Bijlage 4 - Evaluatie lokaal gezondheidsbeleid 2020-2021

Datum 20 februari 2023

Evaluatie Uitvoeringsagenda lokaal gezondheidsbeleid 2020-2021 In 2017 is de visie (nota) lokaal gezondheidsbeleid voor vier jaar vastgesteld. Bij de visie stelt het college iedere twee jaar een uitvoeringsagenda vast. In de uitvoeringsagenda zijn activiteiten opgenomen, die de (positieve) gezondheid van Zoetermeerse inwoners bevorderen en/of beschermen. De uitvoeringsagenda is een dynamisch document, er komen nieuwe activiteiten bij en er zullen activiteiten na verloop van tijd weer stoppen of door iets anders worden vervangen. Deze rapportage betreft de evaluatie van activiteiten in de periode 2020-2021 en borduurt voort op de resultaten die bereikt zijn met de activiteiten uit de uitvoeringsagenda 2017-2018. VITAAL OUDER WORDEN Doelstelling Meer ouderen doen aan beweging Voldoen aan beweegrichtlijnen (65+)

Vitaal ouder worden Vorig resultaat Actueel resultaat 75% (GGD Gezondheidsonderzoek 2016) 34,6% (2016 GGD 30,8% (2020 GGD monitor) monitor)

Meer mantelzorgers voelen zich ondersteund

66% (Stadspeiling 2018)

69% (Stadspeiling 2021)

Minder ouderen zijn ondervoed

6,4% (Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2016, GGD Haaglanden).

5% (Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen 2020, GGD Haaglanden).

Toelichting Niet duidelijk waar dit percentage vandaan komt. geen informatie over 2021. daling in 2020 mogelijk als gevolg van coronamaatregelen. type ondersteuning betreft het eigen netwerk en door gemeente betaalde/gemeentelijke ondersteuning cijfers via Tilburg Frailty Indicator (TFI), via Gezondheidsmonitor Haaglanden, ouderen.

Minder ouderen voldoen in 20201 aan de beweegrichtlijnen ten opzichte van 2016. De daling kan mogelijk worden verklaard door de coronamaatregelen. Het percentage mantelzorgers dat zich ondersteund voelt is licht gestegen in 2020 ten opzichte van 2016. Ook komt ondervoeding bij ouderen minder vaak voor in 2020 dan in 2016. In deze periode is door diverse partners, waaronder Palet Welzijn, Piëzo, SGZ, sportverenigingen en combinatiefunctionarissen, ingezet op deelname van ouderen aan beweegactiviteiten, met als doel deze activiteiten zoveel mogelijk te organiseren in het reguliere sport- en beweegaanbod en bij voorkeur dicht bij de oudere. Er zijn nieuwe activiteiten voor ouderen ontwikkeld vanuit de sportverenigingen, zoals uitbreiding van ‘walking sport’ varianten. Toeleiding naar sportaanbod blijft belangrijk. Piëzo en vrijwilligers hebben dit actief gedaan tijdens de coronaperiode. Ook zijn fittesten uitgevoerd bij inwoners (> 55 jaar), waarbij zo nodig een koppeling werd gemaakt met deelname aan een Gecombineerde Leefstijl Interventie (GLI) met leefstijlcoaches. In 2020 namen 243 volwassenen deel aan GLI en in 2021 waren dat er 416. De fittesten worden zo mogelijk in combinatie met een gezondheidsmarkt uitgevoerd. Dit gebeurt samen met welzijn en is vooral gericht op ouderen die 1

Er zijn geen gegevens bekend over 2021.

1

Datum 20 februari 2023 moeilijk bereikbaar zijn en waar winst te behalen valt in verbetering van de leefstijl. De juiste doelgroep hiervoor bereiken blijft lastig. Vanwege corona zijn de gezondheidsmarkten in 2020 en 2021 niet doorgegaan, deze worden in 2022/2023 weer opgepakt. Voor de aanpak valpreventie is er in 2019 een pilot ‘Blijf overeind, voorkom vallen’ geweest, met combinatiefunctionaris sport, fysiotherapeut, diëtist Goudenhart en GGD Haaglanden die in 2020 verder uitgerold zou worden. Door COVID is de aanpak op een laag pitje gekomen, maar wordt in 2022/2023 weer opgepakt. De pilot bestond uit een voorlichting over valpreventie door een fysiotherapeut en diëtist. In totaal namen 90 senioren deel en waren enthousiast over de voorlichting. Een aantal deelnemers gaf aan nieuwe informatie over valpreventie en gezonde voeding gehoord te hebben en anderen zouden de informatie gaan delen met anderen. Van de mogelijkheid om bij de fysiotherapeut in de praktijk de spierkracht en evenwicht te meten werd voldoende gebruik gemaakt. Deze mensen kregen individueel advies. Sommigen deelnemers hadden ook belangstelling voor een cursus valpreventie. Een aantal deelnemers heeft een afspraak gemaakt met de diëtiste voor een persoonlijk advies.

De gemeente draagt, naast de zorgverzekeraar, bij aan de inzet van 3 (eerst 2) preventieverpleegkundigen, voor individuele begeleiding van kwetsbare inwoners. Preventieverpleegkundigen hebben een signalerende rol en zijn een verbindende schakel tussen het medisch en het sociaal domein. In 2020 spraken zij 500 personen, in 2021 700, en is gekeken welke zorgvraag er speelde en waar zij in het voorliggend veld terecht konden. Ook zijn in 2020 200 huisbezoeken afgelegd en 300 gesprekken op afstand (vanwege corona) gevoerd. Door corona waren veel activiteiten in de wijk tijdelijk stopgezet. Er is zoveel mogelijk geprobeerd mensen te helpen om eenzaamheid en achteruitgang in mentale gezondheid te voorkomen en zorgvragen te helpen oplossen. In 2021 zijn minder huisbezoeken afgelegd, door de komst van inZet. Mensen werden gestimuleerd hierheen te komen met eventuele hulpvragen. Voor een luisterend oor en voorlichting over dementie zijn in 2020 zeven (fysiek en online) en in 2021 acht Alzheimercafés georganiseerd. In 2020 namen zo’n 60-85 personen deel en in 2021 minder, namelijk 20-35. De online-bijeenkomsten werden goed bezocht. Ook is er een project geweest rondom Jong Senioren die zich voorbereiden op de volgende levensfase. Zij richten zich op de thema’s zingeving, wonen, vitaliteit en mobiliteit.

Het project heeft geresulteerd in het zelfstandig verder gaan van dit initiatief (www.jongseniorenzm.nl). Andere thema’s waaraan gewerkt is binnen vitaal ouder worden, zijn onder meer de lokale alliantie veilig financieel ouder worden. Ook in Zoetermeer zet een alliantie zich in om financieel misbruik van ouderen te voorkomen. Ook in 2020/2021 vond in diverse vormen ondersteuning van mantelzorgers plaats. Dit heeft geresulteerd in een toename van het aantal mantelzorgers dat zich ondersteund voelt (een stijging van 66% in 2018 naar 69% in 2021). Verder is voorlichting gegeven aan ouderen over ondervoeding. Hiervoor is onder ouderen weinig belangstelling, ook is een aantal voorlichtingen niet doorgegaan vanwege de COVID maatregelen.

GELIJKE KANSEN OP GEZOND LEVEN Doelstelling Meer inwoners uit lage SES-wijken

Gelijke kansen op gezond leven Vorig resultaat Actueel resultaat 64% (GGD 59,7% van bewoners van Gezondheidsonderzoek Haaglanden die moeite 2

Toelichting Beide uitkomsten kunnen niet met

Datum 20 februari 2023 ervaren een goede gezondheid

2016, van 3 lage-SES wijken)

hebben met rondkomen, rapporteren een (zeer) goede gezondheid (GGD Gezondheidsmeter 2020), is groter geografisch gebied 59,7% van bewoners van Haaglanden die moeite hebben met rondkomen, rapporteren een (zeer) goede gezondheid (GGD Gezondheidsmonitor 2020)

51,5% van bewoners van Haaglanden die moeite hebben met rondkomen, rapporteren een (zeer) goede gezondheid (GGD Gezondheidsmonitor 2016)

elkaar vergeleken worden, betreft een ander gebied.

Alle volwassen Is niet gemeten in het Zoetermeerders GGD worden in staat Gezondheidsonderzoek gesteld voldoende 2016 basisvaardigheden **er is wel informatie op te doen om (landelijk) over zichzelf in het gezondheidsvaardigheden dagelijks leven te kunnen redden. De indicatoren die zijn vastgesteld worden als zodanig niet gemeten. Wel is een andere indicator beschikbaar, die vergelijkbare informatie levert, maar waarover geen informatie beschikbaar is uit 2016. Er is dus geen eensluidende conclusie te trekken over de periode 2016-2020. Via de Sportagenda zijn in de afgelopen jaren drempels weggenomen voor mensen in een achterstandssituatie om deel te nemen aan het bestaande sportaanbod. Zo kunnen inwoners die het betreft gebruik maken van de Zoetermeerpas om een sportabonnement (gedeeltelijk) te betalen. Ook is er vanuit de combinatiefunctionarissen aanbod voor deze doelgroep. Ook de activiteiten van Stichting Leergeld helpen om deze drempel te verlagen. Via het Sportakkoord konden subsidies voor projecten worden aangevraagd die inspelen op het stimuleren van sportdeelname van inwoners die zich in een achterstandssituatie bevinden. Er zijn weinig subsidies aangevraagd. Deels komt dit, omdat net nadat het sportakkoord was afgesloten de Coronapandemie uitbrak.

Door Piëzo is het project ‘Voel je goed’ uitgevoerd, dat is gericht op aanpak overgewicht in combinatie met laaggeletterdheid. Het project richt zich op volwassen laaggeletterden met overgewicht, die cliënt zijn van een diëtist /die Nederlands als tweede taal hebben. Doel is om gezondheidsvaardigheden te verbeteren. In 2019 namen 33 deelnemers deel aan het traject van 20 weken. In de coronatijd is dit project niet uitgevoerd, wel is toen gebleken dat de relevantie ervan groot is. Daarom heeft Piëzo samen met stichting Lezen en schrijven plannen om dit weer op te pakken in Zoetermeer. Extra middelen voor GIDS (Gezond in de stad) zijn ingezet op Kansrijke Start voor de aanpak Kwetsbare zwangeren, waarbij zorgpaden zijn uitgewerkt en een MDO (Multidisciplinair overleg) is vormgegeven waarin een betere aansluiting tussen zorg en welzijn op casusniveau gerealiseerd wordt. Ook is het aanbod aan preventieve interventies door de JGZ uitgebreid met de interventie Voorzorg.

3

Datum 20 februari 2023 Binnen het project @Home, dat zich richt op het voorbereiden van jongeren (die de basisvaardigheden daarvoor zelf missen) op zelfstandig wonen, is door corona de fysieke training minder gedaan maar dit wordt weer opgepakt.

LEKKER IN JE VEL Doelstelling Meer inwoners ervaren een goede psychische gezondheid Minder inwoners ervaren een gevoel van eenzaamheid

Lekker in je vel Vorig resultaat Actueel resultaat 76,9 (Stadspeiling 2018) 75,4 (Stadspeiling 2021)

2,5 (eenzaamheidsscore, Stadspeiling 2018)

2,6 (eenzaamheidsscore Stadspeiling 2021)

44,8% van volwassenen is matig tot zeer ernstig eenzaam (2016 Gezondheidsmonitor)

50,7% van volwassenen is matig tot zeer ernstig eenzaam (2020 Gezondheidsmonitor)

Toelichting MHI5 ≥ 60: psychisch gezond (op een schaal van 0-100) hoe lager de score, hoe gunstiger

Gezondheidsgids Haaglanden Factsheet eenzaamheid Zoetermeer (ggdhaaglanden.nl) De psychische gezondheid van inwoners is iets gedaald ten opzichte van 2016. Ook is de mate van eenzaamheid toegenomen. In het kader van GGZ-preventie zijn in 2020 53 kinderen en ouders bereikt (in 2021 55) met acht groepstrainingen (diverse KOPP/KOV trainingen bij diverse groepen kinderen in de leeftijd van 1-16 jaar en apart voor ouders). Kinderen en ouders waarderen de training in 2020 gemiddeld met een 8 en in 2021 met een 8,5 (ouderbijeenkomsten)/ 9,1 (kindergroep). De op preventie gerichte trainingen betreffen o.a. het verwerken van nare ervaringen na huiselijk geweld, of opgroeien in een gezin waarvan een van de ouders psychische of verslavingsproblemen heeft (KOPP/KOV). De dienstverlening voor GGZ-preventie door Indigo Parnassia, bestaat uit voorlichtingsbijeenkomsten en workshops voor volwassen en ouderen, trainingen (Fitprogramma en Vrienden maken), spreekuren en deskundigheidsbevordering van intermediairs. Verder participeert Indigo Parnassia in de KOPP/KOV aanpak, in samenwerking met YOUZ, en heeft een rol als deskundigheidsbevordering bij professionals en voert adviesgesprekken met ouders en kinderen die te maken hebben met GGZproblematiek. In de jaren 2020 en 2021 bereikten zij jaarlijks zo’n 300 inwoners uit de doelgroepen via diverse interventies.

Stichting Kwadraad (en later inZet) gaf een aantal KIES-trainingen (= Kinderen in Echtscheiding Situaties) aan kinderen in de basisschoolleeftijd waarvan de ouders gaan scheiden of zijn gescheiden en weerbaarheidstrainingen: -

KIES-training tweemaal per jaar voor 11 kinderen, dus 22 kinderen in totaal; Weerbaarheidstraining tweemaal per jaar voor 12 kinderen (leeftijd 6-9 jaar), dus 24 in totaal

Daarnaast zijn ook tweemaal per jaar twee trainingen gegeven voor ouders met een prepuber (10-14 jaar) in huis. In totaal namen 45 ouders deel.

4

Datum 20 februari 2023 De community tegen eenzaamheid in Zoetermeer is een breed en actief netwerk van partners die zich in willen zetten om eenzaamheid in Zoetermeer te bestrijden Zoetermeertegeneenzaamheid. Zij organiseerden samen diverse sociale en ondersteunende activiteiten, ook in de periode van lockdowns tijdens de coronapandemie, zoals wandelmaatjes, balkonconcerten en een boodschappendienst. In eerste instantie richtte de community zich op eenzame ouderen, maar later ook op een bredere groep, waaronder jongeren. Eenzaamheid onder jongeren nam toe in de periodes van lockdown tijdens corona. In het kader van suïcidepreventie benoemt het JIP dit thema bij haar voorlichting op scholen als één van de onderwerpen waarvoor jongeren bij het JIP terecht kunnen met vragen (Zelfmoordgedachtes of jezelf pijn doen | Jongeren Informatie Punt Haaglanden (jiphaaglanden.nl)). Met Welzijn op recept (WOR) wordt beoogd het welbevinden van inwoners (met name ouderen) met psychosociale problemen te verbeteren door deelname aan bijvoorbeeld welzijnsactiviteiten. Het betreft een samenwerking tussen vooral de huisarts met de POH-ouderen en de sociaal makelaar van palet Welzijn (nu inZet). Andere verwijzers zijn het ziekenhuis, GGZ, thuiszorg cliëntondersteuners en mantelzorgers.

In 2020 kregen 31 mensen een verwijzing voor een welzijnsinterventie, in 2021 is WOR-deel gaan uitmaken van de dienstverlening van inZet. De lockdowns tijdens corona hadden een sterke invloed op WOR, minder verwijzingen vonden plaats, onder meer doordat welzijnsactiviteiten minder konden worden uitgevoerd. Daar stond tegenover, dat er meer saamhorigheid tussen inwoners was, ‘iedereen zat in hetzelfde schuitje’. Het is bekend dat, gegeven de drukte in de huisartsenpraktijk, Welzijn op recept niet altijd op het netvlies staat bij de huisarts. Het is belangrijk om met extra contactmomenten de informatie en kennis levendig te houden.

SAMENWERKEN AAN (POSITIEVE) GEZONDHEID Doelstelling Meer inwoners ervaren een goede gezondheid

Minder inwoners roken en/of gebruiken alcohol

Samenwerken aan (positieve) gezondheid Vorig resultaat Actueel resultaat 75,9% heeft een (zeer 80,8% heeft een (zeer goed) ervaren gezondheid goed) ervaren (volwassenen) (GGD gezondheid Gezondheidsonderzoek (volwassenen) 2016) (2020 GGD monitor) 23,3% rookt 16,4% rookt (volwassenen) (volwassenen) 6,0% gebruikt overmatig alcohol (GGD Gezondheidsonderzoek 2016)

Meer inwoners hebben een gezond gewicht

5,0 % gebruikt overmatig alcohol – volwassenen en ouderen (GGD Gezondheidsonderzoek 2020) 49,4% heeft (ernstig) overgewicht (volwassenen)

51,4 % heeft (ernstig) overgewicht (volwassenen) (GGD

5

Toelichting volwassenen zijn 18-64 jarigen.

Zie ook verdiepend factsheet over alcohol Gezondheidsgids Haaglanden Factsheet alcohol Zoetermeer (ggdhaaglanden.nl) Gezondheidsgids Haaglanden Factsheet overgewicht

Datum 20 februari 2023

Meer inwoners doen aan sport en beweging

Gezondheidsmonitor 2016) 60% beweegt voldoende (GGD Gezondheidsonderzoek 2016)

(2020 GGD Gezondheidsmonitor) 44% voldoet aan bewegingsrichtlijn (volwassenen en ouderen)

Zoetermeer (ggdhaaglanden.nl)

47,6% voldoet aan 52,7% voldoet aan bewegingsrichtlijn bewegingsrichtlijn (volwassenen, GGD (volwassenen, GGD Gezondheidsmeter 2020) Gezondheidsmeter 2016) Van de volwassenen ervaren meer mensen een (zeer) goede gezondheid in 2020 ten opzichte van 2016. Qua leefstijl is het percentage volwassenen dat rookt, of overmatig alcohol gebruikt gedaald in 2020 ten opzichte van 2016. Dit geldt eveneens voor het aantal volwassenen met overgewicht. Minder volwassenen voldoen aan de beweegrichtlijn in 2020 ten opzichte van 2016.

ROKEN Stoptober is een landelijke campagne die rokers wil aanmoedigen en steunen om in de maand oktober niet te roken. Deelname in Zoetermeer2: 166 deelnemers in 2020, 92 deelnemers in 2021. Rookvrije generatie, o.a. verplichting vanaf 2021 om schoolpleinen rookvrij te maken Het rookvrijbeleid van speelplekken bij basisscholen wordt binnen de openingstijden van de onderwijsinstelling gehandhaafd. Daarnaast zijn er in Zoetermeer 360 speelplekken, waarvan 47 bij basisscholen en deze zijn rookvrij. Voor de overige speelplekken is dit of niet bekend of niet het geval. De drie Stadsboederijen zijn rookvrij.

ALCOHOL IkPas. Alcohol heeft invloed op de gezondheid en speelt een rol bij vele maatschappelijke onderwerpen, maar is een lastig bespreekbaar thema. IkPas kan op een positieve manier helpen bij bewustwording en het bespreekbaar maken van alcohol. Daarom zet GGD Haaglanden en de gemeente zich in om deze landelijke campagne onder de aandacht te brengen onder haar inwoners via diverse kanalen en met hulp van lokale partners. Deelname aan IkPas betekent 30 dagen (in januari) of 40 dagen (februari-april) geen alcohol drinken. Cijfers voor Zoetermeer3: 64 (2018), 233 (2019), 313 (2020), onbekend (2021), 128 (2022) Stichting Chris en Voorkom richt zich op voorlichting aan kinderen en jongeren over verslavende middelen, zoals alcohol, tabaksproducten en drugs en verslavende gewoonten, zoals gokken. In 2020 zijn in het voortgezet onderwijs 11 leefstijlinterventies (GRIP-alcohol) en workshops uitgevoerd, vanwege corona was het aantal interventies lager dan gepland. Er is veel inzet gepleegd om een 2

Voor deelname hoeft men zich niet in te schrijven op de website, het werkelijk aantal deelnemers ligt waarschijnlijk hoger. 3 Aantal geregistreerde deelnemers (het werkelijk aantal deelnemers is hoger omdat het niet verplicht is zich aan te melden op de website).

6

Datum 20 februari 2023 digitaal aanbod voor te bereiden, voor leerkrachten, jongeren en ook een online ouderavond. In 2021 voerde Chris en Voorkom 10 interventies GRIP-drugs uit op het voortgezet onderwijs in Zoetermeer, waarmee zij 300 jongeren bereikten.

GEZONDE LEEFSTIJL In 2021 waren er 17 Gezonde Scholen, dat houdt in dat zij in het bezit zijn van een Vignet Gezonde School met één of meerdere themacertificaten. De coronacrisis heeft gedurende drie schooljaren diep ingegrepen in de scholen. In 2020 (start coronacrisis in maart, scholen dicht) is er een “kleine dip” geweest in het aantal scholen (van 16 naar 15). Diëtisten van Goudenhart gaven in 2002 en 2021 op verschillende locaties in Zoetermeer en bij verschillende samenwerkingspartners (o.a. Piëzo, Middin, basisscholen en Palet Welzijn) voorlichting over ‘voeding en gezondheid’ voor het bevorderen van een gezonde leefstijl. Zo waren er groeps- en kookbijenkomsten over overgewicht en diabetes in de wijk. Op basisscholen zijn voorlichtingsbijeenkomsten uitgevoerd in ouderkamers over overgewicht bij kinderen of juist moeilijk eetgedrag bij kinderen. Ook zijn er kinderlessen waarbij kinderen zelf leren wat een gezond tussendoortje of een gezonde traktatie is. Vanwege de coronamaatregelen konden niet alle geplande activiteiten plaatsvinden. Er zijn in deze periode geen supermarktrondleidingen gegeven.

BEWEGEN Om jongeren te stimuleren meer te bewegen, leidt onder meer ook Stichting Buurtwerk jongeren toe naar het bestaande vrije tijds aanbod, zoals sport. Ook is het project Citytrainers uitgevoerd, waarbij Stichting Buurtwerk jongeren opleidt om hun talent in te zetten voor de stad, onder andere op het gebied van sport, maar ook op andere vormen van vrijetijdsbesteding en bewegen zoals rappen of dansen.

GEZONDE LEEFOMGEVING De omgevingsvisie Zoetermeer 2040 is de integrale visie voor de lange termijn (2040) voor de stad en haar samenleving. Hierin staat de opgave centraal om de sociaaleconomische positie van de stad te versterken, als ook de woonaantrekkelijkheid op een hoger niveau te brengen. Het bevorderen van gezondheid wordt hierin genoemd als: -

Onderdeel van het versterken van de sociale basis Versterken van het (be)leven in een groene setting, groen, bewegen en ontmoeten Stad van toegepaste innovatie Bevorderen leefbaarheid door inzet van innovaties Actieve partner in samenwerking

In 2020 en 2021 was de Omgevingsvisie Zoetermeer 2040 nog in ontwikkeling. Hier wordt de komende jaren uitvoering aan gegeven.

Financiën

7

Datum 20 februari 2023 De activiteiten zijn gefinancierd via een aantal subsidies vanuit gezondheidsbeleid en de gemeentelijke bijdrage aan de GGD. Andere kosten zijn onder meer betaald uit de middelen voor het sportakkoord, jeugd, mantelzorgondersteuning, maatschappelijke ondersteuning en vanuit de Zorgverzekeringswet.

8