Raadsvoorstel Criteria per bestedingscategorie van het duurzaamheidsfonds

Raadsvoorstel Onderwerp Zaakid

Criteria per bestedingscategorie van het duurzaamheidsfonds 2023-007320

Auteur

Peter Verheggen +31793469860 P.F.Verheggen@zoetermeer.nl

Gemeentesecretaris

Huykman, B.J.D.

Afdelingshoofd

Eijkelberg E.C.R.H. (Eric)

Portefeuillehouder

Wethouder Velzen

Medeverantwoordelijke(n)

Uiterste behandeldatum (+ reden) Programma(s) Eerdere besluitvorming

Samenvatting

Programma 3 Leefbaarheid, duurzaam en groen Raadsvoorstel Duurzaamheidsfonds Zoetermeer 2040 d.d. 31 januari 2022 Motie 2211-58: Groendak Toezegging 569 De gemeenteraad van Zoetermeer heeft op 31 januari 2022 ingestemd met het raadsvoorstel om voor de periode 2022-2027 een duurzaamheidsfonds te vormen en hiervoor in totaal € 7,5 miljoen te reserveren vanuit de Eneco-gelden. Onderdeel van het raadsbesluit was: ‘Het college de opdracht te geven criteria per bestedingscategorie op te stellen en deze middels een raadsvoorstel aan de gemeenteraad voor te leggen’. Dit punt is geamendeerd (2201-B PvdA - Onderwerpen voor nadere uitwerking). Dit raadsvoorstel geeft invulling aan het genoemde geamendeerde beslispunt, toezegging 569 en gedeeltelijk aan de op 7 november 2022 aangenomen motie 2211-58 LHN – Groendak. De wereld is na het raadsbesluit van 31 januari 2022 behoorlijk veranderd. Als gevolg van de oorlog in Oekraïne zijn de energieprijzen sterk gestegen. Dit heeft onze afhankelijkheid van energie pijnlijk blootgelegd en in combinatie met de hoge inflatie tot een sterke toename van energiearmoede geleid. Ook in Zoetermeer. Het is daarom van belang dat de middelen van het duurzaamheidsfonds zo snel mogelijk worden ingezet. Voor een effectieve en doelmatige besteding van de middelen zijn criteria nodig waar initiatieven aan moeten voldoen.

De rijksoverheid zorgt landelijk voor de condities (regelgeving, financieringsmogelijkheden, subsidies, etc.) om de energietransitie (besparing en aardgasvrij) mogelijk te maken. Het Rijk is daardoor ook verantwoordelijk om deze transitie haalbaar en betaalbaar te maken. De gemeente Zoetermeer heeft in relatie tot de energietransitie de rol aangenomen van aanjager, facilitator en ondersteuner. Ook in het licht van de recente ontwikkelingen is dit

nog steeds de meest logische en effectieve rol. Het gemeentelijke budget om inwoners te helpen is beperkt. De genoemde gemeentelijke rol sluit ook aan bij het advies van Vereniging Eigen Huis om als gemeente nu geen lokale financiële ondersteuningsmogelijkheden op te zetten, maar wél een rol te spelen in het begeleiden van individuele particulieren en VvE’s die gebruik willen maken van de landelijke regelingen. De procedures hiervoor worden nog te vaak als ingewikkeld ervaren. Bijlagen

1. Advies criteria Duurzaamheidsfonds Zoetermeer 2040

2

Raadsbesluit Raadsvoorstel Criteria per bestedingscategorie van het duurzaamheidsfonds 2023-007320 De raad van de gemeente Zoetermeer; Gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 28 maart 2023 besluit 1. De in het GEWIJZIGD Raadsvoorstel Duurzaamheidsfonds Zoetermeer 2040 vastgestelde zes bestedingscategorieën: 1. Duurzame initiatieven € 2.500.000 2. Eigenaar-bewoners € 1.500 000 3. VvE’s € 300.000 4. Eigenaar gespikkeld bezit € 400.000 5. Vastgoed gemeente Zoetermeer € 2.400.000 6. Woningcorporaties/verhuurders € 400.000 samen te voegen tot de volgende drie: 1. Duurzame initiatieven (incl. punt 3 en 6) 2. Eigenaar bewoners (incl. punt 4) 3. Gemeentelijk vastgoed

€ 3.200.000 € 1.900.000 € 2.400.000

2. Voor de categorieën duurzame initiatieven en eigenaar bewoners, zoals vastgesteld in beslispunt 1 van dit raadsvoorstel, de volgende algemene criteria vast te stellen: I. II. III. IV. V. VI.

VII. VIII. IX.

Fonds draagt bij aan het versnellen en opschalen van de energietransitie van Zoetermeer. Fonds draagt bij aan het ‘haalbaar’ en 'betaalbaar’ maken van de energietransitie. Fonds jaagt startende initiatieven aan. Fonds draagt bij aan het aanpakken/ oplossen van knelpunten in de energietransitie. Fonds heeft een positieve bijdrage aan het keren van de gesignaleerde negatieve mechanismen zoals geformuleerd in de visie Zoetermeer 2040. Fonds sluit aan bij, en past binnen het beleid van de Warmtevisie Zoetermeer 2022 (transitievisie warmte), de Energiestrategie Regio Rotterdam-Den Haag 1.0 (regionale energiestrategie) en het programma Duurzaam & Groen. Fonds geeft voorrang aan woonwijken met het oudste bouwjaar en het meest natuurlijke investeringsmoment, door te werken met tranches op basis van de bouwjarenaanpak. Fonds is bedoeld om te ondersteunen bij het maken van spijtvrije keuzes. Fonds heeft een multiplier-effect: het vergroot het maatschappelijke bewustzijn, stimuleert voorbeeldgedrag en faciliteert opschaling.

3. Voor elk van de categorieën, zoals vastgesteld in beslispunt 1 van dit raadsvoorstel, de volgende specifieke criteria vast te stellen: 1. Duurzame initiatieven (initiatieven van inwoners & ondernemers, VvE’s, woningcorporaties, verhuurders) I. Fonds bedient een collectief en is opschaalbaar.

3

II. III. IV. V. VI.

Fonds draagt bij aan het bundelen van krachten: samenwerking met andere partijen als voorwaarde. Fonds draagt bij aan het gezamenlijk uitvoeren van een wijkaanpak en bredere opgaven. Fonds dekt incidenteel uitsluitend de onrendabele top van innovatieve Investeringen. Impact: aantal bewoners dat bereikt wordt, het effect op (betrokken bewoners bij) de energietransitie en kosten in relatie tot impact. Innovatieve of vernieuwende aanpak met voorbeeldfunctie.

2. Eigenaar-bewoners grondgebonden woningen (incl. gespikkeld bezit) I. Fonds draagt bij aan verbetering van de kwaliteit van woningen qua gezondheid en comfort. II. Fonds ondersteunt om (collectief) aan te sluiten op het verduurzamingsproces van de woningcorporatie /wijkaanpak. 3. Gemeentelijk vastgoed 1. Fonds voorziet uitsluitend in de dekking van een onrendabele top voor het energiezuinig en aardgasvrij maken van een complex. 4. De bestedingen van het fonds te beperken tot de het beschikbaar gestelde budget. 5. Toezegging 569 als afgedaan te beschouwen. Dit besluit treedt in werking twee weken na de bekendmaking daarvan. Tenzij over dit besluit een inleidend verzoek tot het houden van een referendum wordt gedaan.

Aldus vastgesteld in de openbare vergadering van de raad op 5 juni 2023 de griffier,

de voorzitter,

drs. R. Blokland MCM

drs. M.J. Bezuijen

4

Toelichting Probleemstelling en kader Inleiding De gemeenteraad van Zoetermeer heeft op 31 januari 2022 ingestemd met het raadsvoorstel om voor de periode 2022-2027 een duurzaamheidsfonds te vormen en vanuit de Eneco-gelden hiervoor in totaal € 7,5 miljoen te reserveren. Het raadsbesluit van 31 januari 2022 is geamendeerd (2201-B PvdA - Onderwerpen voor nadere uitwerking). Dit raadsvoorstel geeft invulling aan beslispunt 6 van het raadsvoorstel van 31 januari 2022, het amendement 2201-B, toezegging 569 en gedeeltelijke aan de op 7 november 2022 aangenomen motie 2211-58: Groendak (groene daken te stimuleren en hiervoor in te zetten op het verstrekken van subsidie met dekking uit het duurzaamheidsfonds). Beoogd effect De wereld is na het raadsbesluit van 31 januari 2022 behoorlijk veranderd. Als gevolg van de oorlog in Oekraïne zijn de energieprijzen sterk gestegen. Dit heeft onze afhankelijkheid van energie pijnlijk blootgelegd en in combinatie met de hoge inflatie tot een sterke toename van energiearmoede geleid. Ook in Zoetermeer. Deze ontwikkeling versterkt het bewustzijn in de samenleving om energie te besparen, weliswaar in veel gevallen noodgedwongen en op een onwenselijke en mogelijk ongezonde manier. Het is daarom van belang dat de middelen van het duurzaamheidsfonds zo snel mogelijk worden ingezet.

Voor een effectieve en doelmatige besteding van de middelen zijn criteria nodig waar initiatieven aan moeten voldoen. De rijksoverheid schept landelijk de condities waarbij energiebesparing (isolatie) en aardgasvrij maken plaatsvinden. Het Rijk is daardoor ook verantwoordelijk om het haalbaar en betaalbaar te maken. De gemeente Zoetermeer heeft in relatie tot de energietransitie (energiebesparing en aardgasvrij maken) de rol aangenomen van aanjager, facilitator en ondersteuner. Ook in het licht van de recente ontwikkelingen is dit nog steeds de meest logische en effectieve rol. Het gemeentelijke budget om inwoners te helpen is beperkt. De genoemde gemeentelijke rol sluit ook aan bij het advies van Vereniging Eigen Huis om als gemeente nu geen lokale financiële ondersteuningsmogelijkheden op te zetten, maar wél een rol te spelen in het begeleiden van individuele particulieren en VvE’s die gebruik willen maken van de landelijke regelingen. De procedures hiervoor worden nog te vaak als ingewikkeld ervaren. Met dit voorstel worden de criteria voor een effectieve en doelmatige besteding van het fonds voorgesteld. Voorstel/keuzemogelijkheden/risico’s 1. de in het GEWIJZIGD Raadsvoorstel Duurzaamheidsfonds Zoetermeer 2040 vastgestelde zes bestedingscategorieën samen te voegen tot de volgende drie. a) Duurzame initiatieven € 3.200.000 b) Eigenaar bewoners (incl.

punt 4.) € 1.900.000 c) Gemeentelijk vastgoed € 2.400.000 2. a) algemene bestedingscriteria vast te stellen b) specifieke criteria per bestedingscategorie 5

3.

De bestedingen van het fonds te beperken tot de het beschikbaar gestelde budget

Argumenten 1.1 Het amendement (2201-B PvdA - Onderwerpen voor nadere uitwerking) vraagt aandacht voor voldoende adaptief vermogen van het duurzaamheidsfonds. Om het hoofd te kunnen bieden aan de pijn en urgentie die voortvloeien uit de recente en mogelijke toekomstige maatschappelijke ontwikkelingen, is een voldoende adaptief vermogen van het duurzaamheidsfonds benodigd. Dit adaptief vermogen verbetert door de huidige zes bestedingscategorieën (duurzame initiatieven, eigenaar-bewoners, eigenaar-bewoners samen in een complex met ‘niet eigenaar bewoners’ (gespikkeld bezit), verenigingen van eigenaars, woningcorporaties/verhuurders, vastgoed gemeente Zoetermeer) en de daarbij behorende budgetten samen te voegen naar drie: duurzame initiatieven, eigenaar/bewoners en vastgoed gemeente Zoetermeer. Het budget is met deze categorisering minder versnipperd. Bijvoorbeeld, wanneer zich een technologische ontwikkeling voordoet die een oplossing kan bieden voor een collectief, kan een eventueel onderzoek naar de haalbaarheid van deze ontwikkeling landen binnen de categorie ‘duurzame initiatieven’. Er hoeft dan niet naar fondsen vanuit én duurzame initiatieven, VvE’s en woningcorporaties/verhuurders gezocht te worden – met bijbehorende aanpassingen van categorie-specifieke regelingen. Ook in het geval van maatschappelijke veranderingen is het fonds in deze vorm meer adaptief.

Specifieke ondersteuning aan eigenaarbewoners in het geval van energiearmoede wordt gevonden binnen één categorie, in plaats van binnen drie (eigenaar-bewoners, gespikkeld bezit, VvE’s). Tot slot sluit de verzamelcategorie ‘eigenaar-bewoners’ beter aan bij de landelijke subsidies vanuit het Nationaal Isolatie Programma (NIP), wat stapeling van subsidies toelaat. 1.2

Middelen voor woningcorporaties/verhuurders kunnen nu alleen nog worden ingezet om samenwerking met een VvE of particuliere eigenaren in gespikkeld bezit te versterken. Bij de uitwerking van criteria in samenhang met de bestedingsdoelen is met name kritisch gekeken naar de bestedingscategorie woningcorporaties/verhuurders. Deze categorie is al op professioneel niveau bezig met het energiezuinig en aardgasvrij maken van hun complexen en heeft hier ook extra middelen voor ontvangen bij de afschaffing van de verhuurheffing. 2.1

De criteria maken een doelmatige besteding van het duurzaamheidsfonds en monitoring van de voortgang mogelijk. De criteria bieden een juiste samenhang en balans in het stellen van eisen om: - een doelmatige besteding van de middelen en een bijdrage aan de gemeentelijke doelstellingen (Visie Zoetermeer 2040, Warmtevisie Zoetermeer, Regionale Energie Strategie, programma Duurzaam & Groen) te waarborgen; - het adaptief vermogen van het fonds te bewaren; - een hoge drempelwerking te voorkomen voor aanvragers; - te zorgen voor een beperkte belasting van het ambtelijk apparaat. 2.2

De criteria voorkomen dat het Duurzaamheidsfonds dubbelt met bestaande (gemeentelijke) geldstromen en zal bestaande geldstromen juist versterken. Een belangrijke voorwaarde aan het fonds is dat de gelden niet dubbelen met andere geldstromen die beschikbaar zijn voor de energietransitie of daaraan gerelateerde ontwikkelingen/beleid. Wel kan het fonds een duidelijke versterkende werking hebben daar waar andere geldstromen tekortschieten vanwege doelgroepen die buiten de boot vallen of vanwege een beperkende omvang van de middelen. De samenhang van het duurzaamheidsfonds met bestaande regelingen en gemeentelijke middelen voor de energietransitie, is te vinden in de bijlage van het rapport. Vanuit de gemeenteraad is met motie 2206-65: (kleine) duurzame huisaanpassingen aandacht gevraagd voor doelgroepen bewoners die mogelijk niet in aanmerking komen voor financiële middelen om te verduurzamen. Uit de afdoening van deze motie blijkt dat er voldoende passend aanbod is.

6

2.3

Criteria en bestedingsdoelen sluiten aan bij de beoogde doelgroep en andere ontwikkelingen. Een transitie verloopt altijd volgens een bepaald patroon, de zogenaamde ‘s-curve’, waarbij een kleine groep koplopers als eerste stappen zet, gevolgd door snelle volgers die de waardevolle lessen van de koplopers meenemen. De koplopers (mensen die willen en kunnen) zijn de afgelopen jaren gestart. Het duurzaamheidsfonds richt zich dan ook op de volgende (grote) doelgroep in de transitie, de ‘(snelle) volgers’, om zo de slagkracht te vergroten voor het versnellen en opschalen van de energietransitie. Bijvoorbeeld door duurzame initiatieven te ondersteunen en te faciliteren dat zij kunnen opschalen en daarmee een groter bereik en effect hebben. Ten aanzien van energiearmoede kan het duurzaamheidsfonds een vliegwiel zijn voor het duurzaam verlagen van de energierekening door in aanvulling op reeds beschikbaar gestelde middelen ter bestrijding van energiearmoede, inwoners van Zoetermeer gericht handelingsperspectief te bieden en een stappenplan voor het nemen van de spijtvrije maatregelen. Binnen de criteria en de bestedingsdoelen (duurzame initiatieven, werk van werk maken, energiecoaches) is ruimte voor andere groepen en een uitbreiding van de inzet van fixers indien de vraag groter blijkt dan de beschikbare SPUK-gelden energiearmoede. 2.4 Het fonds leidt tot een multiplier-effect.

Het Duurzaamheidsfonds vergroot het handelingsperspectief voor inwoners van Zoetermeer. Bewoners en gebouweigenaren kunnen met meer zekerheid private investeringen doen en makkelijker gebruik maken van landelijke subsidies en regelingen (ISDE, SEEH etc.). Per saldo zet het duurzaamheidsfonds met een ‘klein’ rad, een grote (financiële) beweging in. Op deze manier heeft het duurzaamheidsfonds een multiplier effect.

Daarnaast heeft het fonds ook nog op de (lange) termijn een grote en meervoudige meerwaarde en daarmee een maatschappelijk terugverdien-element in zich. Door niet alleen te kijken naar de impact op het individu, maar ook op de samenleving en naar de gezamenlijkheid in de aanpak (met behulp van fondsen binnen de bestedingscategorie ‘duurzame initiatieven’), versterkt het fonds de sociale cohesie in een buurt of wijk en de Zoetermeerse samenleving. Om dit effect te versterken wordt bij de uitwerking van het fonds gestimuleerd om een bijdrage te leveren aan andere opgaven en doelstellingen, zoals de circulaire economie, biodiversiteit en

7

energiearmoede, en om samenwerking te zoeken met brede ketenpartners zoals makelaars, bouwbedrijven of onderwijs. 2.5 In de bestedingscategorieën is ruimte voor groene daken. De criteria bij de bestedingscategorieën bieden de ruimte om een bijdrage te geven aan de realisatie van groene daken. Groene daken gaan een onderdeel vormen van de uitvoeringsagenda klimaatadaptatie die in de loop van 2023 aan de raad zal worden verzonden. Het duurzaamheidsfonds zal hier een financiële bijdrage aan leveren. 3.1 De uitgaven zijn beperkt tot het beschikbaar gestelde budget van € 7,5 mln. Het budget is taakstellend. Kanttekeningen 2.1 Hoe meer criteria er worden vastgesteld, hoe lager de adaptiviteit van het fonds wordt. Er wordt een groot aantal criteria ter vaststelling aangeboden. Per definitie is elk criterium ook een drempel (voor maatwerk). De vaststelling van criteria vergt een zorgvuldige afweging. Bij te zwakke criteria blijft de voortgang in de energietransitie achter. Te sterke criteria hebben een afschrikeffect of aanvragers, geven een hoge belasting op het ambtelijk apparaat en verlagen het adaptief vermogen van het fonds. Op basis van de voorgestelde criteria kan die zorgvuldige afweging en besluitvorming plaatsvinden. 2.2 Er is geen revolverende besteding in het voorstel opgenomen.

Het niet verstrekken van leningen is opgenomen in het Afwegingskader Taakuitvoering dat in 2017 is vastgesteld. In Zoetermeer is het al jaren beleid om geen langjarige financieringsverplichtingen aan te gaan als deze niet direct het publieke belang betreffen. Indien op enig moment blijkt dat bepaalde groepen huiseigenaren toch niet geholpen zijn met de landelijke regelingen of hier niet voor in aanmerking komen, kan de raad alsnog een afweging maken voor een gemeentelijke lening. In dat geval moet ook het Afwegingskader Taakuitvoering dat in 2017 is vastgesteld worden aangepast. Op basis van het eigen onderzoek, het advies van Vereniging Eigen Huis en navraag bij het Nationaal Warmtefonds is er geen aanleiding gebleken om via lokale leningen de landelijke financieringsmogelijkheden aan te vullen. Uit: Memo - Afdoening motie 2206-65: (kleine) duurzame huisaanpassingen. Financiën Het budget is taakstellend en met dit budget wordt vooral ingezet voor het creëren en ondersteunen van voorbeelden die knelpunten aanpakken/oplossen en het aanjagen van startende initiatieven. De criteria helpen bij het vaststellen van de inzet van de middelen. Voor de inzet van de middelen wordt een subsidieregeling gemaakt. In deze regeling wordt ook bepaald hoe er een de selectie uit de aanvragen gemaakt wordt. Over de belasting van het ambtelijk apparaat nog het volgende.

Met de middelen uit het collegeprogramma worden de huidige personele lasten, kosten voor onderzoek en advisering gedekt. Daarnaast heeft het Rijk heeft structureel middelen toegezegd voor de uitvoering van klimaatbeleid in de periode 2022-2030. Deze middelen kunnen mede worden ingezet voor de extra benodigde capaciteit voor de besteding van het duurzaamheidsfonds. Voor Zoetermeer bedragen de klimaatgelden vanaf 2023 minimaal 2 miljoen per jaar. Het voorstel in de perspectiefnota is om deze gelden voor klimaat en de energietransitie te reserveren en deze daarna in het derde kwartaal met een raadsbesluit en een daarbij behorend bestedingsprogramma beschikbaar te stellen. Controleprotocol Niet van toepassing.

8

Participatie en Communicatie Communicatie: doelgroepgericht en met een vliegende start Het fonds rendeert het beste als de doelgroep die deze middelen het hardst nodig heeft en anders niet in beweging komt effectief wordt bereikt. Dit is tevens de doelgroep die het moeilijkst is om te bereiken. Communicatie heeft de grootste kans van slagen met een gedifferentieerde aanpak, aandacht voor taal en de inzet van verschillende middelen. Voor een vliegende start en om het fonds breed onder de aandacht te krijgen bij de juiste doelgroepen kan gebruik worden gemaakt van bestaande communicatiekanalen en samenwerking worden gezocht met maatschappelijke partijen zoals onder meer DEZo, DuurSamen en het Energieloket Zoetermeer. Duurzaamheid Dit uitvoering van dit raadsvoorstel levert een substantiële bijdrage aan de realisatie van de vastgestelde doelen uit het programma Duurzaam & Groen Zoetermeer. Toegankelijkheid en bruikbaarheid voor gehandicapten Niet van toepassing. Rapportage en evaluatie Jaarlijks worden in de voortgangsrapportage de effecten van het fonds gemonitord en waar nodig bijgestuurd. Een voorstel voor het meten van de effecten (kwantificeren) van de middelen staan in de bijlage van het rapport en worden meegenomen in de voortgangsrapportage.

Bij de verdere uitwerking van het duurzaamheidsfonds kunnen middelen bijvoorbeeld via een subsidieregeling of in de vorm van opdrachten in de markt worden uitgezet, waarbij tegelijkertijd de benodigde informatie voor monitoring van de voortgang wordt uitgevraagd. Door in de uitvoering gerichte afwegingen te maken op welke manier de middelen worden besteed, blijft de belasting op het ambtelijk apparaat beperkt. Planning Besteding van het fonds vindt in de periode 2023-2028 plaats. De besteding voor de categorie gemeentelijk vastgoed vindt plaats n.a.v. de kredietvoorstellen die voor de betreffende panden (hoogstwaarschijnlijk Stadstheater, CKC en de reiniging) aan de raad zullen worden voorgelegd.

9