. Tegelijkertijd zette chosen en depressies beter te behandelen. Patiënten werden | Het Groot Graffel de eerste stappen in de ambulante zorg via stabieler en minder langdurig vastgebonden aan bed of zaal. In | poliklinieken en deeltijdbehandeling. De inrichting ontwikkelde de jaren zestig kwam daar een breed palet aan psychothera- | zich tot een psychiatrisch centrum dat ook buiten de muren peutische en activerende behandelingen bij: creatieve thera- | zorg bood. 10 Met de opening van het klinisch centrum ’t Laakveld in 1980 en de invoering van gemengde verpleging werd de behande- ling verder gemoderniseerd. Onder invloed van bredere maat- schappelijke ontwikkelingen verschoof de positie van de pati- ent: bevelscultuur maakt plaats voor overleg, patiënten werden ‘cliënten’ met eigen rechten en een eigen stem, en ook naasten kregen een actievere rol in het behandelproces. Een belangrijke institutionele breuklijn kwam op 1 janu- ari 1996.

Na bijna 375 jaar hield de Stichting Het Oude en Nieu- we Gasthuis op te bestaan. Het Groot Graffel ging zelfstandig en geprivatiseerd verder als Stichting Psychiatrisch Spectrum Gelderland Oost (PSGO), geleid door een Raad van Bestuur. Tegelijkertijd ontstonden er in de regio intensieve samenwer - kingsverbanden met andere GGZ-instellingen onder de naam GGNet. Met het oog op een meer gedeconcentreerde, continue en doelgerichte zorgketen, waarin klinische opname, ambulan- te behandeling, begeleiding en nazorg beter op elkaar aanslo- ten. 11 circa 1985 Luchtfoto van het terrein waar- bij de voormalige hertenweide tussen Ruimzicht en Boslust zichtbaar is dicht bebouwd met bungalows. Linksboven is nog de kap en schoorsteen van het stookgebouw afleesbaar. SZU002002258 Regionaal Archief Zutphen

12 Schuur ‘De Deale’ Object Functie Bouwjaar Architect Bouwstijl Kadastraal bekend Perceel coordinaten Vordenseweg 12, 7231 PA Warnsveld Schuur (van voormalige boerderij) 1853 Onbekend Hallenhuistype WVD00 K 846 213969.814, 461075.599

13 Historische context (zie afbeeldingen op pag. 16) De schuur op het terrein van Het Groot Graffel in Warnsveld staat in directe relatie tot de ontstaansgeschiedenis van het voormalige landgoed en de latere ontwikkeling ervan tot psy- chiatrische inrichting. De schuur behoort tot een oudere fase van het terrein, van vóór de inrichting als psychiatrisch cen- trum. Het gebouw dateert uit 1853 en houdt verband met het agrarische gebruik van het landgoed in de 19e eeuw (varkens- houderij). Typologisch betreft het een hallenschuur, gebaseerd op het type hallenhuisboerderij, met een driebeukige opzet. Anders dan bij een traditionele hallenhuisboerderij ontbreekt hier een woongedeelte, omdat zich tegenover de schuur een afzonderlijk woonhuis bevond. In de kadastrale documentatie (pag. 16) verschijnt de schuur voornamelijk in samenhang met de naastgelegen villa van de eerste geneesheer-directeur Le Nobel (zie pag. 16). In 1855 worden de villa en de schuur voor het eerst kadastraal ingetekend (zie pag. 16). Opmerkelijk is dat het getekende volume afwijkt van de huidige vorm van de schuur. Echter zijn er geen overtuigende signalen dat een deel van de schuur later is aangepast. De naastgelegen villa is in de eerste helft van de 20e eeuw afgebroken. Beschrijving (zie afbeeldingen op pag.

17-20) Exterieur Het gebouw heeft een rechthoekige plattegrond en is opge- trokken in roodbruine handvormbaksteen in kruisverband op een gecementeerde plint. De gevels worden geleed door ver - schillende deuropeningen en vensters. De voor- en achtergevel zijn symmetrisch opgezet en hebben als centraal element een grote kraaldelen deeldeuren. In de sluitsteen van de korfbogen is het bouwjaar 1853 aangebracht. Aan weerszijden van de deeldeuren bevinden zich kleinere deuropeningen onder korfbogen die toegang geven tot de zij- beuken. Deze muuropeningen zijn aan de achterzijde dichtge- zet. Tussen de deeldeuren zijn in elke gevel twee kleine vensters met vorktracering gerealiseerd. De langsgevels zijn relatief gesloten en worden geleed door kleine 19e-eeuwse staldeuren met vensters en en- kele vensters met houten kozijnen en 2x2 roedenverdeling. De kap wordt gevormd door een zadeldak met wolf - seinden, gedeeltelijk gedekt met riet. De lagere dakvlakken van de zijbeuken zijn voorzien van gesmoorde Hollandse pannen. Interieur De eikenhouten ankerbalkgebinten vormen de constructieve kern van het gebouw en dragen de kapconstructie. De verbin- dingen zijn uitgevoerd met traditionele pen- en gatverbindin- gen. De gebinten verdelen het gebouw in een centrale midden- beuk en twee lagere zijbeuken.

De centrale middenbeuk, de deel, was bestemd voor opslag en fungeerde tevens als doorgangs- en werkruimte voor voertui- gen. In deze middenbeuk zijn nog restanten aanwezig van de zogeheten slieten: ronde palen die werden gebruikt voor het opslaan van hooi of stro op de dekbalken van de gebinten. De kapconstructie bestaat o.a. uit sporen die het dak - vlak dragen. Deze sporen lijken te zijn vernieuwd in de 20e eeuw. 14 Mogelijk hangt deze ingreep samen met het aanbrengen van houtwolcementplaten tussen de sporen van de kap. De zijbeuken met hilden bevatten stalruimten die door middel van gemetselde tussenmuren zijn onderverdeeld. Deze muren zijn uitgevoerd in halfsteensverband en lijken van latere datum te zijn, vermoedelijk ook uit de 20e eeuw. Waardering Cultuurhistorische waarden Belang van het object 1. als uitdrukking van de agrarische ontwikkelingsfase van het landgoed Het Groot Graffel (19e eeuw); 2. als markering van de periode voorafgaand aan de inrichting als psychiatrisch centrum (als enige resterende gebouw uit deze periode); 3. als drager van de transformatie van landgoed naar zorgin- stelling en de functie van de schuur binnen de instelling; 4. als getuige van de historisch-functionele en sociaal-econo- mische organisatie van het terrein. Architectuurhistorische waarden Belang van het object 1.

als representatief voorbeeld van een 19e-eeuwse hallen- schuur gebaseerd op het hallehuistype; 2. vanwege de eikenhouten ankerbalkgebinten met traditio- nele pen- en gatverbindingen; 3. vanwege de karakteristieke kapvorm met combinatie van riet en pannen; 4. vanwege de historische detaillering, waaronder korfbogen met sluitstenen en vensters met vorktraceringen. Situationele- en ensemblewaarden Belang van het object 1. als onderdeel van de historische structuur van het land- goed en het latere instellingsterrein; 2. vanwege de bijdrage aan de ruimtelijke gelaagdheid van Het Groot Graffel; 3. vanwege de relatie met (verdwenen) landgoedbebouwing en latere zorggebouwen; 4. als element dat de ontwikkeling van het terrein ruimtelijk inzichtelijk maakt. Gaafheid en herkenbaarheid Belang van het object 1. vanwege de behouden hoofdvorm en massaopbouw; 2. vanwege de intacte en goed afleesbare constructieve op- zet met gebintstructuur; 3. vanwege de herkenbare driebeukige indeling (ondanks latere aanpassingen, die ondergeschikt zijn aan de hoofdstructuur); 4. als gebouw waarin de oorspronkelijke functie en gebruik nog duidelijk afleesbaar zijn (vee in de zijbeuken, opslag op slieten en hilden). Zeldzaamheid Belang van het object 1. als gaaf bewaard gebleven 19e-eeuwse hallenschuur bin- nen een terrein dat later is ontwikkeld tot psychiatrische inrichting; 2.

vanwege de weinig voorkomende combinatie van agrari- sche oorsprong en latere institutionele context. 15 Specificering waardering en transformatieruimte 16 Criteria Waarde Toelichting Cultuurhistorische waarden Vooral sterk door de positie als enige resterende bebouwing uit de agrarische fase vóór de ontwikkeling tot psychiatrische instelling. Het gebouw maakt daarmee een wezenlijke ont- wikkelingslaag van Het Groot Graffel zichtbaar. Architectuurhistorische waarden De hallenschuur is niet alleen typologisch herkenbaar, maar bezit ook een substantieel aan- tal historische constructieve en architectonische onderdelen, waaronder de eiken anker - balkgebinten, kapvorm, korfbogen, sluitstenen en vorktraceringen. Situationele- en ensemblewaarden De schuur draagt duidelijk bij aan de historische gelaagdheid en leesbaarheid van het terrein. De ensemblewaarde is echter enigszins verzwakt doordat een belangrijk deel van de oor - spronkelijke landgoedbebouwing waarmee de schuur samenhing is verdwenen. Gaafheid en herkenbaarheid Hoofdvorm, constructieve opzet, driebeukige structuur en het oorspronkelijke agrarische ge- bruik zijn nog goed afleesbaar. Latere wijzigingen lijken de waarden niet wezenlijk te hebben aangetast. Zeldzaamheid Negentiende-eeuwse hallenschuren zijn als gebouwtype op zichzelf niet uitzonderlijk zeld- zaam.

De bijzondere waarde zit vooral in de context: een agrarisch gebouw dat als restant van het voormalige landgoed bewaard bleef binnen een later psychiatrisch instellingsterrein. Score 13 (hoog) Transformatieruimte De transformatieruimte van de schuur is beperkt. Ruimte voor aanpassing ligt met name bij jongere toevoegingen, interieuraf - werkingen en onderdelen die niet bijdragen aan de historische hoofdstructuur. Ook herbestemming is mogelijk, mits de karak - teristieke hoofdvorm, de driebeukige opzet en de eikenhouten gebintconstructie herkenbaar en zoveel mogelijk intact blijven. Terughoudendheid is nodig bij wijzigingen aan de kap, metselwerk, historische gevelopeningen en detailleringen, aangezien deze in belangrijke mate bijdragen aan de architectuurhistorische waarde en herkenbaarheid van het gebouw. Grootschalige ingrepen die de ruimtelijke structuur of de afleesbaarheid van de oorspronkelijke agrarische functie aantasten, bieden daarom weinig transformatieruimte. Hoog (3) Midden (2) Laag (1) Scoresysteem waardering Per criterium wordt een score toegekend: laag = 1, midden = 2, hoog = 3.

De totaalscore bepaalt de eindwaardering: 13–15 punten hoge waarde 8–12 punten gemiddelde waarde 5–7 punten lage waarde 17 Bijlagen 18 Links Kadastrale kaart van 1854 Hulpkaart WVD00 K 5 Kadaster Archiefviewer Rechts Kadastrale kaart van 1882 Hulpkaart WVD00 K 33 Kadaster Archiefviewer Links De nabijgelegen villa van Le Nobel 0110_1546_0131 Regionaal Archief Zutphen Rechts Kadastrale veldwerkkaart van 1882 Veldwerk WVD00 K 3 Kadaster Archiefviewer 19 Links Voorgevel Rechts Rechter zijgevel (noord- gevel) Links Achtergevel Rechts Overzicht interieur 20 Links Overzicht stalruimten Rechts Detail ankerbalkgebint Links Een van de stalruimten 21 Links Deel noordgevel Rechts Rechterdeel achtergevel (westgevel) Links Deel zuidgevel 22 Links De deeldeuren van de voorgevel (oostgevel) Rechts Detail later vernieuwde dakconstructie. Daaron- der oude slieten op de dekbalk Rechts Detail deeldeur van kraaldelen 23 Witte Villa Object Functie Bouwjaar Architect Bouwstijl Kadastraal bekend Perceel coordinaten Vordenseweg 10b, 7231PA Warnsveld (voormalig) woonhuis 1911, aanpassingen 1921, 1968 NB Chaletstijl WVD00 K 846 213969.814, 461075.599 Historische context (zie afbeeldingen op pag. 25-27) | mentbogen met decoratieve metselwerkpatronen in de boog- De Witte Villa op het terrein van Het Groot Graffel in Warnsveld | velden; ook boven de kozijnen zijn sierbanden aangebracht.

De houdt verband met de ontwikkeling van het voormalige land- | segmentbogen zijn deels opgebouwd uit dezelfde steensoort goed tot psychiatrische inrichting aan het begin van de 20e | als de speklagen. Dit type steen is op de eerste verdieping te- eeuw. | vens diagonaal toegepast in banen die parallel aan de dakrand Binnen dergelijke instellingen werd een ensemble van | verlopen. gebouwen gerealiseerd met verschillende functies, waaronder | Aan de voorgevel is ook een klein entreeportaal gereali- verplegingsgebouwen, werkgebouwen en dienstwoningen voor | seerd (eind jaren 60). Aan de achtergevel twee grote aluminium personeel. De Witte Villa behoort tot deze categorie dienst- | puien. woningen en werd gebouwd in 1911. Het gebouw fungeerde als | Op de eerste verdieping bevinden zich T-rondboogven- woonhuis voor personeel dat verbonden was aan het terrein. | sters (ca. 1911), rondboogvensters met 2x2 roedeverdeling (ca. In de jaren twintig werd het gebouw uitgebreid of aan- | 1920), een decoratieve tandlijst rond de lekdorpels en een klei- gepast (zie pag. 25). Deze fase is onder meer herkenbaar in ver- | ne dakkapel. schillen in detaillering van de gevels en de vensterluiken.

In de | De kap heeft een ruime overstek met houten kraal- tweede helft van de 20e eeuw werd het gebouw verder aange- | delen aan de onderzijde en wordt ondersteund door houten past met een uitbreiding aan de achterzijde (zie pag. 25 en 27). | consoles. De topgevel van de zijgevel is op de eerste verdieping Deze aanbouw bevat onder meer een keukenruimte en slaap- | voorzien van houten betimmering. kamers. | Aan de achterzijde bevindt zich een aanbouw uit 1968 met een soberder vormgeving en afwijkend materiaalgebruik. Beschrijving (zie afbeeldingen op pag. 28-30) | Deze uitbreiding heeft een plat, met bitumen gedekt dak met Exterieur | o.a. ronde daklichten. De vensters in de gevel bestaan uit een- De Witte Villa is een vrijstaand woonhuis met een samenge- | voudige grote aluminium schuifvensters uit een latere periode. stelde plattegrond, bestaande uit twee bouwlagen onder een samengesteld zadeldak met gesmoorde kruispannen. | Interieur De witgeschilderde bakstenen gevels zijn opgetrok- | Het interieur van de villa is in de loop van de 20e eeuw meer- ken in kruisverband en worden geleed door licht uitspringende | maals aangepast. Van buitenaf zichtbare interieurafwerkingen hoeklisenen. In het metselwerk zijn speklagen opgenomen, die | wijzen vooral op een verbouwing in eind jaren 60. Tot deze fase door de witte afwerkingslaag slechts beperkt zichtbaar zijn.

De | behoren onder meer groene marmertegels in de uitbreidings- H-schuifvensters op de begane grond zijn geplaatst onder seg- | ruimte, schrootjesplafonds en een vaste keuken met houten 24 25 kastblokken en geïntegreerde handgrepen. In andere delen van het gebouw komen houten vloerdelen, gevlamde 10×10 cm-te- gels en vinylvloerbedekking voor. In het gebouw zijn twee open haarden aanwezig: één in het oorspronkelijke gedeelte uit 1911 en één in het deel dat sa - menhangt met de verbouwing of uitbreiding uit de jaren twin- tig. Waardering Cultuurhistorische waarden Belang van het object 1. als uitdrukking van de vroege ontwikkelingsfase van Het Groot Graffel als psychiatrische inrichting; 2. als voormalige dienstwoning die inzicht geeft in de organi- satie van personeel en bedrijfsvoering; 3. als drager van de functionele samenhang tussen zorg, be- heer en agrarische activiteiten; 4. als illustratie van de groei en veranderende huisvesting van personeel, zichtbaar in de uitbreidingen van het gebouw in 1921 en 1968. Architectuurhistorische waarden Belang van het object 1. als voorbeeld van een dienstwoning uit het begin van de 20e eeuw uitgevoerd in Chaletstijl; 2. als gebouw waarvan de architectonische uitwerking, met nadruk op het chaletsstijl karakter, bewust aansluit bij de ligging in een bosrijke omgeving en daarmee de relatie tus- sen gebouw en landschap versterkt; 3.

vanwege de bakstenen gevels met hoeklisenen en decora- tieve metselwerkdetails; 4. vanwege de segmentbogen (en decoratieve velden), sier - banden en tandlijsten; 5. vanwege de houten luiken en de karakteristieke dakover - stek met consoles. Situationele- en ensemblewaarden Belang van het object 1. als onderdeel van het historische ensemble van Het Groot Graffel; 2. vanwege de relatie met het parkachtige landschap en om- liggende bebouwing uit de ontstaansperiode; 3. als element dat de functionele opbouw van het terrein in- zichtelijk maakt. Gaafheid en herkenbaarheid Belang van het object 1. vanwege de herkenbaarheid van de verschillende bouwfa- sen (ondanks latere uitbreidingen en interieurwijzigingen) 2. vanwege de aanwezigheid van karakteristieke interieuron- derdelen, specifiek de jaren 70-afwerkingen en meubilair. Zeldzaamheid Belang van het object 1. als (enige voormalige) dienstwoning binnen Groot Graffel; 2. vanwege de combinatie van vroege kern en latere uitbrei- dingen 26 Specificering waardering en transformatieruimte 27 Criteria Waarde Toelichting Cultuurhistorische waarden De villa is direct verbonden met de vroege ontwikkeling van Het Groot Graffel als psychiatri- sche inrichting en maakt als voormalige dienstwoning de organisatie van personeel en be- drijfsvoering inzichtelijk.

De uitbreidingen uit de jaren twintig en zestig illustreren daarnaast de groei en veranderende huisvesting en gebruiksbehoeften op het terrein. Architectuurhistorische waarden Het gebouw heeft duidelijke architectonische kwaliteit als vroeg-20e-eeuwse dienstwoning met chaletstijlkenmerken. Met name de samengestelde kap, dakoverstekken, consoles, hou- ten betimmeringen en de rijke baksteen- en vensterdetaillering dragen hieraan bij. Situationele- en ensemblewaarden De ligging in de bos- en parkachtige aanleg sluit goed aan bij de toepassing van de cha - letstijl en versterkt de relatie tussen gebouw en landschappelijke omgeving. De ruimtelijke samenhang met de oorspronkelijke terreinaanleg en omliggende bebouwing is door latere ontwikkelingen echter minder sterk afleesbaar. Gaafheid en herkenbaarheid De oorspronkelijke hoofdvorm en belangrijke architectonische kenmerken zijn goed herken- baar. De uitbreiding uit de jaren twintig sluit in vormgeving en detaillering nog duidelijk aan bij het oorspronkelijke gebouw en vormt daardoor een samenhangende historische bouwfase. De aanbouw uit de jaren zestig wijkt daarentegen nadrukkelijk af in vormgeving en materi- aalgebruik en heeft de herkenbaarheid van de oorspronkelijke villa aan de achterzijde enigs- zins aangetast.

Binnen deze bouwfase zijn wel enkele karakteristieke onderdelen behouden, waaronder de ronde daklichten, vloerafwerkingen, betimmeringen en de vaste keuken. Zeldzaamheid Dienstwoningen uit deze periode en in deze architectuur zijn op zichzelf niet uitzonderlijk zeldzaam. De waarde wordt vooral bepaald door de positie als enige resterende voormalige dienstwoning binnen Het Groot Graffel en de specifieke institutionele context. Score 12 (gem.) Transformatieruimte De Witte Villa biedt een gemiddelde transformatieruimte. Bij de oorspronkelijke bouwmassa uit 1911 en de uitbreiding uit de jaren twintig is terughoudendheid gewenst, aangezien beide fasen in hoofdvorm, materiaalgebruik en detaillering een samen- hangend architectonisch geheel vormen. Met name de kapvorm, dakoverstekken, consoles, historische vensters, luiken en de- coratieve metselwerkdetails zijn bepalend voor het karakter van het gebouw en bieden weinig ruimte voor ingrepen. Meer transformatieruimte ligt bij de aanbouw uit de jaren zestig, die in vormgeving en materiaalgebruik duidelijk afwijkt van de oudere bouwfasen en de herkenbaarheid van de oorspronkelijke villa aan de achterzijde enigszins heeft aangetast. Bin- nen deze aanbouw zijn echter enkele karakteristieke onderdelen aanwezig, waaronder de ronde daklichten, vloerafwerkingen, betimmeringen en de vaste keuken, die om een zorgvuldige omgang vragen.

Bij herbestemming blijft het uitgangspunt dat de hoofdvorm en de afleesbaarheid van de eerste twee bouwfasen behouden blijven. Scoresysteem waardering Per criterium wordt een score toegekend: laag = 1, midden = 2, hoog = 3. De totaalscore bepaalt de eindwaardering: 13–15 punten hoge waarde 8–12 punten gemiddelde waarde 5–7 punten lage waarde Hoog (3) Midden (2) Laag (1) 28 Bijlagen 29 Links Kadastrale kaart van 1913 Hulpkaart WVD00 K 74 Kadaster Archiefviewer Rechts Kadastrale kaart van 1921 waarop de bebouwing van de villa groten- deels is aangepast Hulpkaart WVD00 K 93 Kadaster Archiefviewer Links Kadastrale kaart van 1921 waarop de bebouwing van de villa grotendeels is aangepast Veldwerk WVD00 K 39 Kadaster Archiefviewer Rechts Kadastrale kaart van 1986 waarop de bebouwing van de villa weer lijkt te zijn aangepast Veldwerk WVD00 K 134 Kadaster Archiefviewer 30 Overzichtsfoto met (bij de pijl) de villa vóór de verbouwing van 1921 0110_1831_0023 Regionaal Archief Zutphen

31 Bouwdossier 1968 Hier is de nieuwe indeling van ruimten goed aflees- baar. Er worden meerdere slaapkamers toegevoegd aan het gebouw. Evenals een nieuwe keuken en eetkamer. 3033_1844_0001 Regionaal Archief Zutphen 32 Voorgevel (linkerdeel uit 1921 en rechterdeel uit 19110 33 Links Detail voorgevel Rechts Detail oudste deel voor- gevel (1911) Links Achtergevel Midden Zijgevel 1968 aanbouw Rechts Achtergevel 1968 aan- bouw 34 Links De keuken Midden De gang met zicht op de opgaande trap en het voorportaal Rechts De eetkamer/keuken gezien vanuit de achter- gevel Links De oorspronkelijke keu- kenruimte (later bijkeu- ken/facilitaire ruimte) Midden 1911 haard Rechts Woonkamer met 1920 haard met zicht op voor- gevel 35 Hoofdgebouw Object Functie Bouwjaar Architect Bouwstijl Kadastraal bekend Perceel coordinaten Vordenseweg 12, 7231PA Warnsveld Hoofdgebouw/kantoren 1901 NB, aanbesteding door H. Timmer (uit Meppel) Neorenaissance WVD00 K 846 213969.814, 461075.599 36 Historische context (zie afbeeldingen op pag. 35-39) Het hoofdgebouw aan de Vordenseweg 12 in Warnsveld be- hoort tot de eerste aanleg van Het Groot Graffel, dat na de aankoop van het landgoed door het Oude en Nieuwe Gasthuis (ONG) in 1899 werd ontwikkeld tot buitengesticht voor psychi- atrische verpleging.

Het gebouw werd in 1901 in gebruik geno- men en vormt daarmee een centraal onderdeel van de vroegste ontwikkelingsfase van Het Groot Graffel. In de oorspronkelijke opzet had het gebouw een ge- combineerde functie. Het centrale middendeel bood onder meer plaats aan administratieve functies en een kerkruimte, terwijl in de zijvleugels patiënten waren ondergebracht. Daar - mee weerspiegelt het gebouw de vroege organisatie van de psychiatrische zorg, waarin bestuurlijke, religieuze en verpleeg- kundige functies binnen één hoofdvolume waren samenge- bracht. Het hoofdgebouw was aan de voorzijde voorzien van een oprijlaan. Tijdens de Tweede Wereldoorlog liep het hoofdgebouw schade op door Canadese granaatinslagen. Op historisch foto- materiaal (pag. 36) zijn inslagen zichtbaar aan onder meer de oostelijke zijvleugel. In de tweede helft van de 20e eeuw is het gebouw meerdere malen verbouwd, onder meer in de jaren zestig, toen de kapel werd gesloopt (pag. 37, foto van de kapel), opnieuw in de jaren tachtig en de meest recente renovatie in 2026. De bijbehorende oprijlaan is door de jaren heen zijn functie verloren en aangepast en sluit niet direct meer aan op de doorgaande weg (Vordenseweg). Beschrijving (zie afbeeldingen op pag.

40-42) Exterieur Het sobere neorenaissance hoofdgebouw heeft een langge- rekte, H-vormige plattegrond met een centraal middendeel en twee naar voren en naar achteren uitspringende zijvleugels, waardoor aan voor- en achterzijde open binnenhoven ont- staan. Het gebouw telt twee bouwlagen onder een samenge- steld schilddak, gedekt met hedendaagse gesmoorde verbeter- de Hollandse pannen en mogelijk oudere kruispannen. De gevels zijn opgetrokken in roodbruine baksteen in kruisverband, met afwisselend helderrode baksteenstroken, en worden geleed door regelmatige vensterassen. Op de bega- ne grond bevinden zich H-vensters onder segmentbogen met decoratief metselwerk in de boogvelden, geaccentueerd door lichtgekleurde gepleisterde stenen. Op de verdieping bevinden zich schuifvensters met houten kozijnen, roedenverdeling en natuurstenen lekdorpels. Het middendeel van de voorgevel wordt benadrukt door een vooruit springende entreezone met hoge doorgang en entreepartij, die de symmetrische opbouw van het gebouw on- derstreept, maar niet oorspronkelijk is. De kap wordt bekroond door een houten dakruiter met klok, tentdak en windvaan. Interieur Het interieur van het hoofdgebouw is in de loop van de 20e eeuw meerdere malen aangepast. Hierdoor zijn veel oorspron- kelijke interieuronderdelen gewijzigd of verdwenen.

De oorspronkelijke ruimtelijke structuur van het ge- bouw is echter nog gedeeltelijk herkenbaar. Het middendeel 37 vormde oorspronkelijk het centrale gedeelte van het gebouw met representatieve functies, waaronder administratieve ruim- ten en een kerkruimte. De zijvleugels waren ingericht als pati- entenafdelingen. In de jaren 60 is de kerkruimte komen te ver- vallen met de komst van een losstaande kapel elders op het terrein. Door latere verbouwingen zijn verschillende ruimten opnieuw ingedeeld en aangepast aan veranderende functies binnen de instelling. Daarbij zijn moderne installaties, nieuwe scheidingswanden en latere afwerkingen aangebracht. Waardering Cultuurhistorische waarden Belang van het object 1. als eerste speciaal voor Het Groot Graffel gebouwde hoofd- gebouw; 2. als uitdrukking van de start van de psychiatrische inrichting (1901); 3. als drager van de vroege organisatie van zorg, religie en be- stuur binnen één gebouw. Architectuurhistorische waarden Belang van het object 1. als voorbeeld van een zorggebouw uit het begin van de 20e eeuw met neorenaissance kenmerken; 2. vanwege de symmetrische opbouw en H-vormige platte- grond; 3. vanwege de bakstenen gevels met segmentbogen en sluit- stenen; 4. vanwege de dakruiter met klok als karakteristiek element. Situationele- en ensemblewaarden Belang van het object 1.

als centraal en beeldbepalend gebouw binnen Het Groot Graffel 2. vanwege de relatie met het parkachtige landschap en met de paviljoenstructuur en latere uitbreidingen, oorspronkelijk axiaal geordend; 3. als element dat de ruimtelijke en functionele hiërarchie van het terrein bepaalt. Gaafheid en herkenbaarheid Belang van het object 1. vanwege de goed herkenbare hoofdvorm en opzet (on- danks latere verbouwingen en functiewijzigingen); 2. vanwege de afleesbaarheid van de (grotendeels) oorspron- kelijke structuur. 3. vanwege de afleesbaarheid van de oorspronkelijke oprijlaan Zeldzaamheid Belang van het object 1. als vroeg hoofdgebouw van een psychiatrische inrichting rond 1900; 2. vanwege de relatief beperkte hoeveel- heid herkenbare gebouwen uit deze fase op het terrein. 38 Specificering waardering en transformatieruimte 39 Criteria Waarde Toelichting Cultuurhistorische waarden Het hoofdgebouw vormt het vroegste speciaal voor Het Groot Graffel gerealiseerde hoofd- gebouw en markeert daarmee de start van de psychiatrische inrichting in 1901. De oorspron- kelijke combinatie van bestuur, religie en verpleging binnen één gebouw maakt de vroege organisatie van de instelling goed inzichtelijk. Architectuurhistorische waarden Het gebouw is een representatief vroeg-20e-eeuws zorggebouw met sobere neorenaissan- cekenmerken.

De symmetrische opzet, H-vormige plattegrond, bakstenen gevelarchitectuur met segmentbogen en decoratieve accenten en de dakruiter met klok geven het gebouw een duidelijke architectonische eigenheid. Situationele- en ensemblewaarden Het hoofdgebouw heeft nog altijd een centrale en beeldbepalende positie en getuigt van de vroege ontwikkelingsfase van Het Groot Graffel. De oorspronkelijke ruimtelijke samenhang is echter verzwakt doordat zichtassen zijn verdwenen, het terrein verder is ingevuld en de historische relatie met de voormalige mannen- en vrouwenverplegingsgebouwen door sloop verloren is gegaan. De vroege fase van het terrein is daardoor in de huidige omgeving nog slechts beperkt afleesbaar. Gaafheid en herkenbaarheid De hoofdvorm, H-structuur en een belangrijk deel van de oorspronkelijke gevelarchitectuur zijn goed herkenbaar gebleven. De sloop van de kapel, latere verbouwingen, gewijzigde en- treepartij en veranderingen in het interieur hebben de gaafheid echter verminderd. Ook de oorspronkelijke oprijlaan is nog slechts gedeeltelijk afleesbaar. Zeldzaamheid Het gebouw is van hoge zeldzaamheidswaarde als vroeg hoofdgebouw van een psychiatri- sche inrichting uit circa 1900 en als een van de weinige nog herkenbare gebouwen uit de eer - ste ontwikkelingsfase van Het Groot Graffel.

De combinatie van ouderdom, oorspronkelijke hoofdgebouwfunctie en institutionele context versterkt deze waarde. Score 13 (hoog) Transformatieruimte Het hoofdgebouw biedt een beperkte tot gemiddelde transformatieruimte. De hoofdvorm, H-vormige plattegrond, symmetri- sche gevelcompositie, historische geveldetails en dakruiter zijn sterk bepalend voor de cultuurhistorische en architectuurhisto- rische waarde en bieden weinig ruimte voor ingrijpende wijzigingen. Ook de centrale positie als belangrijk restant van de vroege ontwikkelingsfase van Het Groot Graffel vraagt om behoud van de herkenbaarheid. Meer transformatieruimte ligt in het interieur, waar door opeenvolgende verbouwingen veel oorspronkelijke afwerkin- gen en indelingen al zijn gewijzigd, voor zover bekend. In de directe omgeving is enige ruimte voor verandering aanwezig, omdat de vroege ruimtelijke opzet door latere bebouwing, verdwenen zichtassen en de sloop van de voormalige mannen- en vrouwen- verplegingsgebouwen sterk is verzwakt. Nieuwe ontwikkelingen dienen de centrale positie van het hoofdgebouw niet verder aan te tasten en waar mogelijk de herkenbaarheid van de vroege fase van het terrein te versterken. Scoresysteem waardering Per criterium wordt een score toegekend: laag = 1, midden = 2, hoog = 3.

De totaalscore bepaalt de eindwaardering: 13–15 punten hoge waarde 8–12 punten gemiddelde waarde 5–7 punten lage waarde Hoog (3) Midden (2) Laag (1) 40 Bijlagen 41 Links Kadastrale kaart van 1901 waarop het hoofdgebouw samen met de eerste pavil- joens zijn gerealiseerd Hulpkaart WVD00 K 55 Kadaster Archiefviewer Rechts Kadastrale kaart van 1902 waarop verdere uitbreiding van het terrein zichtbaar is Hulpkaart WVD00 K 56 Kadaster Archiefviewer Links Kadastrale kaart van 1909 waarop nog verdere uitbreiding van het terrein zichtbaar is Hulpkaart WVD00 K 66 Kadaster Archiefviewer Rechts Kadastrale kaart van 1985 waarop de bebouwing van het hoofdgebouw lijkt te zijn aangepast. Onder andere is de kapel verwijderd en er is een nieuwe vleugel aangebouwd Veldwerk WVD00 K 132Kadaster Archiefviewer

42 circa 1919 Hoofdgebouw van Het Groot Graffel 0110_1831_0003 Regionaal Archief Zutphen circa 1945 Hoofdgebouw van Het Groot Graffel met oorlogsschade 1882 0110_1882_0004 en 0110_1882_0005 Regionaal Archief Zutphen

43 Circa 1925 Het hoofdgebouw met zicht op de kapel 0110_1831_0019 Regionaal Archief Zutphen 44 Circa 1967 Bouwtekeningen voor de verbouwing aan het hoofd- gebouw Bouwdossier 3033_1874_0003 Regionaal Archief Zutphen

45 Circa 1967 Bouwtekeningen voor de verbouwing aan het hoofd- gebouw Bouwdossier 3033_1874_0003 Regionaal Archief Zutphen 46 Hoofdgebouw van Het Groot Graffel 47 Details hoofdgebouw van Het Groot Graffel 48 Het hoofdgebouw vóór de renovatie (april 2025) uit rapportage architectenbureau Kat 2025 49 Paviljoen Ruimzicht Object Functie Bouwjaar Architect Bouwstijl Kadastraal bekend Perceel coordinaten Vordenseweg 12, 7231PA Warnsveld Kantoren (huidige functie) voormalig zorggebouw 1949 Zanstra, Giesen en Sijmons Traditionalisme met classicistische kenmerken WVD00 K 846 213969.814, 461075.599 50 Historische context (zie afbeeldingen op pag. 47-50) Ruimzicht en de inmiddels gesloopte, symmetrisch geplaatste tegenhanger Boslust behoren tot een naoorlogse uitbreidings- fase van Het Groot Graffel in Warnsveld, gerealiseerd op basis van een uitbreidingsplan uit de jaren veertig (pag. 47). Architec- tenbureau Zanstra, Giesen en Sijmons ontwierp de paviljoens en (niet gerealiseerde) tunaanleg. Boslust werd als eerste in 1949 voltooid; kort daarop volgde Ruimzicht. Met deze uitbrei- ding werd de opname- en verblijfcapaciteit van het terrein ver- groot, in een situatie waarin het hoofdgebouw voornamelijk als behandel- en centrale voorzieningenlocatie in gebruik was.

De nieuwe paviljoens vormden zowel een ruimtelijke voortzetting van de bestaande terreinaanleg als een functionele verbreding van de instelling. De paviljoenstructuur bleef als ruimtelijk principe ge- handhaafd, maar werd in de wederopbouwperiode planmatig voortgezet en aangepast aan veranderende zorgorganisatie en capaciteitsvragen. In latere fases zijn binnen het terrein van Boslust en Ruimzicht aanvullende gebouwen gerealiseerd (pag. 47 en 50), waardoor het oorspronkelijke open karakter van de paviljoens gedeeltelijk is gewijzigd. Beschrijving (zie afbeeldingen op pag. 51-53) Exterieur Ruimzicht is gelegen in een open, landschappelijke setting met een wijd zicht over het omliggende terrein. Het gebouw heeft een samengesteld grondplan met een haakse vleugel aanslui- tend aan een L-vorminge opzet. De architectuur is overwegend traditionalistisch, met sobere classicistische elementen. De gevels zijn opgetrokken in baksteen in klezorenverband en worden geleed door een regel- matige indeling in gevelassen, deels versterkt door lisenen en spaarvelden met afwisselend grotere en kleinere vensterope- ningen. De samengestelde schilddaken zijn gedekt met ver - beterde Hollandse pannen en voorzien van kleine dakkapellen. op de hoeken van de lange vleugel staan keramische pirons. De muuropeningen zijn veelal uitgevoerd onder een strek, met rolla- gen ter plaatse van de lekdorpels.

De vensters bestaan uit houten en stalen kozijnen met roedenverdelingen van 2x2 tot 4x3. In de spaarvelden van de korte en haakse vleugel komen daarnaast afwijkende venstervormen voor, waaronder kleine octagonale vensters en oeil-de-boeufvensters met houten betimmering in de spaarvelden. Op de begane grond van de haakse vleugel zijn bovendien vensters van glazen bouwstenen toegepast. De he- melwaterafvoeren zijn verzonken in de (hoek)lisenen van de gevel. De gevels worden verder voorzien van kleine entreepor- talen (de hoofdentree voorzien van fronton) en uitbouwen met sobere zuilen. In de haakse uitbouw bevindt zich een bordes met trap, eveneens voorzien van zuilen, dat een directe rela - tie legt met het omliggende groen. De korte vleugel heeft het meest uitgesproken classicistische karakter, met gemetselde hoeklisenen, segmentbogen en grotere glaspartijen waarin een deur is opgenomen. Interieur Het interieur van Ruimzicht is in de loop van de tijd aangepast aan veranderende gebruiksfuncties en is momenteel in gebruik als kantoorruimte en kinderverblijf. 51 De afwerking is overwegend eenvoudig en functioneel. Vloeren in de meeste ruimten zijn voorzien van hedendaagse vloerbe- dekking, waaronder mogelijk oudere tegelvloeren behouden zijn gebleven. De wanden zijn grotendeels gepleisterd. Plafonds zijn afgewerkt met systeemplafondplaten.

De oorspronkelijke ruimtelijke opzet is nog herkenbaar in de lange centrale gangstructuur met aangrenzende kamers, die wordt begeleid door een reeks sobere kolommen die het interieur ritmisch geleiden. Waardering Cultuurhistorische waarden Belang van het object 1. als uitdrukking van de naoorlogse uitbreidingsfase van Het Groot Graffel; 2. als weerspiegeling van veranderende opvattingen over ver- blijf en behandeling; 3. als onderdeel van de ontwikkeling van de psychiatrische zorg in de wederopbouwperiode. Architectuurhistorische waarden Belang van het object 1. als voorbeeld van een naoorlogs paviljoen in een overwe- gend traditionalistische vormentaal met sobere classicis- tische elementen; 2. als uitdrukking van stijlpluralisme binnen de naoorlog- se architectuur, waarbij het ontwerp, in afwijking van het overwegend modernistische oeuvre van architecten als Zanstra, Giesen en Sijmons, teruggrijpt op traditionele en classicistische vormen en daarmee een bijzonder positio- nering inneemt binnen de wederopbouwarchitectuur; 3. vanwege de bakstenen gevels in klezorenverband en de ge- velgeleding met lisenen en spaarvelden; 4. vanwege de toepassing van klassieke motieven zoals zuilen en segmentbogen; 5. vanwege de variatie in venstertypen en de zorgvuldige de- taillering waaronder de verdiepte hemelwaterafvoeren. Situationele- en ensemblewaarden Belang van het object 1.

als onderdeel van de paviljoenstructuur binnen Het Groot Graffel en heeft een axiale relatie met het hoofdgebouw; 2. vanwege de ligging vrij in het groen met wijds uitzicht (on- danks verstoring door latere bebouwing). Gaafheid en herkenbaarheid Belang van het object 1. vanwege de behouden hoofdvorm en architectonische op- zet (ondanks interieurwijzigingen en terreinverdichting); 2. vanwege de herkenbare gevelindeling en klassieke detail- lering. Zeldzaamheid Belang van het object 1. als enig bewaard gebleven paviljoen van deze omvang en architectonische uitwerking binnen Het Groot Graffel; 2. Juist als laatste herkenbaar overblijfsel van het oorspron- kelijke ensemble (met Boslust) heeft Ruimzicht waarde: het fungeert als unieke drager en herinnering van een groten- deels verdwenen ruimtelijk en functioneel concept. 52 Specificering waardering en transformatieruimte 53 Criteria Waarde Toelichting Cultuurhistorische waarden Ruimzicht is een duidelijke uitdrukking van de naoorlogse uitbreidingsfase van Het Groot Graffel en toont veranderende opvattingen over verblijf, behandeling en capaciteit binnen de psychiatrische zorg. Het gebouw vertegenwoordigt daarmee een wezenlijke ontwikke- lingsfase van de instelling in de wederopbouwperiode.

Architectuurhistorische waarden Het paviljoen heeft een uitgesproken architectonische kwaliteit door de combinatie van een traditionalistische vormentaal met sobere classicistische motieven. Binnen het oeuvre van Zanstra, Giesen en Sijmons neemt het gebouw daarmee een bijzondere positie in. De ge- velgeleding, het klezorenverband, de variatie in venstertypen, de klassieke motieven en de zorgvuldig geïntegreerde hemelwaterafvoeren versterken deze waarde. Situationele- en ensemblewaarden Ruimzicht heeft nog steeds waarde door de vrije ligging in het groen en het wijde zicht over het omliggende landschap, die sterk samenhangen met het oorspronkelijke karakter en de naam van het gebouw. De ensemblewerking is echter duidelijk verzwakt. Door de sloop van Boslust en de bouw van kleinere paviljoens in het gebied tussen Boslust en Ruimzicht zijn het oorspronkelijke open karakter en de axiale werking grotendeels verloren gegaan. Gaafheid en herkenbaarheid De hoofdvorm, gevelindeling en architectonische detaillering zijn goed herkenbaar gebleven. De oorspronkelijke interne structuur en indeling zijn door latere verbouwingen echter groten- deels verloren gegaan. Met name de voormalige grote verzorgzalen zijn niet meer als zodanig intact, waardoor de oorspronkelijke gebruiksopzet intern nog slechts beperkt afleesbaar is.

Zeldzaamheid Ruimzicht is het enige bewaard gebleven paviljoen van deze omvang en architectonische uitwerking binnen Het Groot Graffel. Door de sloop van Boslust heeft het extra betekenis gekregen als laatste herkenbare drager van een oorspronkelijk als samenhangend ensemble ontworpen ruimtelijk en functioneel concept. Score 14 (hoog) Transformatieruimte De transformatieruimte van Ruimzicht is aan de buitenzijde beperkt. De hoofdvorm, gevelcompositie, kapvorm, karakteristieke vensters, lisenen, spaarvelden, zuilen en overige architectonische detaillering zijn sterk bepalend voor de architectuurhistori- sche waarde en bieden weinig ruimte voor ingrijpende wijzigingen. Ook in de directe omgeving is terughoudendheid gewenst, omdat verdere verdichting het resterende open karakter en de landschappelijke relatie van Ruimzicht verder kan aantasten. In het interieur is relatief veel transformatieruimte aanwezig, omdat de oorspronkelijke indeling en de grote verzorg- zalen door latere verbouwingen grotendeels verloren zijn gegaan. De nog herkenbare resterende historische (constructieve) onderdelen verdienen zorgvuldige omgang. Scoresysteem waardering Per criterium wordt een score toegekend: laag = 1, midden = 2, hoog = 3.

De totaalscore bepaalt de eindwaardering: 13–15 punten hoge waarde 8–12 punten gemiddelde waarde 5–7 punten lage waarde Hoog (3) Midden (2) Laag (1) 54 Bijlagen 55 Links Kadastrale kaart van 1985 Hier is de nieuwe invulling tussen Ruimzicht en Boslust ingetekend Veldwerk WVD00 K 156 Kadaster Archiefviewer Links Situatietekening 1950 waarbij Ruimzicht en Boslust in de as van het hoofdgebouw zijn gebouwd 0110-671-i Regionaal Archief Zutphen Rechts Maquette gemaakt door architectenbureau Zanstra, Giesen en Sijmons van een nooit uitgevoerd plan voor een inrichting met 1000 patiënten op het terrein van het Groot Graffel. 0110_1880_0007 Regionaal Archief Zutphen

56 circa 1950 Paviljoen Ruimzicht recent na de bouw Fotocollectie Rijksvoorlichtingsdienst 2.24.10.02 - 131-0446 Nationaal Archief circa 1976 Paviljoen Ruimzicht recent na de bouw SZU002002941 Regionaal Archief Zutphen 57 circa 1960 Sinterklaas op de mannenafdeling Ruimzicht van het Groot Graffel. Met afdelingsarts De Roos in de koepelzaal van paviljoen (Nieuw) Ruimzicht 0110_1859_0004 Regionaal Arhief Zutphen z.d. Een van de voormalige slaapzalen in Ruim- zicht 0110_1859_0004 Regionaal Arhief Zutphen

58 circa 1985 Luchtfoto van het terrein met linksonder Ruimzicht en aan de overzijde Boslust SZU002002258 Regionaal Archief Zutphen

59 Links Oostgevel Ruimzicht Rechts Een van de pilonnen op het schilddak Links Oostgevel van korte zijvleu- gel Rechts Noordgevel van korte zij- vleugel 60 Links Detail westgevel Rechts Westgevel Links Dwarse zijvleugel (westelijk van hoofdmassa) Midden Detail glazen bouwstenen vensters van de dwarse zijvleugel Rechts Westelijke gevel en bordes van de dwarse zijvleugel

61 Links Een van de kantoorruimten Midden Detail binnendeuren Rechts Langerekte gang die als rug- gengraat door het gebouw loopt 62 Vredeskapel 2 Object Functie Bouwjaar Architect Bouwstijl Kadastraal bekend Perceel coordinaten Vordenseweg 12, 7231PA Warnsveld Kerk/ontmoetingsplaats 1965 H.J. Lammers en A. Meierink Traditionalisme WVD00 K 846 213969.814, 461075.599 63 Historische context (zie afbeeldingen op pag. 58) De Vredeskapel werd in 1965 gebouwd in het zuidoostelijk deel van het terrein van Het Groot Graffel, naar voorbeeld van de kapel van klooster De Slangenburg bij Doetinchem. Ontwerp en uitvoering vonden plaats in eigen beheer door de heren H.J. Lammers en A. Meijerink (hoofden van de bouwtechnische dienst). De bouw volgde op de sloop van de oudere kapel aan de achterzijde van het hoofdgebouw en hangt samen met een herschikking van de religieuze voorzieningen binnen het terrein. De kapel werd gedeeltelijk gebouwd met de oude bouwmaterialen van een barak (voor patiënten met besmette- lijke ziekten) die oorspronkelijk op de plek van de Vredeskapel stond. Speciaal voor de katholieken werden biechtruimten aan de achterzijde van de kapel gerealiseerd. De kapel maakt deel uit van de verdere ontwikkeling van Het Groot Graffel als een paviljoenachtig ingericht zorgland- schap, waarin afzonderlijke gebouwen elk een eigen functie en plaats binnen het geheel hebben.

In deze opzet vormt de kapel een zelfstandige voorziening binnen het terrein, passend bin- nen de ruimtelijke en functionele spreiding van gebouwen. Binnen de voorzieningenstructuur van een psychia - trische instelling vervulde de kapel een belangrijke rol als col- lectieve en ondersteunende voorziening. Naast medische en verblijfsfuncties bood zij ruimte voor levensbeschouwelijke be- geleiding, rituelen en gemeenschapsvorming. Beschrijving (zie afbeeldingen op pag. 59-60) Exterieur De Vredeskapel is een vrijstaand gebouw met een rechthoekige plattegrond, bestaande uit één bouwlaag. Het gebouw is opge- trokken in baksteen in kettingverband en is gedeeltelijk gepleis- terd. Op de hoeken zijn steunberen aangebracht. De architectuur is traditionalistisch, met een heldere massaopbouw en een sobere, ambachtelijke detaillering. De entree aan de zijgevel wordt geaccentueerd door een klein klokkentorentje, dat verwijst naar de kapel van kloos- ter De Slangenburg. Het gebouw wordt gedekt door een hoog geknikt za - deldak, dat aan de onderzijde wordt ondersteund door deels gemetselde consoles. Het voorportaal heeft een eigen, even- eens geknikt zadeldak. De gevels worden geleed door smalle segmentboog- vensters met ruitvormig glas-in-lood en bakstenen lekdor - pels. Aan de achterzijde bevindt zich een aanbouw met slanke glas-in-loodvensters onder rollagen.

In deze gevel is tevens een deur opgenomen met een naastgelegen driedelig venster onder een rollaag en bakstenen lekdorpel. De aanbouw heeft een soberder karakter en is voorzien van een plat, met bitumen gedekt dak met een eenvoudig wit boeiboord. Interieur Het interieur van de kapel is in hoofdopzet behouden gebleven en wordt gekenmerkt door een sobere, maar samenhangende afwerking. 64 De vloer is uitgevoerd in geglazuurde terracotta tegels, de wanden zijn gepleisterd. De draagconstructie bestaat uit hou- ten balken met consoles, die zijn voorzien van een opvallende kleurstelling in turquoise/petrol met bruine accenten. De kap is aan de binnenzijde afgewerkt met schrootjes. Boven het voorportaal bevindt zich een oksaal. In de aanbouw zijn vergelijkbare afwerkingen aanwezig, voor zover deze toegankelijk waren ten tijde van het locatiebe- zoek. Waardering Cultuurhistorische waarden Belang van het object 1. als uitdrukking van de religieuze en sociale voorzieningen binnen Het Groot Graffel; 2. als als tastbaar onderdeel van levensbeschouwing binnen de psychiatrische zorg; 3. als getuige van de blijvende behoefte aan bezinning in de naoorlogse periode. Architectuurhistorische waarden Belang van het object 1. als voorbeeld van een naoorlogse kapel in traditionalisti- sche stijl, geinspireerd op lokale architectuur; 2.

vanwege de heldere massaopbouw en het baksteenmet- selwerk, het geknikte zadeldak, de steunberen en het klok- kentorentje en glas-in-loodvensters. Situationele- en ensemblewaarden Belang van het object 1. als zelfstandig gebouw binnen de paviljoenstructuur; 2. vanwege de functionele rol binnen het terrein; 3. als onderdeel van de spreiding van voorzieningen. Gaafheid en herkenbaarheid 1. vanwege de goed behouden hoofdvorm en detaillering; 2. vanwege de herkenbare interieurafwerking (inclusief kap- constructie, tegelvloer en oksaal) Zeldzaamheid Belang van het object 1. als losstaande kapel binnen een psychiatrisch instel- lingsterrein. 65 Specificering waardering en transformatieruimte 66 Criteria Waarde Toelichting Cultuurhistorische waarden De Vredeskapel vormt een tastbare uitdrukking van de religieuze en sociale voorzieningen binnen Het Groot Graffel en maakt de plaats van levensbeschouwing binnen de psychiatri- sche zorg zichtbaar. De kapel toont daarmee een belangrijke ondersteunende functie binnen de naoorlogse ontwikkeling van de instelling. Architectuurhistorische waarden De kapel is een karakteristiek voorbeeld van naoorlogse traditionalistische kerkarchitectuur, met een duidelijke inspiratie op de kapel van klooster De Slangenburg.

De heldere massaop- bouw, het geknikte zadeldak, de steunberen, het klokkentorentje, het baksteenmetselwerk en de glas-in-loodvensters bepalen in hoge mate het architectonische karakter. Situationele- en ensemblewaarden De kapel heeft betekenis als zelfstandige voorziening binnen de paviljoenstructuur van Het Groot Graffel en maakt de spreiding van functies over het terrein inzichtelijk. De ensemble- waarde ligt vooral in deze functionele positie binnen het zorglandschap en minder in een sterke ruimtelijke of architectonische samenhang met direct omliggende bebouwing. Gaafheid en herkenbaarheid De hoofdvorm, gevelindeling en architectonische detaillering zijn goed behouden gebleven. Ook het interieur is in belangrijke mate intact, met onder meer de tegelvloer, houten kapcon- structie met karakteristieke kleurstelling, schrootjesafwerking en het oksaal. Hierdoor is de oorspronkelijke kerkelijke functie nog zeer goed herkenbaar. Zeldzaamheid Naoorlogse kapellen zijn als gebouwtype niet schaars. Binnen Het Groot Graffel neemt de Vredeskapel wel een bijzondere positie in als afzonderlijke religieuze voorziening met een nog goed herkenbare oorspronkelijke functie en verschijningsvorm. Score 13 (hoog) Transformatieruimte De Vredeskapel biedt weinig transformatieruimte.

De hoofdvorm, kapvorm, gevelcompositie, steunberen, het klokkentorentje en de glas-in-loodvensters zijn sterk bepalend voor het architectonische en kerkelijke karakter en bieden nauwelijks ruimte voor ingrijpende wijzigingen. Ook de open kerkruimte, de kapconstructie en het oksaal zijn essentieel voor de herkenbaarheid van de oorspronkelijke functie. In het interieur is enige ruimte aanwezig voor aanpassing van afwerkingen, maar deze is hoofdzakelijk cosmetisch van aard. Dergelijke wijzigingen zijn niet noodzakelijk voor een herbestemming en dienen daarom zorgvuldig te worden afgewogen, zeker waar karakteristieke onderdelen zoals de tegelvloer, kleurstelling en schrootjesafwerking aanwezig zijn. Constructieve ingrepen of wijzigingen die de ruimtelijke werking en het kerkelijke karakter aantasten, bieden weinig transformatieruimte. Scoresysteem waardering Per criterium wordt een score toegekend: laag = 1, midden = 2, hoog = 3. De totaalscore bepaalt de eindwaardering: 13–15 punten hoge waarde 8–12 punten gemiddelde waarde 5–7 punten lage waarde Hoog (3) Midden (2) Laag (1) 67 Bijlagen 68 De Vredeskapel z.d. SZU002002166 Regionaal Archief Zutphen De Vredeskapel 1967. SZU002002166 Regionaal Archief Zutphen Rechts De Vredeskapel z.d. SZU002002726 Regionaal Archief Zutphen

69 Het exterieur van de vredeskapel 70 Het interieur van de vredeskapel 71 Stookgebouw Object Functie Bouwjaar Architect Bouwstijl Kadastraal bekend Perceel coordinaten Vordenseweg 12, 7231PA Warnsveld Stookgebouw 1949 Zanstra, Giesen en Sijmons Shake-Hands WVD00 K 846 213969.814, 461075.599 72 Historische context (zie afbeeldingen op pag. 65) Het stookgebouw/ketelhuis werd in 1949 gebouwd en verving een ouder ketelhuis uit het begin van de 20e eeuw. Het maakt deel uit van een bredere vernieuwingscampagne in de weder - opbouwperiode na de Tweede Wereldoorlog, uitgevoerd op ba- sis van een uitbreidingsplan uit circa 1940. Binnen een grootschalig zorgcomplex als Het Groot Graffel vervulde het stookgebouw een essentiële rol in de tech- nische en logistieke infrastructuur. Vanuit deze centrale voor - ziening werd de warmte- en warmwatervoorziening voor de verspreid liggende gebouwen op het terrein verzorgd. In een instelling met een groot aantal paviljoens, verblijfsgebouwen en ondersteunende functies was een dergelijke centrale energie- voorziening noodzakelijk voor het functioneren van het geheel. Het gebouw was oorspronkelijk kolengestookt. De aanvoer, opslag en verwerking van brandstof vormden een in- tegraal onderdeel van de ruimtelijke opzet en het gebruik van het gebouw.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://zutphen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/eca2395e-d3c4-4f07-82ff-a9ac12176e7b?agendaItemId=de2cdf35-7cab-42f4-b920-26e52a156e61