116041RH 2021_BW_00607

College van burgemeester en wethouders Besluit

2021_BW_00607

GOEDGEKEURD

Vergadering van 14 december 2021 Team Programma's Projecten en Processen

Vaststellen Visie Vesting van de toekomst Zutphen - Besluitvormend

Zaaknummer: 116041 Portefeuillehouder: Annelies de Jonge Openbaar Ja Embargo Nee

Samenstelling Aanwezig: mevrouw Annemieke Vermeulen, Burgemeester; mevrouw Eva Boswinkel, Wethouder; de heer Mathijs ten Broeke, Wethouder; mevrouw Annelies de Jonge, Wethouder ; mevrouw Laura Werger, Wethouder; mevrouw Monique Stouten, Gemeentesecretaris; mevrouw Anja de Rouw, Adjunctsecretaris

Besluit Besluitpunt 1 Het college besluit kennis te nemen van de reacties op de concept-visie en in te stemmen met de definitieve visie Vesting van de toekomst, ruimtelijke adaptatie in de vesting van Zutphen.

Besluitpunt 2 Het college besluit de raad voor te stellen om de bijgaande visie Vesting van de toekomst vast te stellen en te hanteren als ruimtelijk kwaliteitskader voor beheer, onderhoud, initiatieven en ontwikkeling van de vestingzone.

Besluitpunt 3 Het college besluit de raad voor te stellen een krediet beschikbaar te stellen van € 300.000 voor de uitvoering van de visie Vesting van de toekomst.

Besluitpunt 4 Het college besluit de raad voor te stellen de kapitaallasten 2022 (€ 12.000) te dekken uit de Poorten van de Stad en de begroting 2022 dienovereenkomstig te wijzigen (begrotingswijziging 2022-6).

Motivering

1/121

Inleiding Het programma Binnenstad én de notitie Zutphen een prettig klimaat formuleerden de opdracht tot een visie Vesting van de toekomst. Op voorstel van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed heeft het Rijk middelen gegeven om deze visie op te stellen. De opgave tot deze visie is ook onderdeel van het interregprogramma Waterrobuuste Steden (collegebesluit 30 oktober 2018) waarin we samen met Hengelo, Bochelt en Munster en waterschappen werken aan water en klimaat in de steden. Beoogd effect zie raadsvoorstel Argumenten

1.1 Organisaties en inwoners van Zutphen hebben een reactie gegeven bij de concept visie Vesting van de toekomst. Op basis van de concept visie zijn er gesprekken gevoerd met de Stichting Menno van Coehoorn, Stichting Wijnhuisfonds, de Erfgoedraad en Stichting ZutphenEnergie. Ook een aantal inwoners van Zutphen hebben via de gemeentelijke website reacties gegeven op de visie. De verslagen van gesprekken en de reacties zijn verwerkt in de bijgevoegde matrix. Op basis van de gesprekken en reacties is de visie verder verbeterd.

3.1 In overleg met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en de provincie Gelderland is de mogelijkheid van een erfgoeddeal aan de orde gesteld. Rijk en provincie kennen een zogenaamde Erfgoeddeal waarbij ze bijdragen aan de extra investering die nodig is om cultuurhistorische waarden te versterken bij de uitvoering van andere gemeentelijke opgaven zoals klimaatadaptatie, wonen en energietransitie. Concrete projecten uit de visie Vesting van de toekomst kunnen bij de subsidieaanvraag in december 2021 worden betrokken. Kanttekeningen

1.1 De gemeente heeft beperkt middelen voor de uitvoering van de visie Vesting van de toekomst. Zowel het Forum als inwoners en organisaties hebben gepleit voor een vertaling van de visie naar uitvoering. Vanwege de beperkte financiële ruimte in de gemeentebegroting is samenwerking met anderen belangrijk. In gesprekken met andere overheden helpt het dat de projecten onderdeel vormen van een samenhangende visie. Communicatie / uitvoering zie raadsvoorstel Rapportage / evaluatie zie raadsvoorstel Financiën zie raadsvoorstel Risico’s zie raadsvoorstel Personele consequenties geen

2/121

Programmadoelen Programma 3. Duurzame leefomgeving Programma 5. Aantrekkelijke stad, met een sterke economie Toelichting programmadoelen Op 26 mei 2020 heeft het college besloten in te stemmen met de concept visie Vesting van de toekomst als leidende structuur voor ruimtelijke kwaliteit en klimaatadaptatie in de vestingzone. Op 27 oktober 2020 is de concept visie gepresenteerd in het Forum. In de periode daarna zijn gesprekken gevoerd met betrokken organisaties in de gemeente en hebben inwoners reacties en suggesties gegeven bij de concept visie. Op basis van deze bijdragen is de concept visie aangepast en kan de visie Vesting van de toekomst nu aan de gemeenteraad ter vaststelling worden aangeboden.

Bijlagen 1. 2. 3. 4. 5. 6.

20211203 Raadsvoorstel Vaststellen Visie Vesting van de toekomst (versie 9-12-2021).pdf Begrotingswijziging 2022-6 Krediet vesting van de toekomst.pdf 20210312 matrix reacties concept visie Vesting.pdf 2021 05 10 Vesting van de Toekomst_VISIE_BDP definitief.pdf vesting projecten overzicht op plattegrond.pdf 2021 02 23 Vesting van de Toekomst_VISIE_ met aanpassingen in roze.pdf

3/121

VOORBLAD

Griffienummer:

ONTWERP RAADSVOORSTEL Onderwerp Programma

Vaststellen Visie Vesting van de toekomst Zutphen 5. Aantrekkelijke stad, met een sterke--economie

Forum Portefeuillehouder Inlichtingen bij

oordeelsvormend Annelies de Jonge Laura van der Poel 06 22507718.

Soort bevoegdheid Beleidsvrijheid Programmabegrotingswijziging

kaderstellend geen ja

L.vanderpoel@zutphen.nl controlerend beperkt 2022-6

budgetrecht ruim nee

overig

Het college van burgemeester en wethouders stelt de raad voor: 1. De bijgaande visie “Vesting van de toekomst, ruimtelijke adaptatie in de vesting van Zutphen” vast te stellen en te hanteren als ruimtelijk kwaliteitskader voor beheer, onderhoud, initiatieven en ontwikkeling van de vestingzone. 2. Een krediet beschikbaar te stellen van € 300.000 voor de uitvoering van de visie Vesting van de toekomst. 3. De kapitaallasten 2022 (€ 12.000) te dekken uit de Poorten van de Stad en de begroting 2022 dienovereenkomstig te wijzigen (begrotingswijziging 2022-6).

4/121

1 van 5

TOELICHTING

Inleiding/aanleiding We werken continue aan een duurzaam aantrekkelijke (binnen)stad voor bewoners, bezoekers en bedrijven. In het samenwerkingsprogramma Zutphen, een prettig klimaat hebben we in 2018 als college samen met het waterschap Rijn en IJssel uitgesproken te gaan voor beleving van vestingwerken, historische watergangen en watererfgoed én een optimalisering van het waterreservoir voor groen en water. In ons programma Binnenstad van Krachtig Zutphen, onderscheiden we de actielijn ‘Poorten van de stad’ om de verbinding van de binnenstad met de omgeving te verbeteren. Eén van de verbeterdoelen is het versterken van de vestingwerken als herkenbare begrenzing van de binnenstad. We willen met deze visie de opgave op het gebied van klimaatadaptatie benaderen vanuit onze kracht: onze cultuurhistorische binnenstad. Zowel in het Forum als in gesprekken met inwoners en organisaties is gevraagd om de visie meer uitvoeringsgericht en minder vrijblijvend te maken.

Beoogd effect Versterken van de identiteit en aantrekkingskracht van de binnenstad én bevorderen van klimaatadaptatie in de vestingzone.

Argumenten 1.1 De historische vesting vormt een herkenbare leidende structuur. De historie en erfgoed zijn belangrijke dragers van de ruimtelijke structuur van Zutphen. De vesting biedt kansen voor het versterken van de identiteit van locaties én de stad als geheel. De lagen van de vestingwerken begrenzen delen van de stad. Ze bieden handvatten voor herkenbaarheid en veiligheid, het ‘thuis’ voelen. Vanuit de historische waarden en ruimtelijke kwaliteit wordt gekeken naar actuele sociaaleconomische opgaven op het gebied van klimaatadaptatie, biodiversiteit en recreatie, wonen en mobiliteit. 1.2 De samenhangende structuur van de vesting maakt de ruimtelijke ontwikkeling van de stad robuuster. De visie geeft een samenhangend kader voor het overleg met andere overheden over opgaven op het gebied van klimaatadaptatie, stedelijke ontwikkeling en economische dynamiek in de binnenstad. Via de samenhang van projecten kan beter aansluiting worden gevonden bij de schaal waarop andere overheden acteren. 1.3 De versterking van de vestingwerken draagt bij aan economische groei. Erfgoed, groen en water hebben een economische betekenis omdat ze de waarde van vastgoed positief beïnvloeden. De vestingstructuur geeft ook handvatten voor tussengelegen gebieden. Het groen langs de stadsmuur en de grachten biedt een meerwaarde voor toerisme en recreatie.

De combinatie van erfgoed, groen en water biedt een aantrekkelijk gebied om in te wonen en leven. 1.4 Versterking van de vestingwerken draagt bij aan klimaatadaptatie. In de binnenstad van Zutphen kunnen droogte en warmte fors invloed gaan hebben op het leef- en verblijfsmilieu. De vestingwerken, de Berkel en de groene hofjes vormen de belangrijke groenstructuur rond de historische maar stenige binnenstad. We benutten de huidige vestinggrachten en waterlopen voor verkoeling en bescherming van erfgoed en vastgoed. Door deze structuur is groen (en daarmee verkoeling) nabij voor bewoners en bezoekers. De historische vesting krijgt nieuwe betekenis namelijk als verdedigingswerk tegen de gevolgen van klimaatverandering. Deze visie biedt een handvat voor ons groenstructuurbeleid, bomenbeleid en waterbeheer voor dit deel van de stad.

5/121

2 van 5

1.5 De visie is tot stand gekomen in samenwerking met veel deskundige en betrokken partners. We hebben deze visie voorbereid samen met de Rijksdienst Cultureel Erfgoed, waterschap Rijn en IJssel en de provincie Gelderland. In 2017 hebben inwoners, belangengroepen en politieke partijen een blauwboek aan de gemeente Zutphen aangeboden met suggesties voor maatregelen voor verbetering van groenstructuur, watergangen en biodiversiteit. Op basis van de concept visie Vesting van de toekomst zijn er gesprekken gevoerd met de Stichting Menno van Coehoorn, Stichting Wijnhuisfonds, de Erfgoedraad en Stichting ZutphenEnergie. Inwoners van Zutphen hebben via de gemeentelijke website reacties gegeven op de visie. Op basis van de gesprekken en reacties is de visie verder verbeterd. 2.1 Een krediet uit Poorten van de Stad kan als cofinanciering worden ingezet bij een Erfgoeddeal met de provincie Gelderland en het Rijk. Momenteel wordt in overleg met de provincie Gelderland het project Vesting van de toekomst ingediend voor een Erfgoeddeal met het Rijk. De Erfgoeddeal is gericht op concrete plannen waarbij versterking van historisch erfgoed wordt gekoppeld aan opgaven op het gebied van klimaatadaptatie, duurzaamheid en stedelijke ontwikkeling.

We denken in aanmerking te komen voor een bijdrage van het Rijk en provincie Gelderland (ongeveer € 750.000) om de volgende projecten uit de visie te kunnen uitvoeren: - Martinetsingel en Binnengracht (herinrichting voetpad en bomenrij en verbetering waterkwaliteit en doorstroming); - Boompjeswal (herstraten wandelpad op de contouren van het oorspronkelijk bastion, omzoomd door nieuwe bomenrijen); - Herinrichting Paardenwal (fietsenstalling); - Speelplaats Genestetplein in Waterkwartier (natuurlijke speelplaats op de historische Linie van Hooff) - Projecten in de openbare ruimte als onderdeel van Klein Vaticaan.

Kanttekeningen 1.1 Beperkte beschikbaarheid van mensen en middelen beperken de uitvoeringskracht van de visie. De gemeente heeft beperkt middelen tot herstel van de vesting en watergangen. Ondanks deze beperking kan de visie wel degelijk worden benut bij beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Ook kleine ingrepen in de openbare ruimte kunnen nu worden opgepakt in het licht van de samenhangende visie. De visie Vesting van de toekomst is ook een ruimtelijke kader voor de beoordeling van initiatieven van derden. Ondanks onze beperkte financiële middelen waren en zijn er heel wat projecten en activiteiten waarbij de visie handvatten biedt zoals: de opstapplaats voor de fluisterboten aan Rijkenhage, de Polsbroekpassage, Klein Vaticaan, Vispoortplein 16, vergroenen van de Houtwal tussen Vispoortgracht en Vispoortplein, herinrichting van de IJsselkade fase 2, vergroening van de Badhuisweg/Vispoortstraat en uitbreiding van fietsparkeerplaatsen langs de vesting. 1.2 De beschikbaarheid van water in niet vanzelfsprekend. Het Zutphense watersysteem en de beschikbare hoeveelheid water zit momenteel tegen de onderkant van goed beheer en wordt met grotere droogteperioden in de toekomst kwetsbaar. Afhankelijk van de beschikbaarheid van water kan het water in de grachten watervoerend en robuust zijn.

De toevoer en stroming van water is onderwerp van overleg met het waterschap Rijn en IJssel. De belangen van water in de vesting zijn met deze visie in beeld en kunnen worden betrokken bij de te maken afwegingen voor de toekomstige waterkwaliteit en kwantiteit in Zutphen. Risico’s Geen. 6/121

3 van 5

Communicatie/Vervolgtraject/Uitvoering De concept visie is op 27 oktober 2020 besproken in het Forum. Via perspublicaties en de gemeentelijke website zijn inwoners uitgenodigd om te reageren op de concept visie. Er was overleg met een aantal deskundige organisaties. Na vaststelling van deze visie door de raad wordt deze op de gebruikelijke wijze bekendgemaakt. Begin januari 2022 is/wordt een projectvoorstel aangeboden aan het Rijk in het kader van de Erfgoeddeal.

Rapportage/evaluatie Via de bestuursrapportages informeren we u over de voortgang van de uitvoering van de visie Vesting van de toekomst. We doen dat binnen hoofdstuk 5 Aantrekkelijke stad, met een sterke economie.

Financiën Na gesprekken met de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en de provincie Gelderland zien we kansen voor een Erfgoeddeal op basis van de Visie Vesting van de toekomst. De gemeente zelf moet dan ook een deel financieren. De gemeentelijke investering is geraamd op € 300.000 (exclusief btw). De kapitaallasten van 2022 bedragen € 12.000 bij een afschrijving in 25 jaar. De kapitaallasten van de investering in Poorten van de stad van € 1.460.000 zijn opgenomen in de meerjarenbegroting 2022 – 2025. Het restantkrediet minus de investering in de Vesting van de toekomst is dan € 1.160.000.

Bijlagen 1. Visie Vesting van de toekomst, ruimtelijke adaptatie in de vesting van Zutphen 2. Weergave van overleg en reacties over de concept Visie Vesting van de toekomst 3. Overzichtskaart onderscheiden projecten Visie Vesting van de toekomst

Stukken die ter inzage liggen Geen.

7/121

4 van 5

ONTWERP BESLUIT Griffienummer:

De raad van de gemeente Zutphen, gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van 14 december 2021 met nummer 116041; gelet op artikel 108 van de Gemeentewet; besluit: 1. De bijgaande visie “Vesting van de toekomst, ruimtelijke adaptatie in de vesting van Zutphen” vast te stellen en te hanteren als ruimtelijk kwaliteitskader voor beheer, onderhoud, initiatieven en ontwikkeling van de vestingzone. 2. Een krediet beschikbaar te stellen van € 300.000 voor de uitvoering van de visie Vesting van de toekomst. 3. De kapitaallasten 2022 (€ 12.000) te dekken uit de Poorten van de Stad en de begroting 2022 dienovereenkomstig te wijzigen (begrotingswijziging 2022-6).

Aldus besloten in de openbare vergadering van de raad van de gemeente Zutphen, gehouden op:

De voorzitter,

de griffier,

8/121

5 van 5

Programmabegroting Raadsvoorstel: Krediet vesting van de toekomst

Begrotingswijziging 2022 - 6

Griffienummer:

De raad van de gemeente Zutphen; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. ............. team P3, zaaknummer 116041 besluit: de programmabegroting 2022 als volgt te wijzigen: Uitgaven

Bedrag van verhoging

Programma 3 Duurzame leefomgeving Kapitaallasten Poorten van de stad

Bedrag van verlaging

12.000

Programma 5 Aantrekkelijke stad Kapitaallasten vesting van de toekomst

12.000

Inkomsten

Investeringen en mutaties reserves Krediet vesting van de toekomst

12.000

12.000

Bedrag van verhoging

Bedrag van verlaging

0

0

Bedrag van de verhoging 300.000

Bedrag van de verlaging

Toelichting: Na gesprekken met de Rijksdienst Cultureel Erfgoed en de provincie Gelderland is er een kans op een erfgoeddeal op basis van de Visie Vesting van de toekomst. De gemeente zelf moet ook een deel financieren. De gemeentelijke investering is geraamd op € 300.000 (exclusief btw). De uit deze investering voortvloeiende kapitaallasten bedragen € 12.000 en zijn al opgenomen in de programmabegroting 2022-2025. De raad voornoemd, de voorzitter,

de griffier,

9/121

Reacties op Visie Vesting van de Toekomst (collegebesluit mei 2020 en communicatie oktober 2020) Algemeen beeld reacties Forum, deskundigen en inwoners

1. De historische waarden van Zutphen vormen een kernwaarde. 2. Goed om ontwikkelingen als klimaat en energietransitie vanuit kracht en omdenken te verbinden aan de cultuurhistorische waarden. 3. Visie moet meer uitvoeringsgericht en niet vrijblijvend.

Gesprekken met deskundige betrokken organisaties Bijdrage van: Opmerking/aanvulling: Erfgoedraad Waardering voor visie Visie zou minder vrijblijvend moeten zijn en vertalen naar uitvoeringsgprogramma. TEO is niet haalbaar bij Bastions en Grachten. St. Wijnhuisfonds Wijnhuisfonds heeft de visie ontvangen en ziet het als kader voor verder ontwikkelingen. WHF verwijst naar de groene vingers die de verbinding van de stad en het buitengebied begeleiden. Het wijnhuisfonds maakt plannen voor de Bleek ‘buitentuin’ en wil graag samen optrekken. St Zutphen Energie St Menno van Coehoorn bij collegevoorstel

Waardering voor verbinding klimaatverandering aan historie van de stad. Uitstekende verbinding van ambities in klimaatadaptatie met vergroten aantrekkelijkheid van de stad. Goede benutting vesting, groen en water als ruggegraat, deugdelijk onderzoek. Teleurstellend dat er geen enkel commitment op uitvoering is. Advies om bij herstel strakke taluds ook Bomenstichting en Vogelwerkgroep te betrekken. Voorstellen over te nemen acties met beperkte middelen:

10/121

Laaghangend fruit en projectenlijst benoemen. Kansen benutten vanuit energietransitie en klimaatadaptatie om visie uit te voeren Relatie leggen met groeiambitie gemeente. Vertalen naar strategische, tactisch en operationele ambities. Reactie/verwerking Projectenlijst opnemen onderzoek TEO, ook onder bastions en grachten open houden. In de visie ook verwijzen naar historische entree’s van de binnenstad en bijbehorende historische wegen, bruggen en groene longen. Groene zones gaan samen met waterpartijen en maken deel uit van watersysteem. Geen aanpassing visie nodig. Projectenlijst toevoegen. Laaghangend fruit (eigen projecten en realisatie via projectontwikkeling derden) benutten door de visie terug te laten komen in de projecten en uitvoering van informatiepanelen.

-

Aanwijzing van meer delen van vesting tot gemeentelijk monument Laaghangend fruit nu wel uitvoeren Informatiepanelen plaatsen om het verhaal voor publiek herkenbaar en duidelijk te maken Besteksgerede plannen klaar hebben voor mogelijke subsidies Ambtenaar benoemen tot ‘vesting commissaris’

St Menno van Coehoorn bij analyse

Fort = Hoornwerk Hoogteverschillen zichtbaar maken en benutten (Bult van Ketjen), contrast binnen – buiten (lusthoven), stadspoorten, routes betrekken, oorspronkelijke differentiatie landbouw, lage delen. Recreatief gebruik (historie Bolwerck, Slingebos, coenenspark) en verblijf is ook historisch aspect Literatuurlijst ontbreekt Motivering van rivierenfront als aparte zone Aanbevelingen concreter maken

St Menno van Coehoorn bij Visie

Niet benutten Coenenspark in Noorderhaven is gemiste kans Maatregelen concreter benomen Reconstructie watermolen bij Overwelving is relatief duur; Wandelstructuur goed, maar ook verblijfs- en ontmoetingsplekken; Onderscheiden van historische en huidige entrees van de stad; Benoem aanvullend delen tot monument; Wat met Ravelijnen? Behoud harde lijn en bespiegeling aan stadszijde, Historische bruggen en routes verbinden maar zonder aantasten van vesting; Slijkbolwerk aanschouwelijker en beleefbaar maken

11/121

Binnen beperkte middelen systematisch werken aan de uitvoering van de visie. Vesting commissaris is ons inziens niet nodig omdat de deskundige collega’s over historie en erfgoed intern breed bekend zijn. Wel is er behoefte aan een boegbeeld die opdracht heeft te sturen op de uitvoering van de Visie vesting van de toekomst en waakt bij de uitvoering van projecten door derden. Aanpassingen in de visie: Toelichten van benoemen IJsselfront in plaats van Hoornwerk; Benoemen van aspecten hoogte, binnenbuiten, stadspoorten en routes. Recreatief verblijf met maatregelen benoemen; Literatuurlijst toevoegen; Motiveren van rivierfront als aparte zone met gestapelde historische vesting. Verwijzen naar verwerking in Omgevingsvisie Stedelijk Gebied; Lijst met onderhanden projecten toevoegen;

Aandacht voor waterspiegeling verwerken; Verbinden van historische zones met groene zones

Doorlopende wandelstructuur door ook de historische zones met elkaar te verbinden. Geen gebouwen op Bastions zoals staat op website Bijdragen ontvangen via antwoordformulieren website Bijdrage van: Opmerking/aanvulling: Ik zou heel graag zien dat de IJsselkade meer echt mooi groen (struiken en Reactie 1 vaste planten met kleur) en BOMEN zou krijgen. Het is nu zo ontzettend kaal. Hierbij kun je planten/bomen kiezen die tegen een langere tijd onder water staan kunnen.

Reactie 2

Zou in het geheel ook de Hoven meegenomen kunnen worden? Immers er heeft in de zestiende eeuw een heuse en grote schans aan de Hovense kant gestaan. Het zou toch geweldig zijn wanneer daar iets van zichtbaar te maken zodat ook dat verhaal verteld kan worden. Omdat er geen oude restanten meer van zijn zou het als nieuw iets gemaakt kunnen worden. Ik heb geen duidelijk idee hoe groot de schans is geweest qua oppervlakte, Maar wellicht is er zelfs iets mogelijk in de toekomstig te creeren natuur tussen de rondweg en de Hoven of in het te ontwikkelen gebied achter de IJsselstroom.

Reactie 3

een prachtig rapport en veel mooie ideeen. maar wat ik ik mis is een een concreet voorstel met een plan van aanpak wat gaan we eerst doen in samenhang met klimaat adaptatie ,hitte stress en vergroening van de stad, water terug in de stad Graag opdelen in projecten en dan voorzien van tijdpad en financiering het geheel uitzetten in meerjarige projecten en juist nu snel te beginnen met project 1 in 2021in het kader van werkgelegenheid en het het oplossen van klimaat problemen en om de stad mooier en groener te maken. en meer aantrekkelijk voor de bewoners,,nieuwe inwoners en bezoekers. prachtig idee!

Reactie 4 Reactie 5

Met interesse heb ik de visie 'Vesting van de Toekomst' bestudeerd. Het heeft mij positief verrast. Heel veel goede ideeën die de stad zeker aantrekkelijker zullen maken. Niet alle ideeën zullen op korte termijn uitgevoerd kunnen worden. Er zullen dus keuzes gemaakt moeten worden. Keuzes die de stad op korte termijn voor haar bewoners, maar ook voor bezoekers aantrekkelijker maken. De projecten die naar mijn mening het meest bijdragen aan het aantrekkelijker maken van Zutphen de volgende. Tevens heb ik enkele ideeën toegevoegd welke niet in de visie naar voren komen. Stadsmuur Watervoerend maken van de binnengracht langs de Martinetsingel, Boompjeswal, Paardenwal. Parklint realiseren langs de oude stad/binnengracht

12/121

Reactie/verwerking Basisprincipes (hard) van het ontwerp van de IJsselkade niet aantasten. Huidig ontwerp is interactief gemaakt en wordt positief beoordeeld. Achteraf bomen plaatsen is heel kostbaar. In De Hoven was sprake van tijdelijke nederzettingen en vestingwerken en daarom niet opgenomen. De genoemde suggesties zijn interessant om te benutten bij toekomstige planvorming. Dat is eerder ook gebeurt bij Tichelbeeksewaard. De lijst met onderhanden en geplande projecten toevoegen. Binnen beschikbare middelen systematisch werken aan uitvoering.

Deze voorstellen betrekken bij de planvorming voor genoemde gebieden in de binnenstad.

richting Vogelpark en Lunetten van Coehoorn. Parkeerplaats Paardenwal opheffen of ondergronds. Bomenstructuur op de voormalige bolwerken herstellen. Versterken en vergroten Vogelpark. Scholen verhuizen naar elders (Noorderhaven?). Klein Vaticaan/Isendoornstraat opnieuw ontwikkelen met woningbouw op de oude rooilijnen. Rijkenhage tot aan het Leeuwenhuisje opnieuw bebouwen op de oude rooilijnen. Serieus overwegen de Berkel bij de Overwelving weer zichtbaar te maken. Reconstructie Blanckentoren en het tracéverloop van de stadsmuur zichtbaar maken.. Panden Scapino, Expert, Roza/Haniel (en C&A?) slopen en Basseroord/Gasthuisstraat opnieuw bebouwen met een grote ondergrondse parkeergarage. Polsbroekpassage tot aan de Donkere Steeg volledig reserveren voor woningbouw (sloop huidige panden). Nieuwe looproute AH terrein -binnenstad (Boompjeswalbinnengracht).Ondergrondse parkeergarage AH terrein. Deels bebouwen van dit terrein volgens het oude stratenpatroon. Vergroenen binnenstad met groen in de straten (zie Heukestraat).Boorden Berkel vanaf de Overwelving tot aan de IJssel meer beleefbaar maken en aansluiten op het parklint binnengracht. Bastions en Grachten Indien mogelijk bastions terugbrengen in hun oude vorm. 3 Ravelijnen terugbrengen in de Hoofdgracht. Volledige verbinding Vispoortgracht met de Hoofdgracht.

Verbindingen Vogelpark (Grote Gracht), Lunetten van Coehoorn, Hanzehof/Buitensociëteit optimaliseren. Zoveel mogelijk vestingwater terugbrengen. Linies Concentreren op de Lunetten van Coehoorn. Deze zijn vrijwel intact en liggen in een parkachtige omgeving (Sidneypark) met reeds bestaande verbindingen naar het Vogelpark. Verbinding met het Vogelpark/Grote Gracht optimaliseren. Oude Slingerbosch wandelroute? Rivierenfront Cabinetgracht terugbrengen in oude vorm en verbinding maken met de Hoofdgracht/Vispoortgracht. Zoveel mogelijk vestingwater terugbrengen. Hoornwerk aan de IJssel zichtbaar maken. Bedrijven en kantoren Houtwal verhuizen naar elders. Naar mijn mening is de belangrijkste opgave het zoveel mogelijk terugbrengen van vestingwater en deze ook met elkaar in verbinding te stellen. Voor bewoners en toerisme zal dit een enorme opwaardering zijn van de binnenstad. In deze tijden van opwarming zal oppervlaktewater meer verkoeling geven. Vaarroutes kunnen uitgebreid worden. Het herstel van oude bomenstructuren, verbinden van de groene zones en het creëren van een aaneengesloten parklint nodigt uit tot wandelen, ontspannen, sporten in deze zones. Verder is de herontwikkeling van enkele gebieden in de binnenstad hoogst noodzakelijk Klein Vaticaan/Isendoornstraat, Basseroord/Gasthuisstraat,

13/121

We benutten kansen om de visie stap voor stap uit te voeren. Dat kan gaan om grote stappen in het kader van energietransitie en groei van de woonstad Zutphen. Het kan ook gaan om kleine stappen bij voorkomende maatregelen in de binnenstad.

De historisch ingegeven uitgangspunten voor behoud en ontwikkeling van groen in de openbare ruimte overeind houden. (behoud en uitbreiding van groene hofjes, gevelgroen in stegen en maatwerk op pleinen). Daarbinnen zoeken naar alternatieven voor verkoeling en verfraaiing van de binnenstad.

Polsbroekpassage en de Overwelving/Rijkenhage. Dit kan naar mijn mening redelijk snel door het inzetten van commerciële partijen. Het opnieuw bebouwen en verdichten van de stad in deze gebieden zal de binnenstad in zijn geheel enorm opwaarderen. Ook biedt dit kansen om de overgang van de Stationsbuurt naar de oude stad te verbeteren. Nogmaals, de visie bevat veel goede ideeën. Hopelijk blijft het niet alleen bij ideeën en wordt er ook voortvarend werk gemaakt om veel ideeën te realiseren. Te starten met het zoveel mogelijk laten terugkeren van vestingwater en de water in de Binnengracht.

Reactie 6

Ambtelijke projectgroep

De gemeente heeft een visie Vesting van de toekomst gemaakt. Hierin staan ideeën om de oude vesting van de stad beter te laten zien. Onze directe woonomgeving, de Paardenwal, wordt expliciet genoemd. Maar ook de oude stadsmuur aan de achterzijde van onze woningen (de Armenhage) is onderdeel van een belangrijke component van de visie. Het groene 'hofje' aan de Paardenwal en de beplanting aan de Armenhage adopteren en onderhouden wij al jaren met veel plezier en in prettige samenwerking met de gemeente. De gemeente wil de visie gebruiken om plannen voor de binnenstad rondom wonen, klimaat en verkeer op te pakken en te beoordelen. Daar denken en werken wij graag aan mee. De visie bracht direct ideeen bij ons naar boven, die we graag aan u voorleggen als de tijd daar rijp voor is. Aan u het verzoek om ons op de hoogte te houden van de ontwikkelingen rondom de visie en de uitnodiging om gebruik te maken van ons aanbod om mee te denken in de opzet en uitwerking van plannen.

Inventarisatie lopende en verwachtte projecten met relatie tot Vesting van de toekomst:  Opstapplaats Fluisterboten Rijkenhage;  Polsbroekpassage, en de Polsbroek als geheel met Binnengracht, park Boompjeswal en nieuwe hofjes;  Klein Vaticaan (Vogelpark, Grote gracht, Binnengracht en hofjes);  Vispoortplein 16 (herprofileren Vispoortgracht en Slijkbastion);  Vergroenen Houtwal tussen de Vispoortgracht en Vispoortplein;  De Bleek (door Wijnhuisfonds);  IJsselkade tweede fase; 14/121

Het voorstel over water in de vesting meenemen in het overleg met het waterschap over waterbehoefte in de binnenstad. Via P & C cyclus voortgang bewaken.

Mooi aanbod. De inwoners betrekken bij planvorming in hun omgeving.

De lijst met projecten opnemen.

 Uitbreiding fietsparkeerplaatsen langs vesting  Warnsveldseweg-Prins Bernhardlaan (Linie van Hooff);  Speelvoorziening Genestetplein (Linie van Hooff);  Aldi-locatie Jan Vermeerstraat (Linie van Hooff);  Lunette-eiland (Linie van het Wambuis); Beheer:  Vervangen bomen langs de Martinetsingel;  Rozengracht/Molengracht (2021)  Herplant bomen Boompjeswal  Uitval van kastanjes oa Vogelpark-> herplant langs de randen van de Grote gracht uitvoeren en volgens contouren van de vesting.

Literatuurlijst in te voegen: Frijhoff, W. Th.M., M. Groothedde & Chr. te Strake, 2011: Historische Atlas van Zutphen, (Nijmegen). Groothedde, M., 2010: The development of the fortifications of the city of Zutphen (Netherlands). In: M. Gläser (ed.). Lübecker Kolloquium zur Stadtarchäologie im Hanseraum VII: Die Befestigungen, (Lübeck), 163-186. Groothedde, M. & J. Krijnen, 2008: Vestingstad Zutphen. Elf eeuwen versterken en verdedigen, (Zutphen). G. Koolstra e.a. (red.). Van Kelder tot Kap. Bouwhistorische wandeling door Zutphen. (Zutphen)

15/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ruimtelijke adaptatie in de vesting van Zutphen VISIEDOCUMENT identiteit, doelen, opgaven

MEI 2021

16/121

BDP.

VESTING VAN DE TOEKOMST ruimtelijke adaptatie in de vesting van Zutphen

Door klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen toe. Dat levert risico’s op voor onze economie, gezondheid en veiligheid. Het is van groot belang dat Nederland zich aanpast aan deze veranderingen. Door de klimaatverandering is een omslag in het denken nodig: klimaatbestendig en waterrobuust inrichten moet een vanzelfsprekend onderdeel van ruimtelijke (her)ontwikkelingen worden. Onderdeel van het Deltaprogramma is het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie. Daarin staat hoe gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk het proces van ruimtelijke adaptatie willen versnellen en intensiveren. (bron: https://www.deltacommissaris.nl/deltaprogramma/gebieden-en-generieke-themas/ruimtelijke-adaptatie) De vesting van Zutphen omringt het stadshart en bestaat uit (restanten van) de stadsmuur, wallen, grachten, bol- en hoornwerken etc. De vesting bepaalt in belangrijke mate het DNA van Zutphen. De gemeente Zutphen, de waterschap Rijn-en-IJssel, de provincie Gelderland en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed hebben onderzocht of en hoe de vestingwerken op een eigentijdse manier zichtbaar, bruikbaar en beleefbaar gemaakt kunnen worden, vanuit erfgoed, waterbeheer, klimaat, energietransitie, economie, ecologie en toerisme. Deze visie is daarvan de weerslag. Het behandelt de verschillende tijdslagen van de vesting én de mogelijkheden, doelen en opgaven.

Deze visie laat zien dat herstel van de vesting en het bereiken van integrale doelen prima samengaan, en dat de vesting dé kapstok is voor ruimtelijke adaptatie. Het met respect voor erfgoed gebruiken van de vesting maakt de binnenstad toekomstbestendig en robuust en voegt waarde en identiteit toe voor bewoners, ondernemers en bezoekers.

Zutphen, Mei 2021

BDP. VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

‘Dit project maakt onderdeel uit van het Duits-Nederlandse samenwerkingsverband Waterrobuuste Steden. Hierin werken Bocholt, Hengelo (Ov.), Münster en Zutphen samen met de waterschappen Vechtstromen en Rijn en IJssel aan het aanpassen van stedelijk gebied aan klimaatverandering. Het initiatief vindt plaats met de steun van het INTERREG-programma Deutschland-Nederland van de Europese Unie., de provincies Gelderland en Overijssel en de deelstaat Nordrhein-Westfalen. Meer info vindt u op www.waterrobuustesteden.nl’

17/121

2

INHOUD A- KADER binnenstadsvisie studies en plannen omgevingsvisie stedelijk gebied Zutphen indeling in vestingzones ambitieladder B- VESTINGZONES stadsmuur bastions en grachten linies rivierenfront structuurkaart

5 6 8 10 11

13 23 31 39 44

C- SAMENVATTING identiteit, doelen opgaven

47

bijlage

50

48

18/121

3

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN INHOUD

A- KADER ANALYSEDOCUMENT inventarisatie & eerste aanbevelingen

19/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

4

BELEIDSKADER: BINNENSTADSVISIE 2012 Doel en kaders “De vestingwallen van Zutphen vormden ooit een pantser tegen de buitenwereld. Binnen deze wallen werd de structuur van de stad bepaald. In 1874 werden de vestingwallen in Zutphen ontmanteld. Invloeden van buitenaf en van binnenuit, ten goede of ten kwade, kregen kans om de stad te vormen. Haar unieke kwaliteit bleef echter overeind. Met de Binnenstadsvisie, geïnspireerd door die kwaliteit, komt Zutphen weer terug bij haar vestingwallen. Nu niet als een pantser, maar als een gedachtenconstructie die tegen dreiging beschermt en fascineert met schoonheid.” p.10

water

“Om de toekomstige koers voor de Zutphense binnenstad te schetsen wordt een aantal invalshoeken gebruikt, die met elkaar samenhangen, elkaar aanvullen en ondersteunen: • Het formuleren van drie centrale thema’s, die richting geven aan beslissingen voor toekomstig handelen. • Een aantal essentiële uitspraken over de gewenste structuur van de binnenstad. • Doelstellingen en verbeeldingen voor de ontwikkeling van zeven interventiegebieden.

groen

Dit alles binnen de centrale ambitie van de Binnenstadsvisie: De ambitie is om de aantrekkelijkste binnenstad van Nederland te zijn waar historie en water voelbaar zijn en waar stedelijke dynamiek harmonisch samengaat met de menselijke maat.” p.13

langzaamverkeer

werken en winkelen belangrijke aspecten van de structuur van de binnenstad

hoofdstructuur en parkeren

•

Historische schatkist

•

Rivier(en)stad

•

Stedelijke dynamiek

wonen 20/121

5

drie centrale thema’s

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

STUDIES EN PLANNEN Sinds 2012 is de gemeente als initiatiefnemer actief betrokken geweest bij studies en plannen voor verschillende (her)ontwikkelingslocaties. Veel van deze studies zijn inmiddels uitgevoerd en een aantal plannen (deels) gerealiseerd, passend binnen de ruimtelijke principes en de geest van de Binnenstadsvisie. Enkele hiervan zijn op de kaart hiernaast aangegeven, en als 3d-impressies op de volgende pagina te zien: 1. Noorderhaven 2. IJsselkade 3. Overweg en Hanzehof omgeving, BDP juli 2017 4. Klein Vaticaan, BDP december 2020 5. Halvemaanstraat, BDP oktober 2018 6. Spittaalstad, BDP januari 2018 7. Cabinetgracht omgeving, BDP april 2014 8. Linie van Hooff, BDP - november 2018

3

1

4 8 5

In deze visie voor de vestingwerken van Zutphen zijn drie principes ordenend voor toekomstige ontwikkelingen op en rond de vesting: 1. de fysieke indeling van de vesting, op basis van de historische ontwikkeling; p.8 2. de doelen voor de vesting, ruimtelijk en functioneel; p.9 3. benodigde en denkbare maatregelen op basis van historie, structuren, ecologie, klimaat en economische en sociale dynamiek.

2

7

6

21/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

Deze studies en/of projecten hebben een sterke fysieke relatie met de vesting. De studie- en plangebieden liggen daar tegenaan, of daar omheen. Hoe ga je om met de vesting? Hoe wordt gegarandeerd dat de historische drager van de vesting het best tot uiting komt? En hoe zorg je voor samenhang tussen deze ontwikkelingen? Het uitvoeren van losstaande projecten kan leiden tot gebrek aan samenhang en herkenbare identiteit in de vestingszones. Dit kan voorkomen worden door de projecten onder één visie te scharen. Ontwikkelingen als klimaat en energietransitie worden daardoor vanuit kracht en omdenken verbonden aan de cultuurhistorische waarden van de stad.

6

1

3

4

7 3d-impressies van de verschillende onderzoekgebieden

7

22/121

7

8 VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

OMGEVINGSVISIE STEDELIJK GEBIED ZUTPHEN De historische landschappelijke structuur van Zutphen bestaat uit groene inprikkers die de verbindingen van de stad met het buitengebied begeleiden. De groene zones gaan samen met beken en waterpartijen en maken deel uit van het bredere watersysteem van wat ooit een Berkeldelta was. De verschillende vestinggordels zijn onderdeel van deze groenblauwe structuren. Op de plekken waar de vesting en de groene inprikkers bij elkaar komen zijn de historische entrees van de binnenstad en bijbehorende historische wegen, bruggen en groene longen te vinden. In de visie zijn aspecten zoals stadszijde-landzijde, hoogteverschil, stadspoorten, routes/uitvalswegen en straatprofielen belangrijk om te benoemen en waar mogelijk beter beleefbaar te maken.

de vesting toen (situatie in 1823 in rood) en nu (in groen/blauw) VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

23/121

8

IJsselcorridor Vestinggordel Landschappelijke inprikkers Hoofdlangzaamverkeer structuur de vesting als onderdeel van de landschappelijke structuur van de stad

0

100 200

500m

24/121

9

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

KADER: INDELING IN VESTINGZONES De vesting bestaat uit verschillende tijdsgebonden ensembles van muren, aardenwerk, en watergangen. 1. Stadsmuur • • • •

middeleeuwse gordel: stadsmuur-gerelateerd 1200-1550 nu smalle groene zones, soms met restantwater en stadsmuurresten inclusief Paardenwal en Boompjeswal als hybridevorm tussen “Stadsmuur” en “Bastions”

2. Bastions en grachten • • •

vesting in Oud Nederlands Stelsel: bastions, ravelijnen, brede grachten zoals Vispoort- en Grote Gracht 1591-1625 nu veel water en parken

3. Linies • • •

gordel van de Linies: Nieuw Nederlands Stelsel 1700-1800 nu versnipperde relicten in buitenwijken, soms groen, soms blauw soms rood, alleen Linie van Coehoorn heeft herkenbare kwaliteit

4. Rivierenfront •

1.

• •

aparte vestingzone gevormd door een stapeling van vesting in Oud en Nieuw Nederlands Stelsel: stenig karakter en rivier-gerelateerd 1591-1800 Cabinetgracht

De hiernaast getoonde vijf iconen komen in deze studie steeds terug en staan voor vijf treden op een ambitieladder naar ruimtelijke adaptatie in de vesting van Zutphen:

4.

Historie ambitie 1

2.

wat er aan historie is weer zichtbaar maken

Structuur ambitie 2 de losse onderdelen verbinden en daarmee de structuur en samenhang herstellen ambitie 3 het verbeteren van de ecologie van de onderdelen van de vesting (biodiversiteit) ambitie 4 klimaatadaptief maken

3.

Functie ambitie 5 economische waarde toevoegen (stedelijke dynamiek, inclusief toerisme, energietransitie, innovatie)

25/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

10

KADER: AMBITIELADDER

1. Historische restanten beter zichtbaar maken

1. Historische restanten beter zichtbaar maken

2. Structuren herstellen wandelen/fietsen/varen, ontmoeten, verbinden, verblijven

2. Structuren herstellen

2. Structuren herstellen

2. Structuren herstellen

3. Ecologie verbeteren natuurontwikkeling, biodiversiteit gezond leefmilieu

3. Ecologie verbeteren

3. Ecologie verbeteren

4. Klimaat adaptatief maken omgaan met klimaatveranderingen water opvangen/bergen/afvoeren verkoeling

AMBITIENIVEAU

1. Historische restanten beter zichtbaar maken

AMBITIENIVEAU

1. Historische restanten beter zichtbaar maken

AMBITIENIVEAU

AMBITIENIVEAU

AMBITIENIVEAU

1. Historische restanten beter zichtbaar maken identiteit, identificatie, herkenbaarheid, orientatie, betrokkenheid

4. Klimaat adaptatief maken 5. Economische waarde toevoegen stedelijke dynamiek (bedrijvigheid, toerisme), energietransitie (opwekken, opslaan, verdelen), innovatie

TOEKOMSTBESTENDIGHEID

HISTORIE Anonimiteit <---> Identificatie De stadsopbouw van Zutphen is complex. De binnenstad bestaat uit drie ongeveer even grote stadsdelen, de “Oude Stad”, de “Nieuwstad” en de “Spittaalstad” die omringd waren door een vestingwerk. Met de uitbreiding van de binnenstad werden telkens de vestingwerken aangepast. Tegenwoordig zijn daar grote delen van verloren gegaan. De rijke geschiedenis van de stad is op een aantal locaties niet te zien, waardoor deze locaties niet bijzonder worden ervaren en zelf een rommelig beeld geven. Het herstel van de overgebleven historische restanten van de vestingwerken zal de ruimtelijke kwaliteit van Zutphen verbeteren. Zodoende kan men het unieke karakter van de binnenstad beter beleven en daar beter aan gehecht worden.

STRUCTUUR Versnippering <---> Samenhang Wat vroeger één samenhangend grachtenstelsel en aarden werk was, is door de stedelijke ontwikkeling veranderd in een aantal afzonderlijke structuurelementen. Met de aanleg van het spoor is een groot deel van de Nieuwstad en van de vestingwerken verloren gegaan. De restanten van de vestingwerken liggen nu veelal als losse gebieden in de stad. Doordat de drager van deze gebieden, het vestingwerk, verdwenen is, ontbreekt een herkenbare same hang. Naast het afzonderlijk beter zichtbaar maken van de verschillende strutuurelementen, liggen er grote kansen om de vesting weer tot één ruimtelijke structuur terug te brengen.

FUNCTIE Verlies <---> Toevoeging De vestingwerken zijn ooit voor verdediging gebouwd. Ze liggen nu als overgangszones tussen de verschillende stadsdelen in, soms als park, soms als parkeerterrein. De inrichting en functionele invulling ervan op het gebied van recreatie, ecologie, verkeer vragen om een kwalitatieve slag om huidige vraagstukken zoals klimaatadaptatie, energietransitie en duurzaamheid te beantwoorden. Daarnaast blijken de vestingwerken de zone te markeren waarin de publieke – stedelijke functies van de binnenstad soms moeizaam worden gecombineerd met de geborgen woon- en verblijfskwaliteit ervan. Per deelgebied (want overal is een ander cocktail van tijdlagen en functies) vraagt dit om beter doordachte gebiedsprofielen.

26/121

11

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

B - DE VESTINGZONES identiteit, doelen, opgaven

Om tot een totale structuurkaart te komen zijn de eerdergenoemde beleidsambities (Historie, Structuur, Ecologie, Klimaat, Dynamiek) vertaald in concrete opgaven. Deze kansen worden beschreven per te onderscheiden historische laag in de vestingwerken: Stadsmuur, Bastions en Grachten, Linies, Forten en Rivierfront. De onderzoeksopgaven zijn geordend in ruimtelijke verbeteringen/structuurverbeteringen, veranderingen in de verkeers- en mobititeitsstructuur, de ecologische en klimatologische potenties en de kansen voor economische ontwikkelingen en een aantrekkelijke woonomgeving.

bron: BDP.

27/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

12

ZONE 1 - DE STADSMUUR De Stadsmuur is de verdediging uit de middeleeuwen. De oude stad is in fasen gegroeid. Na de uitvinding van het buskruit voldeed de muur niet meer. Slechts enkele delen (poorten en wachttorens) hebben de tijd overleefd. Vaak is de muur verdwenen of in de bebouwing opgenomen. Langs een deel van de muur ligt een smalle tuinenstrook met een sloot of greppel. Deze tuinen zijn meestal in particulier bezit en niet openbaar toegankelijk. Soms is de stadsmuurzone samengevallen met de latere ring van bastions; de Paardenwal en Boompjeswal zijn een hybridevorm tussen “Stadsmuur” en “Bastions”. Binnen de stadsmuur liggen de Berkel als blauwgroen klimaatlint en een veelheid aan groene en stenige openbare ruimten. Vaak zijn de stenige ruimten nooit groen geweest – vergroening moet hier goed afgewogen worden tegen de historische waarden, en met zorg ontworpen worden. De Stadsmuur is, ten opzichte van andere historische steden, een bijzondere vestingszone middenin de binnenstad. Hij verbindt de oude stadsdelen binnen de vestingwerken. De Stadsmuur dient beter zichtbaar en op enkele plekken beter toegankelijk te worden. Zo ontstaat een bijzondere wandeling over de historische contour: langs de resterende monumenten (soms in oude panden opgenomen), langs de tuinen (soms als boomgaarden of moestuinen ingericht), langs het water (in de Binnengracht teruggebracht).

Een “rondje stadsmuur”. Daarbij kan dit groene lint om de binnenstad heen een belangrijke rol spelen bij de waterberging vanuit het centrum en de hittestress in het stenige centrum helpen verminderen. De Stadsmuurzone is de klimaatadaptatieve vestingring en wordt ingericht als groene long voor de binnenstad. Oases in de binnenstad In het middeleeuwse dichtbebouwde centrum is behoefte aan kleinschaliger groene en blauwe oases op kortere afstand. Die zijn er deels al in de vorm van de zes historische hofjes die (vaak) publiek toegankelijk zijn. Het historisch weefsel van de stad biedt mogelijkheden om meer hofjes in de stad te (her)ontwikkelen. Deze nieuwe hofjes zijn een potentieel waardevolle toevoeging aan de verkoelingsopgave in de stad. Te denken valt aan nieuwe hofjes in Klein Vaticaan en in de wat verdere toekomst de omgeving Basseroord en het AH-terrein. Verder bieden de voormalige kerkhofterreinen rond de historische kerken de mogelijkheid om te vergroenen, waarbij de parkachtige aanleg van die terreinen, ontstaan na 1830 en tot ver in de 20ste eeuw nog aanwezig, als inspiratie kan dienen. De historische pleinen bieden ook mogelijkheden voor het toevoegen van groen, zolang niet het waardevolle beschermde stadsgezicht wordt aangetast door het aanbrengen van te veel groen. Het karakter van het plein als open ruimte met historische gevelwanden mag niet worden aangetast.

De afstand tot groen en water is in Zutphen nooit ver weg, ook niet in de dichtbebouwde historische binnenstad! Een aantal plekken, met name in het kernwinkelgebied, is gevoelig voor hitte én ligt relatief ver van verkoeling.

28/121

13

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

verkoelingkaart van de binnenstad VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

29/121

14

Water in het stenen gebied Water kan als solitair element voor verkoeling zorgen, getuige de waterwerken op de Overwelving en de Houtmarkt, IJsselkade en de stadspomp op de Groenmarkt. De Overwelving (Berkel) en Groenmarkt (waterput/pomp) zijn geïnspireerd op de historie. De binnenstad kent zeer veel historische waterputten, openbare en particuliere. De putten bieden mogelijkheden om ze te koppelen aan waterwerken en ze zijn tot de verbeelding sprekende elementen op pleinen en in hofjes. Waterbronnen voor de grachten Het natuurlijk reliëf van de binnenstad (een hoog rivierduinencomplex) biedt mogelijkheden om stromend water via molgoten richting de stadsgrachten te laten stromen (vergelijk Parijs). Maar ook de afkoppeling van grote gebouwcomplexen en huizenrijen aan de randen van de binnenstad draagt bij tot het opheffen van de waterschaarste in de binnenstedelijke grachten. Te denken valt aan de grote publieke gebouwen aan de Isendoornstraat, het Kruittorenplein, St Elisabeth, de gebouwen en huizen langs de Berkelsingel, Graaf Ottosingel en Tadamasingel, de rechtbank en de krans van huizen en appartementengebouwen aan de buitenrand van de 17e-eeuwse vesting.

30/121

15

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

vesting uit 1832 stadsmuur nu autowegen de Berkel aftrappend richting de IJssel nieuwe en bestaande hofjes herstel Binnengracht belangrijke stedelijke ruimtes (regen)water geleiding herstel bebouwde randen poort en verblijfsruimtes herstel bomenstructuur (iconische) watermolen 31/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

16

STADSMUUR

stadsmuur beter toegankelijk - bron: Kijk op Zutphen

stadsmuur beter zichtbaar - bron: BDP.

poortfuncties en verblijfruimtes - bron: BDP.

boomgaarde in tuintlint - bron: BDP.

één van de meeste gefotografeerde uitzichten van de binnenstad - bron: BDP.

georganiseerde fietsvoorziening - bron: BDP.

groene parkeerplaatsen voor bewoners - bron: BDP.

32/121

17

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

Zutphen - nu - bron: BDP. regenwatergeleiding binnenstad richting tuinlint

Zutphen - nu - bron: BDP. Binnengracht

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

Nijmegen - bron: BDP.

Londen - bron: BDP.

33/121

18

Metz- bron: BDP.

STADSMUUR

watermolen op de Overwelving terug plaatsen als toeristisch icoon - bron: hZutphen in oude ansichten

cleantech straatmeubilair - bron: Flexsol Solutions 34/121

19

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

STADSMUUR

identiteit, doelen, opgave

Wat/waar • Middeleeuwse gordel: stadsmuur-gerelateerd, 1200-1550 • Nu smalle groene zones, soms met restantwater en stadsmuurresten • Inclusief Paardenwal en Boompjeswal, als hybridevorm tussen “Stadsmuur” en “Bastions” • Uniek: groen lint in de binnenstad

Ecologie

• • •

Hoofddoelstelling • Zonering muur - groen - gracht - vestingwal als leidend principe hanteren • Klimaattuinlint: verkoeling in de ‘warme’ stad en opvang regenwater bij hevige buien

• • • • • • •

• • • • •

Muurelementen herstellen, stadsmuur beter zichtbaar maken Stadsmuur optimaal toegankelijk maken Historisch water herstellen: Binnengracht bij Boompjeswal/Paardenwal, Isendoornstraat, Spaanse poort Groene binnenstadslint herstellen Functie poorten beter beleefbaar maken, verblijfskwaliteit vergroten Onderzoeken: terugbrengen of visueel maken watermolen als icoon op de overwelving en voor educatie Aanwijzing van meer delen van vesting tot gemeentelijk monument Herontwikkelen Binnengracht: verbinding en samenhang van het vestingwater en -groen en van de nu losliggende stadsdelen in de binnenstad (Spittaalstraat, Polsbroek, Laarstraat) Verblijf- en ontmoetingsplekken creëren Doorlopende wandelstructuur aanleggen door tuinlint en historisch groen, verblijfskwaliteit vergroten (bv. banken, kiosk met horeca) Bruggen over de watergangen realiseren zonder vesting aan te tasten Fietsstallingen realiseren op strategische plekken

Klimaat

Historie

• • • • •

Structuren

Dynamiek

• • • • • •

35/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

•

20

Water en groen toevoegen in overwegend stenen gebied, meer gradiënten en leefgebieden voor stadsflora en -fauna Tuinlint inrichten als gecultiveerde natuur: bomengaard, bloementuin, moestuin Waterkwaliteit van de Binnengracht verbeteren Bij vervangen bomen op de Boompjeswal/Martinetsingel rekening houden met terugbrengen vestingstructuur en vestingwater

Binnenstad/AH-terrein afkoppelen en vesting voeden met molgoten Klimaatlong toevoegen aan de middeleeuwse binnenstad doorherontwikkeling binnengracht: verkoeling, afkoppeling Klimaatveranderingen in de inrichting van de openbare ruimte zichtbaar maken (bewustmaking, educatie) Berkel tussen IJssel en Overwelving op verschillende niveaus brengen om beter met droge periodes om te kunnen gaan Zoveel mogelijk afkoppelen en regenwater via molgoten naar het stadswater voeren Herontwikkeling Binnengracht gebruiken als vliegwiel voor herontwikkeling AH-terrein en de overgangen van de aanloopstraten naar de binnenstad Klein Vaticaan herontwikkelen Park toevoegen aan de binnenstad door het zoveel mogelijk publiek maken van het parklint Zonne-opwek verwerken in eenduidig herkenbare objecten zoals oplaadbaar straatmeubilair of kunstobjecten Onderzoeken TEO uit vestingwater Informatiepanelen plaatsen om het verhaal voor publiek herkenbaar en duidelijk te maken

STADSMUUR

36/121

21

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

bron: gemeente Zutphen

37/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

22

ZONE 2 - BASTIONS EN GRACHTEN De vestingzone Bastions en Grachten is gebouwd volgens het Oud Nederlands Stelsel uit eind 16e eeuw/begin 17e eeuw. Kenmerkend hieraan zijn de bastions, de brede grachten en de robuuste groene structuur. In tegenstelling tot de Stadsmuur met zijn ingetogen karakter, zijn de Bastions en Grachten de meest publieke vestingring. Dit past ook bij de identiteit van de vestingwerken, toen verdediging een collectief belang was. Hier is het water leidend. De Grote gracht en de Vispoortgracht, de blauwe parels uit de Groene Nota (2008), zijn via de Hoofdgracht en de (nog te herstellen) ravelijnen met elkaar verbonden. De toeristische vaarroutes worden uitgebreid en de bastions krijgen bijzondere bestemmingen. In deze vestingring is er ook ruimte voor ecologie en voor het zichtbaar maken van de energietransitie. Zo kunnen bijvoorbeeld aan de buitenzijde van de grachten natuurvriendelijke oevers ingericht worden en aan de binnenzijde van de grachten op de strakke taluds van de bastions zonnepanelen toegepast worden. Op de oppervlakte van de grachten kunnen kunstzinnige vormgegeven drijvende zonnepanelen plaats vinden. Op de ravelijnen kunnen de warmteoverdrachtstations op een aantrekkelijke wijze gevestigd worden. Het gaat hier om men bewust te maken over deze maatschappelijke opgaven.

Door deze nieuwe verhouding wringt de versterkte beleving van de Bastions en Grachten ook het meest met infrastructuur. Het Verkeer Circulatie plan is op veel punten aan verbetering toe. Tegelijkertijd is de bestaande wegenstructuur een gegeven. Besproken alternatieven zijn: a. deel oostelijk deel centrumring verleggen naar buiten of naar binnen; b. geen centrumring maar een noord-zuid-lopende IJsselcorridor met inprikkers vanuit het westen.

38/121

23

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

ravelijn bastion met strakke groene taluds autowegen ecologische eilandzone opstappunt fluisterboot bijzondere (ongebouwde) functie bv. spelen, educatie, bewustmaking herstel bebouwde randen watermolen warmteoverdrachtstations vlonderstructuur Ecologische Verbinding Zone

39/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

24

BASTIONS EN GRACHTEN

strakke taluds van de bastions aan de binnenzijde van de grachten - bon: BDP.

natuurvriendelijke oevers aan de buitenzijde van de grachten - bon: BDP.

bijzondere functies op/in de bastions - bon: BDP.

beleving van het water - bon: BDP.

40/121

25

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

drijvende zonnepanelen - bon: BDP.

drijvende fontein op zonne-energie

zonne-waterlelies; bron: “Vesting en klimaat” - David Heesen 41/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

26

Physalia door architect Vincent Callebaut: recreëren en water zuiveren met zonne-energie

zonnepanelen op de taluds van de bastions - hier: Fort de Pol - bron: gemeente Zutphen

designvormgegeven warmteoverdrachtstations op de ravelijnen langs de Hoofdgracht - bon: BDP. 42/121

27

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

BASTIONS EN GRACHTEN

identiteit, doelen, opgave Wat/waar • Vesting in Oud Nederlands Stelsel uit 1591-1625: bastions, ravelijnen, brede grachten zoals Vispoort- en Grote Gracht • Nu veel water en parken Hoofddoelstelling • Water gebruiken als leidende structuur, groen inzetten om de zone robuust te versterken tot stelsel van klimaatparken • Water en vestingwerken beleven vanaf oevers, vlonders en vaarroutes • Betekenis geven aan de afzonderlijke bastions en ravelijnen • Nieuwe verhouding zoeken tussen infra (stadsring) en functionele betekenis en de beleving van de vesting • “Stuwmeer” functie vesting inzetten voor energie-opwek • Ecologische verbindingszone-functie Berkel/Hoofdgracht realiseren

Ecologie

• • • • •

Klimaat

• • •

• • • • •

Beleving en herkenbaarheid bastions/ravelijnen versterken Vorm van de strakke taluds bastions/ravelijnen herstellen Natuurlijke oevers aan de buitenzijde van de vesting maken Waar mogelijk ravelijnen in de Hoofdgracht herstellen Bastions/ravelijnen herkenbaar maken als verdedigingswerk door plaatsen van kanonnen Grachtwater optimaal in oppervlakte herstellen Overgang buiten-binnengebied beter zichtbaar maken (bv. bruggen, versmalde straatprofielen) Aanwijzing van meer delen van vesting tot gemeentelijk monument Centrumring Oost herinrichten om meer ruimte voor de vesting en het langzaamverkeer te creëren Aanbrengen van een continue verbindingen tussen bastions (water, (vlonder-)paden, bv. op Slijkbolwerk) Realiseren samenhangend vestinglint voor wandel- en vaarroutes Vaarverbinding tussen de Grote Gracht en de Berkel en tussen de Vispoortgracht en de Hoofdgracht verbeteren Vaarroutes uitbreiden

• •

Historie

• • • •

Structuren

Dynamiek

• • • • • • •

43/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

•

28

Ingrepen aan de vesting steeds aangrijpen om ecologisch areaal toe te voegen aan de ‘landzijde’ – bijvoorbeeld door eilanden langs de oevers (Bomenstichting en Vogelwerkgroep betrekken) Stepping stones realiseren aan de buitenrand van de Hoofdgracht door herstel van ravelijnen langs de Hoofdgracht Sortimentkeuze beredeneren vanuit beleving, verkoeling, doelsoorten en beheer en onderhoud

Inrichten als (doorlopend) stelsel van verkoelende klimaatparken met water en groen als gelijkwaardige aanvulling op de vestinginrichting Onderzoeken meer debiet en doorstroming grachten voor versnelde afvoer warmte - en dit relateren aan de potenties voor TEO Water optimaal bereikbaar en bruikbaar maken Waar mogelijk vestingwater inzetten als opvang van af te koppelen water omringende stadsdelen

Onderzoeken welke bijzondere functies de bastions kunnen versterken Onderzoeken toevoegen van evenementen en festivals in deze zone Eenduidig uitwerken/onderzoeken/realiseren: bv. zonnepanelen op de grachten, op de taluds van de bastions, op wandelpaden Mogelijk houden van warmteoverdrachtstations op ravelijnen Stuwmeerfunctie vesting inzetten voor energie-opwek Onderzoeken TEO uit vestingwater Informatiepanelen plaatsen om het verhaal voor publiek herkenbaar en duidelijk te maken

BASTIONS EN GRACHTEN

44/121

29

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

bon: BDP.

45/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

30

ZONE 3 - LINIES De gordel van de Linies is de buitenste vestingring van Zutphen. Het bestaat uit het Nieuw Nederlands Stelsel uit de 17e eeuw/18e eeuw. Op enkele versnipperde relicten in buitenwijken na, zoals de Linie van Coehoorn, zijn de Linies nauwelijks terug te zien. De vesting werd verwijderd om de groei van de stad toe te laten. Het doel in deze zone is de restanten van de vestingstructuur weer met elkaar te verbinden. Dit verhoogt de woonkwaliteit van de buitenwijken. De nieuwe fysieke verbinding functioneert als een wandel- en sportstructuur. Dit refereert aan de Nieuwe Wandeling uit de 19e eeuw, toen de functie van de vesting van verdediging naar park veranderde. De herstelde structuur brengt ook identiteit en sociale cohesie in deze gebieden. Hier is de vesting geen overgangszone tussen stadsdelen uit verschillende tijden, maar een verbindend element binnen de stadsuitbreiding uit dezelfde periode. De Linies verhouden zich prima in het winnen van duurzame energie en worden zichtbaar gemaakt als Innovatie-ring.

46/121

31

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

park- en wandelstructuur - bestaand park- en wandelstructuur - nieuw bestand water autowegen langzaamverkeersverbinding poort inrichting

47/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

32

historisch tracé waar mogelijk zichtbaar maken - bon: BDP.

blinde gevels langs de Linies schilderen (bijvoorbeeld met burgerparticipatie) - bron: Cité Créations

wandel- en waterstructuren koppelen - bon: BDP.

water waar mogelijk door de buitenwijken her introduceren - bon: BDP. 48/121

33

bomenrijen waar mogelijk her introduceren - bon: BDP.

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

zonnepanelen langs de paden - bon: BDP.

bron: Daan Boomgaarde Studio

zonne-lichtmasten - bon: BDP.

zonne-wegdekreflectoren 49/121

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

34

smalle windturbines op particuliere daken in de directe omgeving van de Linies

windturbines langs de paden - bon: BDP. 50/121

35

VESTING VAN DE TOEKOMST ZUTPHEN

LINIES

identiteit, doelen, opgave

Wat/waar • Gordel van de Linies: Nieuw Nederlands Stelsel uit 1700-1800 • Nu versnipperde relicten in buitenwijken, soms groen, soms blauw, soms rood; alleen Linie van Coehoorn heeft herkenbare kwaliteit Hoofddoelstelling • Linie als object en als thema weer in de wijken herkenbaar en beleefbaar maken • Delen fysiek verbinden en waar mogelijk water terugbrengen • Inzetten voor verblijfs- en ontmoetingsplekken • Inzetten als continue wandel-/sportstructuur • Inzetten voor woonkwaliteit en identiteit: vesting als klimaatzone tussen samenhangende buurten • • • •

• •

Vestingthema leidend maken bij ruimtelijke ingrepen in deze gordel Recreatief gebruik als essentiele historische karakteristiek 19e-eeuwse Buitensociëteit in samenhang met groene/blauwe vestingomgeving respecteren en herpositioneren met de 19e-eeuwse kwaliteit van de openbare ruimte als leidend thema Aanwijzing van meer delen van vesting tot gemeentelijk monument (bv. Boompjeswal, Linie van Coehorn, Linie van het Wambuis)