Bijlage 12 Bijlage 8 Bureauonderzoek OO, Zuidplas A24.001860

Middengebied Zuidplaspolder Bureauonderzoek archeologie Tweede Wereldoorlog

Uitsnede van een op 11 september 1944 door de Britse luchtmacht genomen luchtfoto van het spoor- en wegenknooppunt in de Zuidplaspolder in de regio Gouda-Moordrecht.

Verantwoording Titel: Onderwerp: Projectnummer: Klant: Referentienummer: Versie:

Middengebied Zuidplaspolder Bureauonderzoek archeologie Tweede Wereldoorlog 51007971-002 Gemeente Zuidplas NL22-648800269-34483 D0

Datum:

21-10-2022

Auteur: E-mailadres:

Jasper Molenaar jasper.molenaar@sweco.nl

Gecontroleerd door: Paraaf gecontroleerd:

Jorick Palma

Vrijgegeven door: Paraaf vrijgegeven:

Jeroen van Rooij

Document referentie:

NL22-648800269-34483

2/52

Inhoudsopgave

Verantwoording .................................................................................................................................................. 2 1.

Managementsamenvatting ...................................................................................................................... 5

2. 2.1 2.2 2.3

Inleiding ................................................................................................................................................... 7 Aanleiding van het onderzoek ................................................................................................................. 7 Methodiek ................................................................................................................................................ 7 Doelstellingen .......................................................................................................................................... 8

3. Bureauonderzoek .................................................................................................................................... 9 3.1 Afbakening onderzoeksgebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik ................................................... 9 3.1.1 Afbakening plangebied ......................................................................................................................... 9 3.1.2 Huidig gebruik van het onderzoeksgebied ........................................................................................... 9 3.1.3 Toekomstig gebruik van het plangebied .............................................................................................. 9 3.1.4 Reeds uitgevoerde onderzoeken Tweede Wereldoorlog ..................................................................... 9 4. 4.1 4.2

Resultaat bronneninventarisatie ............................................................................................................ 12 Resultaat historisch feitenmateriaal ...................................................................................................... 12 Naoorlogse ontwikkelingen ................................................................................................................... 38

5. Conclusie en Advies .............................................................................................................................. 39 5.1 Conclusie ...............................................................................................................................................39 5.2 Advies ....................................................................................................................................................42 5.3 Slotwoord ...............................................................................................................................................43 Bijlage 1 – Overzicht onderzoeksgebied ......................................................................................................... 45 Bijlage 2 – Archeologische verwachtingenkaart .............................................................................................. 46 Bijlage 3 – OO-Bodembelastingkaart HHSK ................................................................................................... 47 Bijlage 4 – Inventarisatie.................................................................................................................................. 48 Bijlage 5 – Luchtfotodekking ............................................................................................................................

49 Bijlage 6 – Archiefdocumenten ........................................................................................................................ 50 Bijlage 7 – Historisch topografische kaarten ................................................................................................... 51 Bijlage 8 – Satellietbeeld ................................................................................................................................. 52

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: c:\users\nldokr\desktop\nl post archive\nl22-648800269-34483.docm

3/52

Administratieve gegevens Uitvoerder Provincie Gemeente Plaats(en)

Betreft Projectnaam Opdrachtgever Oppervlakte onderzoeksgebied Projectmedewerkers Periode van uitvoering Beheer en plaats van documentatie

Afbeelding 1

Sweco Nederland B.V. Zuid-Holland Zuidplas Zevenhuizen, Moordrecht, Moerkapelle, Groeneweg, Zuidplas, Nieuwerkerk aan den IJssel Bureaustudie archeologie Tweede Wereldoorlog Middengebied Zuidplaspolder Gemeente Zuidplas circa 1.083,32 ha Jasper Molenaar, Leonie Ouwerkerk, Esmee Sanders, Jorick Palma September-Oktober 2022 Sweco Nederland B.V.

Plangebied.

Distributielijst  

Gemeente Zuidplas. Sweco Nederland B.V..

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 4/52

1. Managementsamenvatting In deze bureaustudie archeologie Tweede Wereldoorlog heeft de analyse van het feitenmateriaal tot de conclusie geleid dat er binnen het plangebied Middengebied Zuidplaspolder diverse gebieden zijn met een verhoogde archeologische verwachting op het aantreffen van structuren, afkomstig uit de Tweede Wereldoorlog. Verder is gebleken dat diverse gebieden verdacht zijn op het aantreffen van ontplofbare oorlogsresten (OO). Zie hiervoor afbeeldingen 2 en 3 en bijlagen 2 en 3 van deze rapportage. Om deze conclusie te ondersteunen, zijn de in geraadpleegde bronnen aangetroffen relevante gegevens in hoofdstuk 4 ‘Resultaat bronneninventarisatie’ beschreven. Op zowel het gebied van archeologie als dat van OO adviseert Sweco vervolgstappen te nemen voordat hier met bodemroerende werkzaamheden wordt aangevangen. Sweco is gekwalificeerd om archeologisch vervolgonderzoek in het veld uit te voeren en kan de vervolgstappen op het gebied van OO volledig faciliteren. Voor een uitgebreidere toelichting van de conclusies van deze bureaustudie archeologie Tweede Wereldoorlog en een nadere specificatie van de horizontale en verticale afbakeningen van de gebieden met een verhoogde archeologische verwachting en de op OO verdachte gebieden, wordt verwezen naar hoofdstuk 5 ‘Conclusie en advies’.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 5/52

Afbeelding 2

Archeologische verwachtingenkaart plangebied. Voor de groene gebieden geldt een verlaagde verwachting; voor de rode gebieden geldt is deze verwachting verhoogd. Deze en een meer gespecificeerde kaart zijn opgenomen in bijlage 2.

Afbeelding 3

OO-bodembelastingkaart reeds uitgevoerd vooronderzoek OO.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 6/52

2. Inleiding 2.1 Aanleiding van het onderzoek In opdracht van gemeente Zuidplas voert Sweco een bureaustudie archeologie Tweede Wereldoorlog uit ten behoeve van de te realiseren ontwikkeling van het Middengebied van de Zuidplaspolder, gelegen tussen de plaatsen Gouda, Zevenhuizen, Moordrecht, Moerkapelle, Groeneweg, Zuidplas en Nieuwerkerk aan den IJssel in gemeente Zuidplas en provincie Zuid-Holland (hierna: plangebied). Voor een overzicht van het onderzoeksgebied wordt verwezen naar afbeelding 1 en bijlage 1. Het is onbekend in hoeverre er in het plangebied restanten uit de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) te verwachten zijn met archeologische waarde en die mogelijk ook veiligheidsrisico’s met zich meebrengen in de vorm van ontplofbare oorlogsresten (OO). Derhalve heeft Sweco in opdracht van Gemeente Zuidplas een bureaustudie archeologie Tweede Wereldoorlog uitgevoerd ter plaatse van het plangebied. Voor een nadere omschrijving van de doelstellingen van dit onderzoek wordt verwezen naar paragraaf 2.3 ‘Doelstellingen’.

2.2 Methodiek Voor deze bureaustudie is een reconstructie gemaakt en analyse opgesteld van de oorlogshandelingen die gedurende de Tweede Wereldoorlog hebben plaatsgehad in het plangebied, waardoor mogelijk militaire overblijfselen van archeologische waarde zijn achtergebleven in het plangebied en veiligheidsrisico’s bestaan. Het bronnenonderzoek vindt plaats op basis van een inventarisatie van de navolgende archieven: Geraadpleegd door Sweco Literatuur Gemeentelijk archief Provinciaal archief Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) te Amsterdam Nationaal Archief (NA) te Den Haag Luchtfotocollectie Wageningen UR (WAG), Kadaster (KAD) en Royal Commission on the Ancient and Historical Monuments of Scotland (NCAP) te Edinburgh Historische Kranten Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) te Den Haag The National Archives (TNA UK) te Londen Library and Archives Canada (LAC) National Archives and Record Administration II (NARA) te Washington D.C.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 7/52

Geraadpleegd door Sweco Bundesarchiv-Militärarchiv (BaMa) te Freiburg Internetbronnen VEO Bommenkaart Kadaster (KAD), kaartmateriaal

Hierbij dient te worden opgemerkt dat deze bureaustudie niet volgens de voorschriften van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) is uitgevoerd.

2.3 Doelstellingen Het is onbekend in hoeverre er in het onderzoeksgebied rekening dient te worden gehouden met de (mogelijke) aanwezigheid van militaire overblijfselen uit de Tweede Wereldoorlog met een archeologische waarde en die een veiligheidsrisico vormen (OO). De bodemingrepen die gepaard gaan met de voorgenomen ontwikkeling van de Zuidplaspolder, kunnen eventueel aanwezige archeologische waarden in de bodem verstoren en OO activeren. Het doel van deze bureaustudie is inzicht te geven in welke militaire overblijfselen uit de Tweede Wereldoorlog met een archeologische waarde en veiligheidsrisico’s in het onderzoeksgebied zijn te verwachten. Hierbij gaat het om de navolgende Hierbij dient te worden opgemerkt dat deze bureaustudie niet volgens de exacte voorschriften van het Certificatieschema Vooronderzoek en Risicoanalyse Ontplofbare Oorlogsresten (CS-VROO) is uitgevoerd. In het kader van de Arbeidsomstandighedenwet en de openbare orde en veiligheid dienen de risico’s van voorgenomen werkzaamheden in kaart te worden gebracht en zoveel mogelijk worden verkleind. Om deze reden zijn de conclusies van een reeds uitgevoerd vooronderzoek OO als leidraad gehanteerd (zie hiervoor paragraaf 3.1.4 ‘Reeds uitgevoerde onderzoeken Tweede Wereldoorlog’).

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 8/52

3.

Bureauonderzoek

3.1

Afbakening onderzoeksgebied, huidig gebruik en toekomstig gebruik

3.1.1

Afbakening plangebied

Het plangebied is gelegen in de Zuidplaspolder in gemeente Zuidplas (provincie Zuid-Holland) tussen de plaatsen Gouda, Zevenhuizen, Moordrecht, Moerkapelle, Zuidplas en Nieuwerkerk aan den IJssel in. Het oppervlak betreft circa 1.083,32 hectare. Het onderzoeksgebied betreft een straal van 100 m rondom het plangebied. De diepte van de geplande ingrepen is nog onbekend. Voor een visueel overzicht van het onderzoeksgebied wordt verwezen naar afbeelding 1 en bijlage 1 van deze rapportage.

3.1.2

Huidig gebruik van het onderzoeksgebied

Het onderzoeksgebied is voornamelijk in gebruik als landbouwareaal in de vorm van polderlandschap. Verder is in en in de directe nabijheid van het gebied infrastructuur aanwezig in de vorm van verharde wegen (de provinciale wegen N456 en N457, en lokale wegen) en spoorlijnen (Gouda-Zoetermeer, GoudaAlphen aan den Rijn en Gouda-Rotterdam).

3.1.3

Toekomstig gebruik van het plangebied

In de toekomst wordt een nieuw dorp in het gebied gerealiseerd.

3.1.4

Reeds uitgevoerde onderzoeken Tweede Wereldoorlog

Voor het plangebied zijn diverse reeds uitgevoerde onderzoeken met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog uitgevoerd. De navolgende onderzoeken zijn geraadpleegd: Uitvoerder ADC

RAAP

Titel ‘A20 tussen Nieuwerkerk aan den IJssel en Gouda, gemeentes Zuidplas en Waddinxveen’ ‘Een geschutsstelling in de Vordere Wasserstellung. Onderzoek van een toevalsvondst aan de Vijfde Tochtweg te Moordrecht (gemeente Zuidplas)’

Datum 19-1-2022

Kenmerk ADC Rapport 5615

8-3-2012

RAAPRAPPORT 2522

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 9/52

Verder is voor deze bureaustudie archeologie Tweede Wereldoorlog nagegaan of reeds uitgevoerde onderzoeken op het gebied van OO bekend zijn met een relevantie tot het onderzoeksgebied. De navolgende onderzoeken zijn geraadpleegd: Uitvoerder T&A Survey REASeuro REASeuro

Titel ‘Historisch Vooronderzoek Explosieven Gehele beheersgebied van het HHSK’ ‘Historisch Vooronderzoek Opsporing Conventionele Explosieven Gemeente Waddinxveen’ ‘OO-Verwachtingskaart Gemeente Gouda’

Datum 18-3-2014

Kenmerk GPR3437.1

28-8-2012

RO-120065 versie 1.0 RO-210321

29-11-2021

Uit het reeds uitgevoerde vooronderzoek voor het gehele beheersgebied van het HHSK blijkt dat delen van het plangebied verdacht zijn verklaard op het aantreffen van verschillende hoofd- en subsoorten OO. De verdachte gebieden zijn weergegeven in de navolgende afbeelding en in de bijlage van deze rapportage.

Afbeelding 4

OO-bodembelastingkaart reeds uitgevoerd vooronderzoek OO.

Gegevens met betrekking tot de op OO verdachte gebieden zijn weergegeven in de navolgende tabel: Hoofdsoort OO Afwerpmunitie Raketmunitie Geschutmunitie

Subsoort OO Brisant (250, 500 en 1.000 lb geallieerd) Raketten (RP-3 60 lb SAP geallieerd) Brisant, brand, antipantser, antitankbrisant

Verticale afbakening Tot maximaal 14 m-mv (situatie 1945) Tot maximaal 2,5 m-mv (situatie 1945) Tot maximaal 2 m-mv (situatie 1945) en de vaste waterbodem

Verschijningsvorm Afgeworpen

Aantallen Tot enkele

Verschoten

Tot enkele

Achtergelaten / gedumpt

Tot enkele

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 10/52

Opgemerkt dient te worden dat het vooronderzoek voor het HHSK is uitgevoerd conform de inmiddels verouderde richtlijnen van het Werkveldspecifiek certificatieschema voor het systeemcertificaat Opsporen Conventionele Explosieven (WSCS-OCE). Sinds 1 januari 2021 is het CS-VROO van kracht.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 11/52

4. Resultaat bronneninventarisatie In dit hoofdstuk zijn de resultaten van de inventarisatie van het bronnenmateriaal opgenomen. Hierin zijn drie tijdsperioden gehanteerd: de Duitse invasie van Nederland in mei 1940, de Duitse bezettingsperiode en de bevrijdingsfase.

4.1 Resultaat historisch feitenmateriaal Duitse invasie in mei 1940 In de vroege ochtend van 10 mei 1940 overschreden Duitse grondtroepen de Nederlandse oostgrens. Daarnaast voerden de Duitse strijdkrachten luchtlandingen uit op diverse plaatsen in Zuid-Holland en nabij deze provincie bij het Noord-Brabantse Moerdijk. De Duitse luchtmacht ondersteunde de invasie verder met gevechtsvliegtuigen en bommenwerpers. Het doel van de luchtlandingen was tweeledig: het lamleggen van het lands- en legerbestuur in de regio Den Haag en het veiligstellen van strategische infrastructuur (bruggen) voor de grondtroepen.1

1 Zuidfront Holland mei 1940, ‘Doelstelling luchtlandingen’, via: http://www.zuidfront-

holland1940.nl/index.php?page=inleiding-2. Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 12/52

Afbeelding 5

Overzicht (uitsnede) van de Duitse invasie van Nederland in de meidagen van 1940 Bron: NIMH, toeg.nr. 492, inv. nr. 20.

Ook in het luchtruim boven de Zuidplaspolder was de Duitse luchtmacht actief en maar liefst drie Duitse toestellen stortten al de eerste oorlogsdag in de directe omgeving neer. In de verdere regio (Bleiswijk en Stolwijk) stortten nog zeker drie Duitse vliegtuigen neer. De eerste betrof een Junkers Ju 52 van 2./ Kampfgeschwader zbV 1. Dit transportvliegtuig was in de vroege ochtend onderweg naar vliegveld Valkenburg toen het rond 8.30 uur in brand werd geschoten door het vuren van Nederlandse troepen van het Bataljon Wegentroepen. Deze stonden op het autopark bij de Schielandse Hoge Zeedijk te Gouda opgesteld. Het Duitse toestel kwam in het gebied ten zuiden van de Hollandsche IJssel neer in de ‘Moordrechtse Polder’.2

2 SGLO, T2053, T0312, T0281 en T0281A; P. Vink, Oorlog en Bevrijding in Moordrecht (1995) 7-8; NIMH toeg.nr.

409, inv. nr. 535049 en 535054. Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 13/52

Afbeelding 6

De bij Moordrecht neergeschoten Ju 52. Te zien is dat het toestel boven het maaiveld terecht is gekomen. Bron: Vink, Oorlog en Bevrijding in Moordrecht (1995) 7.

Later werd door Nederlandse troepen die op het ‘hoge hok’ vlakbij de Groene Brug stonden opgesteld nog een Duitse Junkers Ju 52 transportvliegtuig neergeschoten. Het betrof een uit veertien man bestaand detachement onder commando van sergeant Liefferinck van het Depot Wielrijders. De manschappen behoorden overigens tot het 10e Depot Bataljon. Het Duitse toestel kwam neer bij de boerderij op het adres Provincialeweg B7, waarbij drie koeien van boer Arie Bikker om het leven kwamen. Drie Duitse bemanningsleden werden vervolgens krijgsgevangen gemaakt.3

3 De Groene Brug betreft de huidige brug in de A20 over de spoorlijnen Gouda-Alphen aan den Rijn en Gouda-

Zoetermeer. Het tegenwoordige adres van de crashlocatie betreft: Provincialeweg 38, gemeente Gouda. Gemeente archief\Moordrecht\023\621\Verwerkt; P. Vink, Oorlog en Bevrijding in Moordrecht (1995) 7-8; NIMH toeg.nr. 409, inv. nr.535049; https://kranten.samh.nl/issue/HZ/2014-10-29/edition/null/page/11?query= Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 14/52

Afbeelding 7

Het Duitse Junkers Ju 52 transportvliegtuig dat bij langs de Provincialeweg in Moordrecht neerkwam. Te zien is dat het toestel boven het maaiveld is gebleven. Bron: Vink, Oorlog en Bevrijding in Moordrecht (1995) 8.

Het derde Duitse vliegtuig dat deze dag in de omgeving neerstortte, namelijk langs de Bierhoogtweg, betrof een Junkers Ju 88 A-2 bommenwerper van 9./Kampfgeschwader 30. Rond 17.20 uur werd het toestel neergeschoten door de Nederlandse luitenant Droste met zijn Fokker D.21 jachtvliegtuig. Niet bekend is waar het toestel exact neerkwam langs de Bierhoogtweg.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 15/52

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 16/52

Afbeelding 8

Respectievelijk: luitenant F.G.B. Droste; “Formatie van een Fokker T.5 en twee Fokker D.21's boven Nederland.”; een Duitse Junkers Ju 88 bommenwerper. Bron: NIMH, objectnummers: 2011-2467 en 2011-1601; www.beeldbankwo2.nl, beeldnummer: 369.

Het neerkomen van de Duitse vliegtuigen had tot gevolg dat er Duitse militairen in de omgeving van de Zuidplaspolder voet aan de grond zetten. Het betrof hierbij overigens alleen bemanningsleden en geen luchtlandingstroepen met gevechtstraining. De in de regio Gouda aanwezige Nederlandse troepen vormden daarop een speciale afdeling tegen parachutisten, welke bestond uit:    

Depot Wielrijders; Bataljon Wegentroepen; 20 Depot Bataljon Infanterie; 42 Compagnie mortieren.

Het geheel stond onder het bevel van de commandant van het Depot Wielrijders majoor W.L. Voncken. Rondom Gouda werden kantonnementswachten opgesteld, die bij (vermeende) incidenten meteen telefonisch alarm moesten slaan bij de afdeling. Vervolgens werden vanuit de afdeling steeds gevechtspatrouilles uitgestuurd ter opsporing van de parachutisten. Door de chaotische en gespannen toestand werden zoveel meldingen gedaan, dat 2-III-36 Regiment Infanterie vanuit Culemborg ter versterking werd aangevoerd. In de ochtend van 11 mei 1940 kwam de compagnie in Gouda aan.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 17/52

Afbeelding 9

Nederlandse kantonnementswachten (genummerd 1 t/m 9) rondom Gouda. Aan de kant van de Zuidplaspolder waren vijf mitrailleurgroepen van 2-III-36 R.I. (waarvan twee bij 7., één bij 8. en twee bij 9.). Deze kwamen pas in de nacht van 11 op 12 mei 1940 vanuit Geldermalsen aan. Het plangebied is ongeveer aan de linkerzijde van de kaart gesitueerd. Bron: NIMH, toeg. nr. 409, inv. nr. 489007 en 517012.

Hoewel de afdeling vanwege ongegronde meldingen vaak tevergeefs uitrukte, werden in de regio in totaal elf neergekomen Duitse vliegtuigen veiliggesteld. Hierbij werden enige Duitse militairen gedood en 73 gevangen genomen. Zelf leed de afdeling twee gesneuvelden en vijf gewonden. Een groot deel van de Duitse (47 gevangenen en enige doden) en alle Nederlandse verliezen waren echter het gevolg van een gevecht direct ten westen van Bleiswijk. Een detachement van de 7e compagnie van het Depot Wielrijders nam drie bemanningsleden gevangen van de eerste bij Moordrecht neergestorte Ju 52. Zoals reeds beschreven, werd ook bij het tweede gecrashte vliegtuig van dit type drie bemanningsleden gevangengenomen.4 Naast Duitse vliegtuigen werd in het luchtruim boven Moordrecht ook een Nederlandse Fokker G-1 jachtvliegtuig in brand geschoten door een Duits toestel. Het stortte vermoedelijk in de Maas bij Vlaardingen neer.5

4 NIMH, toeg. nr. 409, inv. nr. 489007, 517012, 535054 en 535049; P. Vink, Oorlog en Bevrijding in Moordrecht

(1995) 8-9. 5 SGLO, T0069; P. Vink, Oorlog en Bevrijding in Moordrecht (1995) 7.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 18/52

Afbeelding 10

Vermeende foto van de boven Moordrecht in brand geschoten Nederlandse Fokker G-1.Bron: Vink, Oorlog en Bevrijding in Moordrecht (1995) 7.

De dagen na 10 mei verliepen relatief minder tumultueus. In de middag van 11 mei 1940 kreeg de commandant van de 3e compagnie Depot Wielrijders, luitenant Van Walen, de opdracht om te zoeken naar Duitse parachutisten, die zich in de in de omgeving van het spoor- en wegenkruispunt in de Zuidplaspolder staande boerderijen zouden ophouden. Er werden echter geen parachutisten aangetroffen. Verder werden in de omgeving veel patrouilles gereden (op vrachtwagens van het Bataljon Wegentroepen) door militairen van de 2-III-36 R.I. Ook de activiteiten van de Nederlandse troepen in de navolgende dagen bestonden hoofdzakelijk uit het afhandelen van talloze meldingen van Duitse parachutisten en ‘verdachte personen’. De eersten werden geen enkele keer aangetroffen, terwijl er diversen van de laatstgenoemde categorie werden gearresteerd.6 Aan de bovenomschreven situatie kwam een einde toen de Nederlandse strijdkrachten kort na het bombardement van Rotterdam op 14 mei capituleerden. Boven de Zuidplaspolder dwarrelden restanten van verbrand papier uit de stad naar beneden. Teleurgestelde Nederlandse militairen gooiden hun wapens in de Hollandsche IJssel bij het ‘Oude Hoofd’. De Zuidplaspolder was behalve de crashincidenten gespaard gebleven van verder oorlogsgeweld.

Op 25 mei 1940 meldde de burgemeester van de toenmalige gemeente Moordrecht dat zijn gemeente geen materiële schade had geleden tijdens de Duitse inval.7

Bezettingsperiode Tijdens de Duitse bezetting van het onderzoeksgebied woedde een luchtoorlog in het luchtruim boven Nederland. Doelwit van luchtaanvallen waren in de regel strategische objecten, zoals industrie, vliegvelden, infrastructuur en havens of tactische objecten (bijvoorbeeld verdedigingswerken).

6 NIMH toeg.nr. 409, inv.nr. 535049, 535053 en 535054. 7 Gemeente archief\Moordrecht\023\583; P. Vink, Oorlog en Bevrijding in Moordrecht (1995) 8.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 19/52

In de regio van het onderzoeksgebied waren diverse van dit soort objecten aanwezig. Allereerst liepen door de Zuidplaspolder de spoorlijnen GoudaZoetermeer, Gouda-Alphen aan den Rijn en Gouda-Rotterdam. Verder waren de Rijksweg 12 en 20 (huidige A12 en A20) in deze omgeving sinds de jaren ’30 opengesteld. Deze wegen en de sporen vormden een knooppunt in de Zuidplaspolder. Ter plaatse en in de omgeving van deze knooppunt bouwden de Duitse strijdkrachten verder verdedigingswerken, welke onder de kop ‘Bevrijdingsfase’ van dit hoofdstuk uitvoerig zijn behandeld. De gecombineerde situering van de bovengenoemde infrastructuur en verdedigingswerken hadden tot gevolg dat de geallieerde luchtstrijdkrachten ter plaatse veel aanvallen uitvoerden. Deze aanvallen begonnen vanaf het najaar van 1944, toen geallieerde grondtroepen in Nederland waren aangekomen, en hadden vooral een tactische component. Om de Duitse communicatielijnen naar het front zoveel mogelijk te verstoren, werd in het achterland infrastructuur aangevallen met jachtbommenwerpers. Deze waren afzonderlijk bewapend met bommen, raketten en boordgeschut. Vooral wegenknooppunten waren gewilde doelwitten, zo ook die in de Zuidplaspolder.

Op 11 november 1944 bijvoorbeeld schoten acht Britse Typhoon jachtbommenwerpers van 266 Squadron 63 raketten af op de verkeersbrug over de spoorlijnen in de huidige A20.8 Vier Britse Spitfire jachtbommenwerpers wierpen op 2 maart 1945 verder 8 x 500 lb brisantbommen af op de brug.9 In het plangebied en de directe omgeving hiervan voerden de geallieerden zeker dertig luchtaanvallen uit in 1944-1945.

Afbeelding 11

Uitsnede van een op 13 april 1945 genomen luchtfoto van het spoor- en wegenknooppunt in de Zuidplaspolder in de regio Gouda-Moordrecht. De vele kraters veroorzaakt door Britse bombardementen en raketbeschietingen zijn duidelijk waarneembaar. Het plangebied is links gesitueerd.

8 TNA UK AIR37/716. 9 TNA UK AIR37/718.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 20/52

Afbeelding 12

Respectievelijk: een Britse Typhoon jachtbommenwerper met bommen onder haar vleugels; een met raketten bewapende Britse Typhoon jachtbommenwerper. Deze wapens werden in de Zuidplaspolder ingezet tegen de spoorlijnen en de brug in de A20 over deze lijnen. Bron: Imperial War Museum London.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 21/52

Ter verdediging tegen luchtaanvallen zetten de Duitse strijdkrachten een luchtverdedigingssysteem op in Nederland. Dit systeem bestond onder meer uit luchtafweer op de grond en de inzet van jachtvliegtuigen. Als gevolg van luchtafweerbeschietingen en luchtgevechten stortten talloze vliegtuigen neer op Nederlands grondgebied. Hieronder bevonden zich ook bommenwerpers, al dan niet met hun bommenlast nog aan boord die in de regel onderweg waren naar doelen in Duitsland. In veel gevallen voerden de bemanningen van bommenwerpers die in nood waren noodafworpen uit. De bommenlast kwam dan vaak willekeurig neer.

In de regio van het plangebied kwamen buiten de meidagen van 1940 voor zover bekend twee vliegtuigen neer. De eerste betrof het Amerikaanse Republic P-47 jachtvliegtuig 41-6238 van 4FG/336FS, dat op 28 juli 1943 om 12.18 uur neerstortte in de Eendragtspolder bij Zevenhuizen. Het toestel vloog ter escorte met een groep bommenwerpers, die op weg waren naar het Duitse Oschersleben, mee toen het werd aangevallen en beschadigd door Duitse jachtvliegtuigen. Piloot H.L. Ayres raakte lichtgewond maar overleefde de crash.10 Het tweede in de regio neergestorte toestel betrof de Britse Spitfire SM233 van 453 Squadron, welke op 18 maart 1945 op een gewapende verkenningsmissie was toen het werd neergeschoten door Duits luchtafweergeschut. Ten zuiden van Gouda kwam het vliegtuig terecht in een onder water gelopen veld (vermoedelijk in de omgeving van Gouderak). De Australische piloot E.W. Tonkin wist aan gevangenneming te ontkomen.11

Bevrijdingsfase In de loop van de oorlog werd de dreiging van een geallieerde invasie op het vaste land van West-Europa steeds dreigender voor de Duitse strijdkrachten. Daarop besloot het Duitse opperbevel om in de hier gelegen landen verdedigingslinies uit te bouwen. Zo werd vanaf 1942 de zogeheten Atlantikwall langs de kusten ingericht. Buiten de kustverdediging achtten de Duitse commandanten het ook noodzakelijk dat het achterland verdedigd moest worden. Zo werd, onder meer, de Vordere Wasserstellung in 1943 ontworpen. Deze linie was bedoeld om een geallieerde doorbraak van de kustverdediging op te vangen en liep van Moerdijk tot aan Den Helder. De verdediging leunde op het onder water zetten van stukken land in het voorterrein en verdedigingswerken. Deze waren van hoog naar laag niveau als volgt ingedeeld (niet altijd in verband met elkaar):    

Abschnitte; Stützpunktgruppen; Stützpunkten; Widerstandsnester.

10 SGLO, T2726. 11 SGLO, T5393.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 22/52

Het plangebied in de Zuidplaspolder was gesitueerd binnen Abschnitt ‘E’, de Stützpunktgruppe Gouda en daarbinnen specifiek de Stützpunkten LV en LVI. In 1943 werd begonnen met de uitbouw van de verdedigingswerken alhier. De steunpunten bestonden uit: 



    

Loopgraven Aan de binnenzijde voorzien van een rij houten beschoeiing, gesteund door houten palen en ongeveer een manshoogte diep. Vaak niet geheel uitgegraven maar verkregen door plaatselijke ophoging van het terrein. De loopgraven waren vrijwel overal in zigzaglijn aangelegd. Wapenopstellingen Mansdiepe kuilen, aan de binnenkant beschoeid als de loopgraven maar voorzien van in de wand uitgespaarde en met planken bekleedde kastjes. Veelal vormden zij een verhoging in het terrein. Prikkeldraadversperringen. Betonnen tankversperringen. Tankgrachten. Betonnen tobroekbunkers Eenmansbunkers, beoogde bewapening: 1 mitrailleur. Geschutopstellingen.

De eerste bezetting van Stützpunktgruppe Gouda bestond uit de staf, het tweede bataljon en de 13e en 14e compagnieën van het Grenadier-Regiment 339 van de 167. Infanterie-Division. Eind april 1944 nam de vanuit Ede afkomstige samengestelde gevechtsgroep (Kampfgruppe Walter) van het SSPanzergrenadier-Ausbildungs-und-Ersatz-Bataillon 4, bestaande uit de 6. (Radfahr)Kompanie en de 9. (Marsch)Kompanie, de bezetting van de Stützpunktgruppe over. De commandant van de groep was SSHauptsturmführer Walter. Steunpunt Gouda werd door de 9e compagnie bezet, terwijl de 6e de Stützpunkten Boskoop en Waddinxveen overnamen. Op 22 juni 1944 werd de laatste compagnie naar Lisse gestuurd en vervangen door de 10. Schiffs-Stamm-Abteilung. Deze marine-eenheid was op 18 juni vanuit Friesland naar de Vordere Wasserstellung gedirigeerd. De bezetting van de steunpunten was ten opzichte van eerder dus flink geslonken, wat ook uit het oorlogsdagboek van de Wehrmachts Befehlshaber in den Niederlanden is af te leiden: “Infolge der schwachen Kampfkraft können nur die Hauptstrassen von Ost und West und die wichtigsten Stützpunkten besetzt werden.” Een rapport van het Nederlandse verzet van 10 mei 1944 bevestigd dit: “In de linie staan geen machinegeweren, infanteriegeschut, PAK of andere artillerie in stelling. In de omgeving van Gouda worden de stellingen zwak bewaakt door persooneel van de 9.

Marsch SS-Pz.Gren. E und A.Batl.” Vanaf eind juni 1944 werd de vuurkracht van het 9./SS-Pz.Gren.A.u.E.Btl. 4 vergroot met de vorming van een FlaK-Zug. Drie op het Franse leger buitgemaakte luchtafweerkanonnen (2,5 cm FlaK Hotchkiss 38 (f)) werden hiervoor aan de eenheid geleverd. Hiervoor bezat de compagnie geen luchtafweergeschut. Twee opleidingsofficieren van de Flakbrigade 19 leidden de manschappen op in de bediening van de wapens. De stukken geschut werden opgesteld bij de verkeersbrug in de autoweg Gouda-Den Haag, dus in kader van Widerstandsnest 543 (Stützpunkt LV). Dit was een logische plek omdat in de directe omgeving hiervan de staf van Walter zetelde. Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 23/52

Op 1 augustus 1944 bezat de compagnie nog altijd drie stukken luchtafweergeschut. De verdere bewapening bestond, naast handwapens, uit:   

5 lichte machinegeweren; 13 zware machinegeweren; 6 middelzware mortieren.12

Een week later werden zeventig onderofficieren en 600 manschappen van het SS-Pz.Gren.A.u.E.Btl. 4 overgeplaatst naar fronteenheden. Dit was een grote aderlating voor het bataljon, dat op 28 mei nog 1.672 militairen telde. Het betekende vermoedelijk dat de bezetting van de stellingen bij Gouda nog dunner werd. In oktober werd het bataljon, inclusief de 9.(Marsch)/SSPz.Gren.A.u.E.Btl. 4, naar Duitsland overgebracht en daar verzameld. De 10. Schiffs-Stamm-Abteilung nam vanaf dit moment, naast ‘D’, ook de bezetting van Abschnitt ‘E’ van de Vordere Wasserstellung over. De bezetting van de verdedigingswerken van Stützpunktgruppe Gouda werd daarmee nog dunner. In de navolgende afbeeldingen zijn de Duitse verdedigingswerken in het kader van de Vordere Wasserstellung visueel weergegeven, waarbij steeds een toelichting is gegeven. Voor een kwalitatief betere weergave van de kaarten wordt verwezen naar de bijlagen van deze rapportage.

12

NARA, RG242, T-501, mircofilm 202 en T-314, microfilm 1625; NIMH toeg. nr. 575, inv. nr. 383.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 24/52

Afbeelding 13

Situering van het onderzoeksgebied binnen Abschnitt ‘E’ van de Vordere Wasserstellung. Bron: NARA, RG242, T501, microfilm 202; Duitse kaart d.d. 24-8-1944.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 25/52

Afbeelding 14

Respectievelijk en geallieerde stafkaart (‘Defence overprint’) en een door het Nederlandse verzet geproduceerde kaart waarop Duitse verdedigingswerken zijn ingetekend ten opzichte van het plangebied. Bron: LAC, A.M.S. M831, G.S.G.S. 4427, sheet 383 ‘Gouda’; NA toeg. nr. 2.13.167, inv. nr. 299.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 26/52

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 27/52

Afbeelding 15

Heimelijk door het verzet gemaakte foto’s van Duitse stellingen ergens langs de spoorlijn Gouda-Alphen aan den Rijn. De foto’s geven een indruk van de verdedigingswerken zoals deze ook in en bij het plangebied aanwezig waren. Bron: NIMH toeg.nr. 75, inv.nr. 383.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 28/52

Afbeelding 16

Situering van de twee Tobroekbunkers in de huidige A20 ten opzichte van het plangebied. De bunkers waren buiten het plangebied gesitueerd. Bron: NA toeg.nr. 2.13.167, inv. nrs. 277 en 352.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 29/52

Afbeelding 17

Dwarsdoorsnede van de bij het plangebied gesitueerde toebroekbunkers (als bedoeld in de voorgaande afbeelding). Bron: NA toeg.nr. 2.13.167, inv. nrs. 642.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 30/52

Afbeelding 18

uitsnede van een luchtfoto van 11 september 1944 met daar op weer- en aangegeven Duitse verdedigingswerken bij het spoor- en wegenknooppunt in de Zuidplaspolder. De afbeelding is tevens opgenomen in bijlage 4.

Afbeelding 19

Betonnen geschutopstelling, gesitueerd bij de kruising van de spoorlijn met de Gouda-Zoetermeer met de Vijfde Tochtweg (binnen plangebied). Bron: Britse luchtfoto’s d.d. 11-9-1944 en 13-4-1945.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 31/52

Afbeelding 20

Dwarsdoorsnede van de betonnen open (luchtafweer)geschutopstellingen als bedoeld bij de voorgaande afbeelding. Bron: NA toeg.nr. 2.13.167, inv. nr. 642.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 32/52

Afbeelding 21

Recente satellietbeelden van de betonnen open (luchtafweer)geschutopstellingen, respectievelijk gesitueerd bij de kruising van de spoorlijn met de Gouda-Zoetermeer met de Vijfde Tochtweg (binnen plangebied) en bij de boerderij op huidig adres Provincialeweg 38 te Gouda (buiten plangebied).

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 33/52

Afbeelding 22

2,5 cm FlaK Hotchkiss 38 (f). Dit Franse model luchtafweergeschut werd op 23 juni 1944 toegewezen aan de 9.(Marsch)/SS-Pz.Gren.A.u.E.Btl. 4 en in Stützpunktgruppe Gouda opgesteld bij de verkeersbrug in de huidige A12. Er zijn geen aanwijzingen dat er (luchtafweer)geschut werd opgesteld in de betonnen open luchtafweerstellingen in en bij het plangebied. Bron: www.lexikon-der-wehrmacht.de; NARA RG242, T501, microfilm 202.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 34/52

Afbeelding 23

Uitsnede van een Duitse situatiekaart (Lagekarte) van 11 november 1944 met daarop weergegeven de Duitse eenheid die op dat moment Stützpunktgruppe Gouda bezette, namelijk de het 10. Schiffs-Stamm-Abteilung van de Kriegsmarine. Bron: Ike Skelton Combined Arms Research Library Digital Library.

Op 6 juni 1944 voerden de geallieerde grondstrijdkrachten een grootscheepse invasie uit in het Franse Normandië. Na ruim twee maanden van zware gevechten met de Duitse strijdkrachten braken zij medio augustus 1944 door en rukten in razendsnel tempo op naar de Nederlandse grens. Begin september 1944 kwamen de eerste geallieerde grondtroepen hier aan. Op 17 september probeerden de geallieerden middels Operation Market Garden de grote rivieren in Nederland bij Eindhoven, Nijmegen en Arnhem over te steken. Op deze manier hoopten zij de Duitse Westwall (een verdedigingslinie die langs de Duitse westgrens vanaf de Zwitserse grens tot aan de Rijn ter hoogte van Nijmegen liep) heen te trekken en het industriële hart van Duitsland in het Roergebied te veroveren. De operatie liep uit op een mislukking, doordat het veroverde bruggenhoofd ten noorden van de Nederrijn bij Arnhem door Duitse troepen werd heroverd. Het grootste deel van Nederland bleef hierdoor onder controle van de Duitse strijdkrachten. De geallieerden kozen er nu eerst voor om in het zuiden van Nederland de Scheldemonding veilig te stellen en verder een breed front te formeren, wat een moeizaam en langdurig proces bleek.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 35/52

Ook het plangebied bleef na september 1944 in handen van de Duitse strijdkrachten. Pas op 23 maart 1945 waren de geallieerde strijdkrachten in staat offensieve operaties uit te voeren ten noorden van de grote rivieren in Nederland. Dit was mogelijk doordat zij in het westen van Duitsland bij Rees en Wesel een oversteek van de Rijn hadden geforceerd middels Operation Plunder. In hoog tempo werden het oosten en noorden van Nederland bevrijd door geallieerde militaire eenheden. Op 11 april 1945 staken Canadese en Britse troepen de IJssel over bij Westervoort (Operation Anger) en bij Voorst (Operation Cannonshot). Zij stootten vervolgens in westelijke richting door tot aan ruwweg de Grebbelinie, welke door de Duitse strijdkrachten was omgedoopt tot de Pantherstellung. Hier kwam het front tot stilstand tot aan de capitulatie van de Duitse strijdkrachten op 4 mei 1945. De Zuidplaspolder was daarmee op dat moment nog buiten de frontzone gebleven en werd pas bevrijd als gevolg de capitulatie.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 36/52

Afbeelding 24

Overzicht van het frontverloop in de periode maart-mei 1945. Te zien is dat Gouda niet in het frontgebied gelegen heeft. Bron: C. Klep, ‘De bevrijding van Oost- en Noord-Nederland’, in: Militaire Spectator, jrg. 189 nr. 4 (21 april 2020), 226.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 37/52

4.2 Naoorlogse ontwikkelingen Na de Tweede Wereldoorlog hebben zich in het onderzoeksgebied over het algemeen weinig zichtbare ontwikkelingen voorgedaan. Nog altijd bestaat het grootste gedeelte van het gebied uit landbouwareaal (polderlandschap). Op het gebied van bebouwing en infrastructuur hebben enige zichtbare naoorlogse ontwikkelingen plaatsgehad. Langs de in 1945 reeds bestaande wegen zijn naoorlogs enige nieuwe gebouwen gerealiseerd. Ter hoogte van de het spoor- en wegenknooppunt hebben verder werkzaamheden van belang plaatsgehad. Zo werd in de periode 2014-2016 de ‘Moordrechtboog’ in de N457 aangelegd. Verder is de A20 verbreed. Tijdens graafwerkzaamheden in de middenberm van de A20 bij Moordrecht in 2014 werd een tobroekbunker aangetroffen. Rond 2012 is een spoortunnel aangelegd in de Vijfde Tochtweg onder het spoor Gouda-Zoetermeer. Bij deze werkzaamheden werd een betonnen open geschutstelling (zie afbeeldingen 20 en 21) aangetroffen. Om ruimte te maken voor de tunnel werd de stelling enkele meters naar het noorden verplaatst.

Afbeelding 25

Overzicht naoorlogse ontwikkelingen.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 38/52

5. Conclusie en Advies 5.1 Conclusie Op basis van de analyse van het verzamelde historisch feitenmateriaal in deze bureaustudie archeologie Tweede Wereldoorlog zijn de navolgende oorlogshandelingen en mogelijke oorlogshandelingen tijdens de Tweede Wereldoorlog vastgesteld:               

raketkraters; bomkraters; mogelijke kraters; geschutopstellingen; tobroekbunkers; mitrailleurstellingen; ondefinieerbare verstoringen; neergestorte vliegtuigen; schuilbunkers; loopgraven; prikkeldraadversperringen; tankgracht; versperringsmuren; mangaten; tankversperringen (drakentanden).

Deze zijn voor het overgrote deel in het noordoostelijke gedeelte (ter hoogte van de huidige spoor- en wegenknooppunten A20 en A12) vastgesteld. Het gaat hierbij hoofdzakelijk om de zogenaamde Stützpunkten (aangeduid als ‘militair terrein’). Als de grenzen van de steunpunten zijn de waargenomen prikkeldraadversperringen aangehouden. Daarbuiten is de aanwezigheid van de tankgracht en enige stellingen buiten de militaire terreinen significant. Op basis van de vastgestelde militaire terreinen, de tankgracht en de stellingen buiten de militaire terreinen zijn er diverse gebieden met een hoge archeologische verwachting op het aantreffen van sporen uit de Tweede Wereldoorlog aangemerkt.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 39/52

De sporen die kunnen worden aangetroffen en in archeologische zin waardevol zijn om te onderzoeken, betreffen:  

  



Loopgraven (kwetsbaar) Zie hiervoor afbeelding 15 van deze rapportage. Aan de binnenzijde voorzien van een rij houten beschoeiing, gesteund door houten palen. Wapenopstellingen (kwetsbaar) Zie hiervoor de laatste foto onder afbeelding 15 van deze rapportage. Aan de binnenkant beschoeid als de loopgraven maar voorzien van in de wand uitgespaarde en met planken bekleedde kastjes. Geschutopstellingen Betonnen constructies, zoals weergegeven in de afbeeldingen 18, 19, 20 en 21 van deze rapportage en ‘open geschut opstelling’ in bijlage 6. Tankgracht (kwetsbaar) Een diepe en brede met water gevulde gracht met steile oevers die het voor tanks en pantservoertuigen onmogelijk maken om over te steken. Tobroekbunkers Kleine gevechtsopstelling van gewapend beton met een achthoekig of rond gat aan de bovenzijde, zoals weergegeven in afbeeldingen 16 en 17 in deze rapportage. In de opening werd een machinegeweer of een vlammenwerper opgesteld. Schuilbunkers Kleine schuilplaatsen van gewapend beton. Een voorbeeld hiervan (vierkant gat in de grond) is weergegeven op de tweede en derde foto onder afbeelding 15 van deze rapportage.

Voor een visuele weergave van het bovenstaande wordt verwezen naar de ‘Inventarisatiekaart verwachtingen’ in bijlage 4 van deze rapportage. De verticale afbakening van de gebieden met een verhoogde archeologische verwachting betreft, met uitzondering van de tankgracht, tot maximaal 2 m-mv (situatie 1945). Dit is de maximale diepte van de vastgestelde stellingen. Voor de tankgracht geldt een maximale diepte van 3,5 m-mv.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 40/52

Afbeelding 26

Archeologische verwachtingenkaart plangebied. Voor de groene gebieden geldt een verlaagde verwachting; voor de rode gebieden geldt een verhoogde verwachting. Deze en een meer gespecificeerde kaart zijn ook opgenomen in bijlage 2 van deze rapportage.

Daarnaast zijn er op basis van de vastgestelde structuren/verstoringen op OO verdachte gebieden. Gegevens met betrekking tot de op OO verdachte gebieden zijn weergegeven in de navolgende tabel: Hoofdsoort OO Afwerpmunitie Raketmunitie Geschutmunitie

Subsoort OO Brisant (250, 500 en 1.000 lb geallieerd) Raketten (RP-3 60 lb SAP geallieerd) Brisant, brand, antipantser, antitankbrisant

Verticale afbakening Tot maximaal 14 m-mv (situatie 1945) Tot maximaal 2,5 m-mv (situatie 1945) Tot maximaal 2 m-mv (situatie 1945) en de vaste waterbodem

Verschijningsvorm Afgeworpen

Aantallen Tot enkele

Verschoten

Tot enkele

Achtergelaten / gedumpt

Tot enkele

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 41/52

Afbeelding 27

OO-bodembelastingkaart reeds uitgevoerd vooronderzoek OO.

5.2 Advies Archeologie Wanneer binnen de vastgestelde kaders van de vastgestelde terreinen met een verhoogde archeologische verwachting bodemroerende werkzaamheden gaan plaatshebben, dient tot maximaal 2 m-mv (situatie 1945) vervolgonderzoek op het gebied van archeologie te worden uitgevoerd. Sweco is gekwalificeerd het archeologisch vervolgonderzoek uit te voeren. Afhankelijk van de situatie zijn de mogelijke vervolgstappen proefsleuvenonderzoek of begeleiding in het veld. In de gebieden met een lage archeologische verwachting hoeft geen rekening te worden gehouden met het aantreffen van structuren afkomstig uit de Tweede Wereldoorlog.

OO (controleonderzoek) In de eerste plaats adviseert Sweco het reeds uitgevoerde vooronderzoek OO GPR3437.1, dat volgens de richtlijnen van het WSCS-OCE is uitgevoerd, te laten actualiseren naar de huidige richtlijnen van het CS-VROO. Dit kan middels een controleonderzoek. Hierbij wordt gecontroleerd in hoeverre het reeds uitgevoerde onderzoek voldoet aan de huidige voorschriften en worden, indien benodigd, aanvullingen uitgevoerd en een nieuwe horizontale- en verticale afbakening. Sweco beschikt over het CS-VROO en is daarmee gekwalificeerd om een dergelijk controleonderzoek uit te voeren.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 42/52

OO (detectieonderzoek/begeleiding) Een tweede geschikte vervolgstap betreft detectieonderzoek/begeleiding in het veld. Hierbij dient allereerst te worden opgemerkt dat Sweco adviseert om grondroerende werkzaamheden voor de onverdachte gebieden normale doorgang te laten hebben. Voor deze gebieden is geen aanleiding tot het nemen van vervolgstappen op het gebied van OO. Indien kan worden aangetoond dat de voorgenomen werkzaamheden in de als verdacht verklaarde gebieden plaats zullen hebben in volledig naoorlogs geroerde gronden (bijvoorbeeld en bestaand kabelbed), kunnen deze eveneens normale doorgang hebben. Verder onderzoek op het gebied van OO is in dit geval van geen meerwaarde: de mogelijk tijdens de Tweede Wereldoorlog achtergebleven OO zullen niet meer aanwezig zijn. Indien voor de verdacht verklaarde gebieden niet kan worden aangetoond dat de gronden waarin werkzaamheden zullen plaatsvinden reeds zijn geroerd, dient in kader van de Arbowet – alvorens met de geplande werkzaamheden aan te vangen – vervolgonderzoek in het veld te worden uitgevoerd door een conform het CS-OOO (A) gecertificeerde partij. Het onderzoek dient tot de onderbegrenzing van het verdachte gebied te worden uitgevoerd of, indien de werkzaamheden niet tot de maximale diepte waarop OO zijn te verwachten worden uitgevoerd, tot de werkdiepte plus een veiligheidsmarge (in de regel 50 cm).

Een geschikte vervolgstap is het laten uitvoeren van detectieonderzoek. Mochten er voor detectie te veel verstorende (metaalhoudende) elementen aanwezig zijn, adviseert Sweco om grondroerende werkzaamheden te laten begeleiden door een benaderteam, bestaande uit minimaal één Senior OOOdeskundige en één assistent OOO-deskundige. Sweco kan het detectieonderzoek en/of de begeleiding in het veld faciliteren door gespecialiseerde en gecertificeerde onderaannemers in te schakelen. Overlap archeologie en OO Gebieden met een verhoogde archeologische verwachting en op OO verdachte gebieden overlappen op diverse plaatsen binnen het plangebied. Hierbij dient het vervolgonderzoek van beide disciplines in samenwerking te worden uitgevoerd. Sweco is gekwalificeerd het archeologisch vervolgonderzoek uit te voeren. Verder kan Sweco het vervolgonderzoek op het gebied van OO faciliteren door gekwalificeerde en (volgens het CS-OOO deelgebied A) gecertificeerde partijen in te schakelen. Op deze wijze blijft Sweco het aanspreekpunt voor het vervolgonderzoek in beide disciplines.

5.3 Slotwoord Opgemerkt wordt dat er tijdens de uitvoering altijd aandacht dient te zijn voor het onverwachts aantreffen van OO en dat grondroerend personeel op de hoogte dient te zijn van het protocol voor toevalsvondsten. Indien tijdens het werk gestuit wordt op objecten die lijken op OO, dient het werk altijd terstond gestaakt te worden en een deskundige geraadpleegd te worden. Het handelingsproces dient als volgt te verlopen: 1. Verdacht object (mogelijke OO) gevonden door uitvoerder. 2. Object laten liggen waar deze gevonden is (NIET aanraken, beroeren of verplaatsen). Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 43/52

3. Werkzaamheden ter plaatse stilleggen. 4. Toezichthouder informeert het bevoegd gezag of dienst vertegenwoordiger en de politie (in noodgevallen met 112) over de vondst. Geef hierbij een zo duidelijk mogelijke omschrijving van het object zonder deze te beroeren. 5. Nabije omgeving afzetten en markeren. Rondom piketten met rood-wit lint of rondom met hekwerk. 6. De politie schakelt zo nodig de EODD in. Deze onderzoekt het object (mogelijke OO) en verwijdert het zo nodig. 7. Op aanwijzing van de toezichthouder kunnen de werkzaamheden worden hervat. Ten aanzien van OO zijn zowel de opdrachtgever als de opdrachtnemer verantwoordelijk voor de veiligheid van het uitvoerende personeel en de projectomgeving. Voor heel Nederland geldt dat er een risico is op toevalsvondsten. De uitvoerende partij en werknemers dienen op de hoogte te zijn van de OO gerelateerde risico’s. Het thema dient verankerd te zijn in het kwaliteitssysteem of in het V&G-plan. Zo mag de opdrachtgever van de opdrachtnemer verwachten dat deze periodiek een Toolbox OO verzorgt voor al haar grondroerende en uitvoerende personeel. Behandeld dient te worden: wat zijn OO en hoe om te gaan met een toevallige vondst. Dit om de veiligheid van de werknemer en de projectomgeving te vergroten.

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 44/52

Bijlage 1 – Overzicht onderzoeksgebied

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 45/52

100.500

101.000

101.500

102.000

102.500

103.000

103.500

104.000

104.500

105.000

105.500

448.500

Legenda

447.000

447.500

448.000

Plangebied

200

400

600

800

1.000

1.200 meter

444.500

Overzicht plangebied Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder Opdrachtgever: Gemeente Zuidplas Projectnummer: 51007971-002

443.500

444.000

Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 29-9-2022 Schaal: 1: Formaat: A3

Kadaster, Esri, HERE, Garmin, Foursquare, GeoTechnologies, Inc, METI/NASA, USGS; Esri Nederland, Community Map Contributors

Getekend: JM - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf:

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

´

\\NLAMSAS060\nge$\Rapporten\Andersoortige onderzoeken\51007971-002 - Bureaustudie WO2 Zuidplas\GIS\Gouda Zuidplas.aprx 29-9-2022 19:18

445.000

445.500

446.000

446.500

0

Bijlage 2 – Archeologische verwachtingenkaart

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 46/52

100.500

101.000

101.500

102.000

102.500

103.000

103.500

104.000

104.500

105.000

105.500

448.000

Legenda Plangebied

Archeologische verwachting 447.500

Hoog

446.500

447.000

Laag

200

400

600

800

1.000 meter

Archeologische verwachtingskaart 444.000

Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder Opdrachtgever: Gemeente Zuidplas Projectnummer: 51007971-002

443.500

Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 10-10-2022 Schaal: 1:20.000 Formaat: A3

Kadaster, Esri, HERE, Garmin, Foursquare, GeoTechnologies, Inc, METI/NASA, USGS; Esri Nederland, Community Map Contributors; Esri Community Maps

Getekend: ES - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf:

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

´

\\NLAMSAS060\nge$\Rapporten\Andersoortige onderzoeken\51007971-002 - Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder\GIS\Gouda Zuidplas.aprx 10-10-2022 12:03

444.500

445.000

445.500

446.000

0

100.500

101.000

101.500

102.000

102.500

103.000

103.500

104.000

104.500

105.000

105.500

Legenda

448.000

Plangebied

Archeologische verwachting Lage verwachting

447.500

Militair terrein

Tankgracht

447.000

Wapenopstelling

Steunbunker

Loopgraven

446.500

Tankversperringen (drakentanden)

Geschutopstelling beton 200

400

600

800

1.000 meter

Archeologische verwachtingenkaart 444.000

Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder Opdrachtgever: Gemeente Zuidplas Projectnummer: 51007971-002

443.500

Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 20-10-2022 Schaal: 1:20.000 Formaat: A3

Kadaster, Esri, HERE, Garmin, Foursquare, GeoTechnologies, Inc, METI/NASA, USGS; Esri Nederland, Community Map Contributors; Esri Community Maps

Getekend: ES - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf:

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

´

\\NLAMSAS060\nge$\Rapporten\Andersoortige onderzoeken\51007971-002 - Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder\GIS\Gouda Zuidplas.aprx 20-10-2022 12:21

444.500

445.000

445.500

446.000

0

Bijlage 3 – OO-Bodembelastingkaart HHSK

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 47/52

100.500

101.000

101.500

102.000

102.500

103.000

103.500

104.000

104.500

105.000

105.500

448.500

Legenda Plangebied

448.000

Onverdacht

Verdacht op afwerpmunitie

447.500

Verdacht op afwerpmunitie en raketten

447.000

Verdacht op geschutsveldmunitie

400

600

800

1.000

1.200 meter

445.500 445.000 444.500

Bodembelastingkaart OO Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder Opdrachtgever: Gemeente Zuidplas Projectnummer: 51007971-002

443.500

444.000

Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 30-9-2022 Schaal: 1:20.000 Formaat: A3

Kadaster, Esri, HERE, Garmin, Foursquare, GeoTechnologies, Inc, METI/NASA, USGS; Esri Nederland, Community Map Contributors

Getekend: JM - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf:

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

´

\\NLAMSAS060\nge$\Rapporten\Andersoortige onderzoeken\51007971-002 - Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder\GIS\Gouda Zuidplas.aprx 30-9-2022 16:07

200

446.000

446.500

0

Bijlage 4 – Inventarisatie

Sweco | Middengebied Zuidplaspolder Projectnummer: 51007971-002 Datum: 21-10-2022 Versie: D0 Document referentie: NL22-648800269-34483 48/52

100.500

101.000

101.500

448.000

! O

102.000

! O

103.000

103.500

104.000

104.500

105.000

105.500

Legenda

O ! ! ! OO k j k jk j k jk k j ! (! k j ! O k jjO ! ! (!( O

! O ! O

! ( (! !! ( (

( ! (! ! (O ! ( !!(!( !O ! O

447.500

102.500

k j k jj k j k j k k j k j j k j k

! O ! (! ( ! O

!j O ! Ok ! O j " " k jk ! O !O O ! Ok jk O j ! ! O ! ! O O ! ! O ! ! O O ! O ! O ! O j O ! O! Ok ! !! O ! ( Ok ! ( k !O ! j ! k O ( O ! O ! ! ! O O! jO ! O O j ! ! O O! k jO O "! ! ! O O !! O ! (! O! ! O ! O Ju-52 OO ! k j! ! O O ! O k j!

! ( ! ! ( (

! (

447.000

! (

! O ! O ! O ! O! O

o

Ju-52

Loopgraaf

Raketkraters

Prikkeldraadversperring

! O

Bomkraters

Tankgracht

! O

Mogelijke krater

Versperringsmuur

k j

Wapenopstelling

Mangaten langs weg

k j

Geschutopstelling beton

Tankversperringen (drakentanden)

k j

Tobroekbunker

Weg afgesloten door tankgracht

! (

Ondefinieerbare verstoring

Versperringsmuur over spoorbaan

o

Neergestort vliegtuig (indicatief)

"

Schuilbunker

o

! O" k jO !

446.500

Plangebied

0

! O

200

400

600

800

1.000 meter

j k jk k j

Ju-88

o

k j

445.500

k j

445.000

k j k j

! k O j ! O ! (

444.500

k j k j

"

"

! O ! O k j k j ! O ! O ! O O ! O !! O O ! O! ! k j! OO ! O ! O ! O ! O ! O k! j O! O O! ! k j ! ! O! O" OO ! O O ! O ! O ! ! O ! O ! O

444.000

! O

k j

k j

! (! (! (

443.500

! (

k j

! O

! O

! Ok j

! O ! O

Kadaster, Esri, HERE, Garmin, Foursquare, GeoTechnologies, Inc, METI/NASA, k j Community Maps USGS; Esri Nederland, Community Map Contributors; Esri

Inventarisatiekaart oorlogshandelingen Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder Opdrachtgever: Gemeente Zuidplas Projectnummer: 51007971-002 Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 19-10-2022 Schaal: 1:20.000 Formaat: A3 Getekend: ES - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf:

© Sweco Nederland B.V. Alle rechten voorbehouden

´

\\NLAMSAS060\nge$\Rapporten\Andersoortige onderzoeken\51007971-002 - Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder\GIS\Gouda Zuidplas.aprx 19-10-2022 07:55

446.000

k j

100.500

101.000

101.500

102.000

102.500

103.000

103.500

104.000

104.500

105.000

105.500

Legenda

k j k jk j k jk k j j k jj k 448.000

Plangebied

k j k jk j

447.500

j k j k k j k j j k j k

k j

Wapenopstelling

k j

Geschutopstelling beton

k j

Tobroekbunker

"

Schuilbunker

k j "

Loopgraaf

k jk j jk k j k j" k j j k k j k j

Tankgracht

Mangaten langs weg

446.500

447.000

j " kk j

"

k j

Tankversperringen (drakentanden) 0

200

400

600

800

1.000 meter

k j k j

k j

445.000

k j

k j

444.500

k j k j

"

"

Inventarisatiekaart verwachtingenkaart

k j 444.000

k j

Opdrachtgever: Gemeente Zuidplas Projectnummer: 51007971-002

k j 443.500

Bureaustudie WOII Middengebied Zuidplaspolder

k j

k j

k j k j

"

k j k j Kadaster, Esri, HERE, Garmin, Foursquare, GeoTechnologies, Inc, METI/NASA, k j Community Maps USGS; Esri Nederland, Community Map Contributors; Esri

Status: Definitief Versie: 1.0 Datum: 19-10-2022 Schaal: 1:20.000 Formaat: A3 Getekend: ES - Gecontroleerd en akkoord: JP Paraaf: