CConstaterende datZevenaar
Koppel je AI →
Document · PDF

Bijlage 2. 1310042 - Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie 2023-2027

Raadsvergaderingen 28 oktober 2026, gemeente ZevenaarBij agendapunt: Z/26/516524 Watertakenplan de Liemers 2027-203118.303 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 2

1 Note: Gekleurde teksten bevatten een hyperlink Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie 2023 - 2027 Regio de Liemers Gemeenten Westervoort, Duiven en Zevenaar en Waterschap Rijn en IJssel © Sanne Smits

2 Inhoudsopgave 1. ALGEMEEN 5 1.1 Aan le id in g……………………………………………………………………………… 5 1.2 Be stuu rlijke a ch tergrond …………………………………………………………… 5 1.3 Pro ces ………………………………………………………………………………….. 6 1.4 De L ieme rse aanpa k………………………………………………………………… 6 1.5 Doe l u itvoe rin g spro gramma……………………………………………………… . 7 1.6 Lee swijzer………… …………………………………………………………………… 7 2. DE UITDAGINGEN 8 2.1 Natuu rlijke om ge vin g en m ense lijk geb ru ik…………………………………… 8 2.2 Extreme r wee r ……………………..…………………………………………………. 9 2.3 Ge vo lgen in de L ieme rs …………………………………………………………… . 9 3. BELEIDSVORMING 13 3.1 Aan pak…………………… .……………………………………………………………. 13 3.2 L ieme rse ambitie op klima atadap tatie ... ………………………………………… 13 3.3 Be le id sambitie s .. ……………………………………………………………………… 16 4. Bele idsa mbitie 1: We w erken a an ee n gezonde re en beter bere ikbare buite nruimte voor onze inw oners me t voldoende biodive rsiteit, groen, sc ha duw en ge bruiks gemak 17 4.1 In le id in g o p de bele ids amb itie …………………………………………………….. 17 4.2 Hoe is het nu?...... ....………………………………………………………………… 19 4.3 W at g aan we doen? ....………. ………………………………………………………. 20 3 5. Bele idsa mbitie 2: In de Liemers is in 2050 minde r k ans op w ate rove rlas t in ge bouwe n dan nu e n minder risic o op voor de gemee nte onve rw achte financ iële sc hade s 24 5.1 In le id in g o p de bele idsamb itie ……………………………………………………..

24 5.2 Hoe is het nu?..........………………………………………………………………… 26 5.3 W at gaan we doen? . ...……….………………………………………………………. 26 6. Bele idsa mbitie 3: We benutten de (bergings -) c apacite iten va n he t na tuurlijk bode ms ys - teem en he t w aters ys teem be te r om voldoe nde w ate r te bew aren voor drogere pe riodes 29 6.1 In le id in g o p de bele idsamb itie …………………………………………………….. 29 6.2 Hoe is het nu?..........………………………………………………………………… 31 6.3 W at gaan we doen? . ...……….………………………………………………………. 31 7. Bele idsa mbitie 4: Inw one rs w orden re gelma tig geïnformeerd ove r klimaa ta dapta tie op eige n terrein e n de acce pta tie va n klimaa te ffec ten blijft in sta nd 34 7.1 In le idin g op de be le idsamb itie…………………………………………………….. 34 7.2 W at gaan we doen? . ..………………………………………………………………… 36 8. Hoe ga an w e he t doe n? 39 8.1 De maatre gele n……………………………………………………………………….. 39 8.2 Raakvlakken me t be le idste rrein en..... …………………………………………… 42 8.3 Bo tsin g b ele id svelden ……….………………………………………………………. 42 9. Wa t gaa t he t k oste n? 9.1 Scena rio’s …… ……………….…………………………………………………………. 44 9.2 Scena rio A: Alle maatre gelen uitvoe ren als zelfstandige maa tre gel……… 44 9.3 Scena rio B: Meekoppe len waar het kan…………………………………………. 44 9.4 Scena rio C: Niet a ctief uitvoe ren van klima atadap tatie…………………….. 45 9.5 Scena rio D: Niet specifie k u itvoe ren klimaa tadaptatie ………… …………….

45 9.6 Voo rkeu rscena ri o………………………………………………………………………. 46 9.7 La sten ………………………………………………………………………………… .. … 46 4 B i j l a g e n A. K o s t e n r a m i n g a. G r o en b l a u w e m a a t r e g e l e n b. A f k o p p e l e n c. B e l e i d s m a a t r e g e l e n d. K o s t e n o v e r z i c h t B. O v e r z i c h t s k a a r t e n m a a t r e g e l e n p e r g e m e e n t e C. T h e m a k a a r t e n a m b i t i e s p e r g e m e e n t e 5 1 ALGEMEEN Het klimaat verandert. Door de opwarming van de aarde verandert ons klimaat en daarmee het dagelijks weerpatroon. Het wordt warmer met meer hitte- stress tot gevolg. Hittestress kan leiden tot gezondheidsproblemen bij veel van onze inwoners. Daarnaast wordt het natter met grotere kans op waterover- last en bijbehorende schades tot gevolg. En wordt het ook droger waardoor natuur, binnenstedelijk groen en land bouwgewassen verdrogen. Daarnaast kan droogte ook leiden tot verzakking van p anden en woningen zoals we in recente zomers waar in recorddroogtes voorkwamen gezien hebben. Een voorbeeld van het weer van de toekomst. 1.1 Aanleiding De aarde warmt als gevolg van de toename van broeikasgassen zoals CO2 in de lucht op, waardoor het klimaat verandert. Menselijke activiteit is hier grotendeels voor verant- woordelijk en zullen de gevolgen van dit veranderende klimaat ondergaan.

De opwar- ming van de aarde heeft over de hele wereld gevolgen voor de natuur, onze gezondheid en veiligheid en voor de beschikbaarheid van voedsel en water. Door de toenemende warmte wordt het in een groot deel van de wereld droger, terwijl andere delen juist natter worden. De extremen nemen toe. Deze extremen hebben ver- schillende gevolgen:  Voedseltekorten in drogere delen van de wereld door tegenvallende oogsten;  Drinkwaterschaarste en onvoldoende water voor landbouwirrigatie;  Poolkappen smelten waardoor de zeespiegel stijgt. Dit kan bij rivierdelta’s (zo- als bijvoorbeeld Nederland of Bangladesh) en dichtbevolkte gebieden leiden tot overstromingen en grote schade;  De kans op extreme neerslag neemt toe waarbij meer neerslag in een korte tijd valt. Dat leidt in dichtbevolkte gebieden tot overlast en tot sterk versnelde af- voer van hemelwater wat juist kostbaar is voor (openbaar) groen of het aanvul- len van het grondwater. Op dit moment lopen er twee sporen binnen Nederland aan gewerkt wordt: mitigatie en adaptatie. Mitigatie houdt in dat de opwarming van de aarde zoveel mogelijk beperkt wordt. Dit kan onder andere door opwekking van hernieuwbare energie en energiebe- sparing. Adaptatie betekent kortgezegd: aanpassen aan klimaatverandering. Zo passen wij ons gedrag, gebruik en leefomgeving aan om overlast of schade aan onze leefom- geving te beperken.

De aanpak van klimaatmitigatie in Nederland zien wij op dit moment onder andere terug in de Regionale Energie Strategie (RES), op lokaal niveau valt dit binnen de Transitievi- sie Warmte en de daaruit voortkomende Wijkuitvoeringsplannen . Het aanpassen aan het veranderende klimaat, de adap tatie, zien wij terug in het v oorliggende uitvoerings- programma klimaatadaptatie. Dit plan geeft weer welke strategische lijnen we de ko- mende jaren binnen de L iemers voorstellen om kli maatadaptatie in onze gemeenten vorm te geven. 1.2 Bestuurlijke achtergrond Alle gemeenten in Nederland zij n momenteel actief om een uitvoeringsstrategie voor klimaatadaptatie vorm te geven. Dit doen ze samen met de waterschappen. Dit vloeit voort uit samenwerkingsafspraken (Bestuursakkoord Klimaatadaptatie) waarin gemeen- ten zich via de VNG verbonden hebben aan de uitvoering van de ambities van het Delta Programma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA). Het DPRA heeft als centrale doelstelling op- gelegd dat onze gemeente n en waterschappen in 2050 klimaatbeste ndig en waterro- buust ingericht zijn.

6 Om dit centrale doel te ver wezenlijken volgt het DPRA een lijn van zeven uitgewerkte ambities (figuur 1-1). Dit start met het in beeld brengen van de kwetsbaarheden van de gemeente voor de gevolgen van klimaatverandering. Vervolgens het voeren van de risi- codialogen. Daarin worden de kwetsbaarheden gewogen door het ge sprek te voeren met inwoners, de organisatie en besturen van gemeenten en het waterschap. Afhanke- lijk van de uitkomsten van de risicodialoog is een maatregelagenda opgesteld waarin maatregelen worden opgenomen om in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust te zijn. Het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie zoekt actief naar meekoppelkansen bij andere tran- sities en belangen zoals de energietransitie, biodi versiteit of de circulaire transitie. We borgen ruimtelijke adaptatie in beleid en regelgeving. Daarnaast kijken we hoe we onze inwoners kunnen stimuleren om ook zelf maatregelen te treffen. Als het ondanks maat- regelen toch te nat, te droog of te heet wordt , vinden wij het nodig dat inwoners weten welke stappen zi j kunnen nemen om de negatieve gevolgen en eventuele schade te beperken. Binnen het DPRA worden vier thema’s onderscheiden. Dat zijn de thema’s waterover- last, hitte, droogte en overstroming ( figuur 1-2). Binnen het gemeentelijke traject voor het DPRA wordt vooral op de eerste drie thema ’s ingegaan.

Overstromingsrisico wordt binnen het Deltaprogramma waterveiligheid geborgd in het Hoogwaterbeschermings- programma waar de waterschappen uitvoering aan geven . Daarnaast werken we aan het programma Integraal Riviermanagement (IRM). Maatregelen die worden genomen in het kader van overstromingen zijn veelal regionaal van karakter. Waar mogelijk, bin- nen onze verantwoordelijkheden , bedden we overstroming in het beleid van onze ge- meenten en waterschap in. Figuur 1-1: de vier klimaatthema’s binnen het DPRA 1.3 Proces Het jaar 2020 was door de Deltacommissaris uitgeroepen tot jaar van de risicodialoog. De dialoog wordt vormgegeven door gesprekken met inwoners, bedrijven en de ambte- lijke organisatie over de kwetsbaarheden en welke wel of niet aangepakt moeten wor- den. Door COVID is dit op veel plaatsen vertraagd en verplaatst en vonden bijeenkom- sten online plaats. In de risicodialoog gaat het om twee dingen: bewustwording en ac- ceptatie. Bewustwording van de gevolgen van een veranderend klimaat is nodig om inwoners handelingsperspectief bij weersextremen te geven. Het is goed om er bewust van te zijn dat hittegolven vaker zullen plaatsvinden en dat de kans op wateroverlast groter wordt. Daarnaast is het in de dialogen goed om met elkaar te bepalen wat we hierin acceptabel vinden en wat niet. Zo kunnen we gericht beleid maken om de beno- digde ingrepen te prioriteren.

1.4 De Liemerse aanpak Onze voorgestelde programmatische aanpak van klimaatadaptatie is pragmatisch van aard. Wij zien onze uitvoeringsagenda als een regionaal leidend document dat praktisch doorvertaald is naar de regionale strategie. Kort samengevat betekent deze aanpak dat we regionaal doen wat kan en lokaal doen wat lokaal moet. Concreet betekent dit dat de regionale communicatie het primaire communicatiemiddel is over klimaatadaptatie naar onze inwoners en we lokaal maatwerk toepassen waar nodig. Met deze aanpak s luiten we naadloos aan op de regionale ambiti es en voorko- men we dubbel werk. Figuur 1-1: de zeven ambities binnen het DPRA 7 1.5 Doel Het doel van dit uitvoeringsprogramma klimaatadaptatie is het uit- zetten van een koers voor plannen, acties en maatregelen om de gevolgen van de r isico’s van klimaatverandering aan te pakken. Hierbij speelt de samenwerking tussen gemeente en waterschap een belangrijke rol. 1.6 Leeswijzer Na deze algemene inleiding op het rapport volgt een beschrijving in hoofdstuk 2 van de uitdagingen die op Liemers afkomen. In hoofd- stuk 3 wordt het proces achter en de totstandkoming van de kli- maatbeleidsambities en regionaal en lokaal beleid kort toegelicht . Daarna wordt in hoofdstuk 4, 5, 6 en 7 de verschillende beleids- ambities en hun invulling behandeld.

In hoofdstuk 8 wor dt vervol- gens ingegaan op de uitvoering van het beleid met daarin voorge- stelde maatregelen, raakvlakken en botsingen met andere beleids- terreinen. In hoofdstuk 9 worden financiële scenario’s uitgewerkt voor fysieke en beleidsmaatregelen om aan een klimaatad aptief Liemers te werken.

8 2 DE UITDAGINGEN 2.1 Natuurlijke omgeving en menselijk gebruik Door de rijke en vruchtbare rivierklei in de ondergrond en de ligging langs de Nederrijn en IJssel trokken tal van agrariërs naar de Liemers. Naast de voordelen van de rivier en de rijke bodem kent de regio ook een rijke ge schiedenis van dijkdoorbraken, hongers- noden en veesterfte. Op historisch kaartmateriaal van 1849 zijn door de gehele regio de Liemers (destijds ‘De Lijmers’) kleinere vestigingen zichtbaar met lintbebouwing langs de doorgaande wegen. Ieder van de huidige kernen bestond uit enkele tientallen gebouwen en woningen met daaromheen uitgestrekte agrarische en bosrijke gebieden en uiterwaarden . Na de Tweede Wereldoorlog, en mede dankzij de aanwijzing van de gemeente Westervoort en Duiven als ‘groeikernen’, groeiden de gemeenten sterk. Door bevolkingsgroei is de hoeveelheid verharding bestaande uit bebouwing en bijbe- horende wegen toegenomen. In de hiernaast weergegeven kaartbeelden uit 1951 (l) en 2020 (r) wordt duidelijk hoe het stedelijk gebied in de verschillende gemeenten en kernen de afgelopen eeuw is ge- groeid (figuur 2.1). Veranderingen in het klimaat, met extremer weer als gevolg, hebben in het verstedelijkte (en sterker verharde) gebied daardoor een steeds grotere invloed op de leefomgeving van steeds meer inwoners en gebruikers.

Daarnaast is de (econo- mische) schade een steeds groter wordende uitdaging voor onze partners als verzeke- raars, banken en hun klanten; onze inwoners. Figuur 2-1: Overzichtskaarten De Liemers van de jaren 1951 en 2020

9 2.2 Extremer weer Het KNMI bracht in 2014 al scenario’s uit met toekomstige verwachtingen voor het weer- patroon in Nederland op basis van de IPCC rapporten van de Verenigde Naties (figuur 2-2). Hierbij is rekening gehouden met vier verschillende scenario’s. Dit maakt de gevol- gen van de wereldwijde opwarming van de aarde voor het weer in Nederland zeer tast- baar. In 2023 worden nieuwe verwachtingen opgesteld op basis van het beeld op dat moment. In een opwarmende wereld wordt het weer extremer. Uit de analyse van het KNMI komen op hoof dlij- nen de volge nde effecten van klimaatverande- ring in het weerbeeld van Nederland naar voren: - Het wordt droger: in de toekomst zullen periodes van droogte vaker voorkomen. Wetenschappelijke analyses van de afge- lopen jaren moeten uitsluitsel geven of er sprake is van incidenten of een aan kli- maatverandering gekoppelde trend. - Het wordt natter: Op twee manieren wordt het natter: bij zomerse neer- slag valt meer regen (in korte tijd) en de winterse neerslag is breder verspreid waardoor er gemiddeld meer neerslag valt. Vooral in kustgebieden valt meer neerslag waar het binnenland relatief minder extra neerslag krijgt. - Het wordt heter: een warmere wereld betekent meer kans op extreme hittegol- ven. Dat houdt in dat hittegol- ven langer duren en er meer hete nachten zijn.

Dit heeft voor inwoners grote gevolgen zoals gezondheidsrisico’s. Nu al sterven in een hittegolf on- geveer 12% meer mensen dan verwacht. Zelfs in corona- jaar 2020 was dit zichtbaar en zag dit eruit, zoals in figuur 2- 3 weergegeven rond week 32. Een gedetailleerder en uitgebreider beeld van de gevolgen van het veranderende kli- maat is weergegeven in de Regionale Adaptatie strategie en de regionale stresstest: https://wrij.maps.arcgis.com/apps/MapSeries/index.html?ap- pid=615ebe7ef0f448e884bd8ccaa707bfa5 2.3 Gevolgen in de Liemers Per thema uit het DPRA schetsten we de gevolgen van klimaatverandering waar de Liemers mee te maken heeft. Vanuit de regionale samenwerking is op hoog abstractie- niveau een beeld gevormd van kwetsbaarheden via een regionale stresstest. Per thema worden deze hieronder toegelicht. Wateroverlast Het risico op wateroverlast bij extreme buien is in beeld gebracht met behulp van be- schikbare QuickScans. In deze analyses wordt de openbare ruimte getoetst om te zien waar zich kwetsbare locaties bevinden waar zich veel water kan verzamelen en waar dit kwetsbare objecten raakt. De analyse kijkt niet naar ondergrondse leidingen, maar puur naar hoogteverschil- len in het maaiveld. Hiermee worden (mogelijke) kwetsbaarheden geïdentificeerd en ontstaat een goed eerste beeld van de situaties.

In een nader onderzoek moet bekeken worden hoe kwetsbaar de locatie daadwerkelijk is. Onderstaand figuur 2-4 is van een situatie in de gemeente Duiven en geeft een indruk van de analyse die uitgevoerd is met betrekking tot wateroverlast. Hierin is zichtbaar waar zich grote knelpunten voor kunnen doen bij extreme neerslag. Figuur 2-3: Extra sterfte door hitte in week 31-36 van 2020 Figuur 2-2: KNMI ’14 scenario’s

10 Figuur 2-4: Uitsnede lokaal resultaat QuickScan omgeving Raadhuisplein, Zevenaar (T=100) In de uitsnede is zichtbaar dat een aantal woningen en panden in de omgeving van het Raadhuisplein wateroverlast kunnen hebben wanneer een bui van 70 mm in één uur (T=100) valt. Dit is bepaald volgens de modellen uit de stresstest. Op deze wijze is voor alle kernen binnen de Liemers geïnventariseerd waar risicovolle locaties liggen. Om de exacte impact na te gaan dient een nadere analyse van de feitelijke situatie uitgevoerd te worden, om deze eerste ruwe quickscan te toetsen. In een nader onderzoek kan de berekende situatie aan de werkelijkheid of ervaringen van bewoners getoetst worden. Binnen de gehele regio valt op dat grote aaneengesloten vlakken verharding tot afstro- ming komen en tot wateroverlast kunnen leiden bij omliggende panden en gebieden. Dit zijn veelal bedrijventerreinen en dichtbebouwde woongebieden als winkelcentra of wij- ken met omvangrijke parkeergebieden . Hier krijgt het gevallen hemelwater geen kans de bodem in te zakken en komt het tot afstroming naar lagergelegen delen in de omge- ving. Het is mede daarom belangrijk bij nieuwe toekomstige ontwikkeling en de omgang met het hemelwater te borgen. Met als doel hemelwater zo optimaal mogelijk te benutten en wateroverlast te voorkomen of te beperken.

Droogte Om de gevolgen van droogte bij extremen te onderzoeke n is een stresstest droogte uitgevoerd. De kwetsbaarheden voor de Liemers zijn hierin onderzocht. Uit de analyse blijkt dat het grondwatersysteem van De Liemers beïnvloed wordt door verschillende factoren: de aanvoer van rivierwater, water wat bijvoorbeeld onder de dijken door sijpelt in diepere watervoerende lagen en vanuit de bodem omhoog komt, de verschillende opbouw van zand en klei in de ondergrond, het uitslijten van de bodem en het samenspel tussen verdamping en neerslag. Tekenen van droogte uit en zich in verschillende vormen: droogvallen de sloten, sloten met een afvoerstop, sterfte en schade bij waterafhankelijke flora - en fauna, beperkte drinkwatervoorziening, schade aan (landbouw)gewassen, verboden op (grond)water- onttrekkingen en schade aan gebouwen door inklinking. De huidige grondwaterspiegel heeft natuurlijke schommelingen tussen zomer- en winterniveau. In voorgaand onderzoek was zichtbaar dat de schommelingen groter wor- den. Dit betekent dat het grondwater in de winter hoger zal staan en in de zomer lager dan de gemiddelde waarden die nu gelden. De zomermaanden van 2018 waren landelijk zeer droge maanden. Dit werd veroorzaakt door een combinatie van hoge verdamping en weinig neerslag. Daarnaast was de aan- voer van rivierwater zeer laag.

De combinatie van deze factoren zorgde ervoor dat door het hele land de grondwaterstanden (sterk) zakten. In de studie van SWECO (2019) is te zien dat het gemiddelde verschil tussen de hoogste en laagste grondwaterstanden (GLG en GHG) groter wordt. Dit wordt weergegeven als de dynamiek. Dit volgt de voorspelling voor het toekomstige klimaat: De extremen wor- den extremer. Als zich dus een situatie voordoet zoals afgelopen zomer, waarbij er een meteorologische droogte is, zullen de effecten hiervan groter zijn. Dit komt omdat in het hydrologisch natte seizoen het startpunt al lager is dan in de huidige situatie. De effecten van (lagere) rivierstanden zijn niet in de modellering van SWECO opgeno- men. Zo hebben zich in de afgelopen jaren perioden voorgedaan dat er weinig water vanuit Duitsland en Alpen via onze regio afgevoerd werd, wat zorgt voor de extreme droogte en een groot watertekort. Daarnaast liggen de Nederrijn en de IJssel op som- mige plekken tot wel een meter lager dan 50 jaar geleden, wat in de nabijheid van de grotere rivieren tot extra lage grondwaterstanden leidt. Om hier een duidelijker inzicht in te verkrijgen is nader onderzoek nodig.

11 De zomer van 2018 was een tekenend jaar voor het veranderde klimaat en de achter- stand welke opgelopen kan worden. Schade aan panden Door de aanwezigheid van klei - en veenlagen in (grote) delen van de Liemerse onder- grond en de zakkende grondwaterstanden zullen deze gronden inklinken. De samen- stelling van de ondergrondse lagen en of er grote werken in de buurt plaatsvinden met grondwateronttrekkingen bepaald hoe veel de grond inklinkt. Het is hierbij mogelijk dat de ondergrondse lagen zich weer uitzetten wanneer de grondwaterstanden stijgen. Uit het onderzoek van SWECO komt naar voren dat de panden die in de zomer van 2018 schade ondervond en, door inklinkende grondlagen, deze waarschijnlijk geleden hebben doordat het grondwater tot een dieper niveau zakte; tot onder de diepere kwets- bare bodemlagen. Hierdoor kwamen deze lagen droog te staan en gingen inklinken. Wanneer de grondwaterstanden weer stijgen , zullen de lagen uitzetten en in dikte toe- nemen, waarbij de mate van opzwelling afneemt en de bodem (blijvend) lager zal liggen. Dit proces van uitzetting en inklinking veroorzaakt schade aan bovengelegen panden. Door de sterk verschillende en heterogene bodemopbouw in de regio vraagt dit een analyse van de bodemopbouw en de oorzaken welke inklinking veroorzaken.

Daar waar mogelijk proberen we ingrepen in de leefomgeving bij te laten dragen aan het zoveel mogelijk vasthouden van water om droogte te bestrijden. Hitte Voor het aspect hitte is een analyse van de gemeenten gemaakt waarin berekend is wat de oppervlaktetemperatuur is binnen de gemeenten op een hete dag. Daarmee is een beeld verkregen waar zich hete plekken bevinden in de regio. Bij hittestress gaat het namelijk niet alleen om technische gevolgen (bijvoorbeeld vastg elopen bruggen) maar ook gezondheidseffecten. Hittestress kan bij langdurige blootstelling leiden tot hitte ge- relateerde ziekten als slaapverstoring, gedragsverandering, beroertes, oververmoeid- heid en ademhalingsproblemen ( https://www.tno.nl/media/3959/factsheet-hitte- stress.pdf). Bij een aantal groepen - met name ouderen en chronisch zieken - leidt het tot extra sterfte. Ook worden mensen bij hogere temperaturen agressiever, wat leidt tot een toename van geweldsincidenten. In onderstaande figuur 2-5 is als voorbeeld van hittestress een gebied in Zevenaar weer- gegeven. De warme plekken (rood) zijn goed zichtbaar in het dichtbebouwde winkelcen- trum aan de Marktstraat en het Raadhuisplein. De koele groene plekken (blauw) bevin- den zich in de nabije omgeving, ter plaatse van onder andere Huis Sevenaer en het Freulebos.

Figuur 2-5: Hitte en koelte rondom het winkelgebied van Zevenaar Door deze analyse is een beeld ontstaan van de locaties waar hitte meer blijft hangen en inwoners hittestress ervaren tijdens hittegolven. Binnen de gehele regio valt op dat grotere bedrijventerreinen, waar grote aaneengeslo- ten vlakken van verharding gelegen zijn en waar groen vaak ontbreekt, sterk opwarmen. Ook zijn in de verschillende kernen van de regio locaties als dichtbebouwde locaties en parkeerterreinen rondom winkelcentra en gemeentehuizen aanwezig die door de sterke mate van verharding en het weinige groen sterk opwarmen en voor een lokaal hitte - eiland zorgen. Om een nauwkeurig beeld te krijgen van de werkelijk gevoelstemperaturen, die voor de mensen waarneembaar en voelbaar zijn, is het mogelijk om als vervolgstap een zoge- naamde PET-kaart op te stellen waarbij de fysiologische equivalente temperatuur of ook wel de gemiddelde gevoelstemperatuur inzichtelijk gemaakt wordt. Hierbij wordt niet al- leen de oppervlaktetemperatuur meegenomen, maar ook andere relevante factoren als zonnestraling, windsnelheid en luchtvochtigheid.

12 Figuur 2-6: Afstand tot koele groene zones in de wijk Groot Holthuizen in Zevenaar Een maatstaf die binnen het thema hittestress wordt toegepast is de afstand tot een koelte-eiland waar de inwoners af kunnen koelen of recreëren gedurende tropische da- gen. Binnen de gemeente Zevenaar bevinden zich enkele nieuwbouwwoningen waar binnen een hemelsbrede afstand van 300 meter geen koelte-eiland gelegen is. Dit wordt veroorzaakt doordat binnen deze wijken nog niet ver-ontwikkeld groen aanwezig is en het stedelijk groen nog moet groeien. Een voorbeeld hiervan is de wijk Groot Holthuizen in Zevenaar en meerdere woningen langs de rand in de wijken Duiven Zuid-Oost en Duiven-Oost. Ook de wijk de Ganzenpoel in gemeente Westervoort is hier een voorbeeld van. Op dit moment zijn dit wijken waar mogelijk hittestress ervaren wordt. De ontwikkeling van het nieuw aangeplante groen zal hier echter in de toekomst positieve effecten op hebben. Figuur 2-7: Voorbeeld van een sterk verhard maar koel plein in Nantes, Frankrijk

13 3 BELEIDSVORMING 3.1 Aanpak Voor de Liemerse gemeenten geldt dat de kwetsbaarheden voor klimaateffecten hitte, droogte en wateroverlast in 2019 in beeld zijn gebracht. In 2018 is het DPRA (Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie) ondertekend door gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk. Hierin sprak elke partij af om in het jaar 2020 te starten met klimaatadaptief handelen om over 39 jaar, in het jaar 2050, een klimaatb e- stendig en water- en hitterobuuste leefomgeving te bereiken. Het waterschap Rijn en IJssel en de gemeenten Westervoort, Zevenaar en Duiven vor- men een regio die samen optrekken. Zij geven invulling aan de doelstellingen en afspra- ken uit het Deltaplan. De volgende ambitie uit het DPRA is het voeren van de risicodialogen en het opstellen van een strategie. Deze vonden in het derde en vierde kwartaal van 2020 plaats. Zowel in het fysieke, voor corona, als in het digitale deel gaven bestuurders, medewerkers en inwoners van de Liemerse gemeenten en het waterschap aan hoe zij denken over de effecten van klimaatverandering en waar volgens hen (extra) aandacht voor moet zijn. De resultaten van de werksessies en de digitale enquêtes zijn verwerkt tot beleidsambi- ties die hierna nader worden toegelicht. 3.2 Liemerse ambitie klimaatadaptatie 3.2.1. Politiek Met de gemeenteraden van Duiven en Westervoort (1 Stroom) vonden fysieke bijeen- komsten plaats.

In verband met de landelijke lockdown is, in overeenstemming met het waterschap, de sessie met de Zevenaarse gemeenteraad digitaal belegd. Het water- schap was betrokken bij de bijeenkomsten van de gemeenteraden. 1Stroom De gemeenten Duiven en Westervoort accepteerden beiden water op straat als klimaat- effect. Ook water op straat waardoor eens per twee jaar geen doorgang kan vinden en stroomuitval door bijvoorbeeld hitte worden geaccepteerd. Naast deze resultaten wordt ook aandacht gevraagd voor droogvallende watergangen en minder gewasopbrengst door droogte. De deelgroepen vonden het gezamenlijk niet acceptabel als water woningen of winkels binnenstroomt bij hevige neerslag. Extra gemeentelijke schade -uitkeringen door extre- men en slechte drinkwaterkwaliteit worden ook niet geaccepteerd. Daarnaast wordt op de tafels aandacht gevraagd voor niet acceptabele onderwerp en, zoals toename van vissterfte, w oningverzakking, toename van natuurbranden, nadelige gevolgen voor kwetsbare groepen en toename van het voorkomen van blauwalg in watergangen. Figuur 3-1: Uitkomsten afwegingsmatrixen (links gemeente Duiven, rechts gemeente Westervoort) Zevenaar Door de gemeenteraad van Zevenaar werden de thema’s ‘te heet om buiten te spelen’, ‘water op straat’ en ‘een lagere arbeidsproductiviteit’ als acceptabel omschreven.

Daartegenover werden de thema’s ‘water in woningen’, ‘verslechtering van de drinkwa- terkwaliteit’, toename van ‘schade aan stedelijk groen’, ‘verslechtering van luchtkwali- teit’, een ‘toename van woningverzakkingen’ en een ‘toename gemeentelijke uitkeringen schade’ als niet acceptabel aangegeven. 3.2.2. Ambtelijk In februari 2020 vond een ambtelijke risicosessie plaats waarbij de risicoweging en het handelingsperspectief centraal stonden. Bij deze sessie waren gemeentelijke medewer- kers aanwezig, waterschappers, de GGD en de Veiligheidsregio. Duiven - Gebeurtenissen met een directe impact op de gezondheid zijn niet accep- tabel; - Water in woningen en bedrijven is onacceptabel, wanneer dit eens per 10 jaar voorkomt accepteren we het eigenlijk niet;

14 - Water-op-straat is in principe acceptabel, onafhankelijk van hoe vaak dit gebeurt. Bij blokkering van belangrijke verkeersaders en blokkering hulp- diensten is het minder acceptabel. Westervoort - Gebeurtenissen met een directe impact op de gezondheid (o.a. slechte lucht- en drinkwaterkwaliteit) zijn niet acceptabel; - Water in woningen en bedrijven is onacceptabel. Water in kelders, garages en bedrijven waar de impact van water in het bedrijf laag is, is meer accep- tabel; - Water-op-straat is in principe acceptabel, onafhankelijk van hoe vaak dit gebeurt. Bij blokkering van belangrijke verkeersaders en blokkering hulp- diensten is het minder acceptabel; - Gebeurtenissen waar weinig aan gedaan kan worden of die weinig impact hebben in Westervoort worden geaccepteerd. Zevenaar - Wanneer we het al ervaren in de huidige situatie is het beter te accepteren. We moeten wel oppassen dat een lange reeks van kleine veranderingen die we accepteren uiteindelijk ongemerkt kan leiden tot een onacceptabele situatie; - Wanneer op gebeurtenissen eenvoudig geanticipeerd kan worden, zijn deze acceptabel; - Gebeurtenissen met een geringe economische impact zijn acceptabel; - Voornamelijk die gebeurtenissen die een directe impact hebben op de fy- sieke gezondheid van mensen zijn onacceptabel; - Water in woningen en bedrijven is onafhankelijk van hoe vaak het voor- komt onacceptabel.

(Vooral vanwege de grote schade, zowel financieel als emotioneel); - Water-op-straat is acceptabel, zolang hierdoor geen belangrijke verkeers- aders worden geblokkeerd. Binnen de in 2019 uitgevoerde klimaatstresstest is, naast de effect en op de leefomge- ving en de technische aspecten, ook naar de organisatorische aspecten gekeken om in beeld te brengen hoe men op dat moment intern met klimaatadaptie b ezig was. Hierbij is een organisatiescan uitgevoerd in een governancemodel die uitgaat van de volgende planningscapaciteiten om klimaatadaptie gangbaar te maken: wetgevingscapaciteit, in- stitutionele capaciteit, sociale capaciteit, resource capaciteit en leer capaciteit. Hier zijn de volgende bevindingen naar voren gekomen:

15 Wetgevingscapaciteit Zowel bij 1Stroom als in Zevenaar ontbreekt een duidelijk beleidsmatig kader met be- trekking tot klimaatadaptatie. Handboeken openbare ruimte en watertakenplannen zijn vaak nog traditioneel ingesto- ken. Er wordt meestal van project tot project gewerkt. Bij het waterschap is een klimaat- strategie en een position paper opgesteld. Het waterschap weegt per ontwikkeling af of ze probleemeigenaar, partner of adviseur is in klimaatadaptatie. Diverse programma’s en (onderhouds-)plannen van waterschap Rijn en IJssel krijgen bij actualisatie een dui- delijke ‘klimaatadaptatie-insteek’. Institutionele capaciteit Het aantal collega’s dat rechtstreeks actief aan klimaatadaptatie werkt , is bij het water- schap beperkt. Uiteraard raakt het werk van vel en wel aan (gevolgen van) klimaatver- andering. Calamiteiten (zoals ook de droogte van 2018 is opgepakt), zijn door middel van een calamiteitenorganisatie wel goed ondervangen. Bij de gemeenten is het iets uitgesprokener dat met name de vakdisciplines direct invloed uitoefenen op de openbare ruimte, en dus, de mate van klimaatadaptatie. Bij de afdelingen Ruimtelijke Ordening kan nog veel gewonnen worden; al in bestemmingsplannen wordt al dan niet voorgesor- teerd op een klimaatrobuuste inrichting van de ruimte.

Communicatie vanuit de gemeenten en het waterschap (afdelingen communicatie) kan meer gestructureerd om een duidelijkere uitstraling neer te zetten. Leercapaciteit De gemeenten geven te kennen dat kennis - en informatiedeling tussen de afdelingen beter kan. De afdelingen Realisatie en beheer bezitten een schat aan informatie over de buitenruimte, waar afdelingen Ruimte, maar ook het Sociaal Domein in de combinatie veel aan kunnen hebben. Afstemming over werkzaamheden, inzet van intranet en bre- dere bijeenkomsten worden genoemd als instrumenten om van elkaar te leren en samen (integraal) op te trekken. Een belangrijke stok achter de deur kan zijn het opnemen van een standaard ‘ruimtelijke adaptatie’-check voordat stukken naar de Raad gaan. Voor het waterscha p is het belangrijk om ‘leren in het veld’ tussen de verschillende stroomgebieden te faciliteren. In Arnhem en Lichtenvoorde wordt gevoelsmatig al langer en meer gedaan op het gebied van klimaatadaptatie. Het waterschap ziet een duidelijke rol in het stroomlijnen en beschikbaar stellen van informatie uit bijvoorbeeld stresstesten. Het omgaan met ‘nieuwe’ soorten en verschijnselen vraagt nog wel inspanning (bijvoor- beeld hoe om te gaan met bevers die waterkeringen beschadigen of het bestrijden van nieuwe invasieve plantensoorten). Bron: De Liemerse Stresstest, SWECO 2018 3.2.3.

Inwoners Voor inwoners zijn 3 enquêtes uitgezet met de thema’s ‘Hitte’ (155 respondenten), ‘Droogte en wateroverlast’ (161 respondenten) en ‘Gezondheid’ (6 respondenten). Per enquête worden hierna de hoofdpunten toegelicht. Hitte Bewoners geven, als het om hitte gaat, aan dat zij met name de gezondheidsrisico’s voor kwetsbare groepen van belang vinden. Circa 75% vindt dit erg. Daarnaast geven bewoners aan dat als het structureel te heet wordt om te sporten zij dit erg vinden. Waar 5 dagen nog als incident geaccepteerd wordt, zijn 12 dagen teveel. Inwoners geven aan dat het verlies van arbeidsproductiviteit en een slechte nachtrust acceptabel zijn vergeleken met de andere thema’s. In de enquêtes is ook gevraagd naar eventuele maatregelen en hoe inwoners hierover denken. Daarin wordt aangegeven dat het planten van bomen brede steun geniet, evenals het vergroenen van woonwijken en het stimuleren van de aanleg van groene daken, met name daken van bedrijfsgebouwen. 85% van de respondenten wil verder lopen van en naar de auto als dit vergroening van de leefomgeving oplevert. Vergroe- ning wordt vooral als gewenst omschreven bij stads- en dorpspleinen (43%), school- pleinen en in mindere mate bij bedrijventerreinen (20%). Belasting op tuinen en tegels ligt erg verdeeld onder de respondenten. 47,7% oneens, 47,1% eens. Het verschil is 1 stem.

Bewoners geven aan dat zij geen behoefte hebben aan ondersteuning op het gebied van hittestress. Daarbij geeft 45% aan dat ze wel meer informatie willen ontvangen. De overheid is als eerste aan zet, vindt de meerderheid van de bewoners. Figuur 3-2: Uitkom- sten enquête – actie- houders klimaatadap- tie

16 Droogte en wateroverlast Bij de thema’s droogte en wateroverlast wordt door 84,5% van de respondenten aan- gegeven dat water in woningen erg is. Daarom is dit onacceptabel. Daarnaast geven meerdere inwoners (65,8%) aan dat water op straat waarbij geen doorgang met auto’s mogelijk is ook erg gevonden wordt. Overige onderwerpen, zoals eens in de twee jaar een verslechterde drinkwaterkwaliteit, verhoogt risico op natuurbranden (93%) en droogvallende watergangen (83%) worden als erg omschreven. Bewoners geven aan dat water-op-straat waar wel doorheen gereden kan worden met de auto niet erg is (69%). Dit is een belangrijk gegeven in de acceptatie van water-op- straat. Dit sluit ook aan bij de latere uitspraak dat water-op-straat tijdelijk geborgen mag worden bij extreme regenval waar 77% mee eens is. Bewoners zijn het grotendeels (69,6%) eens met aanvullende eisen aan het waterge- bruik in een droge periode. Daarbij accepteren ze maatregelen als tijdelijke waterop- slag op straat, in tuinen en zijn veel inwoners bereid tot het treffen van hydrologische maatregelen op eigen terrein. Inwoners geven aan voldoende informatie te hebben over het verminderen van het wa- terverbruik en hoeven geen informatie over maatregelen om wateroverlast te vermin- deren. Dit is opvallend wanneer het uitgezet wordt tegenover de bereidheid maatrege- len te nemen. 3.2.4.

Bedrijven Onder de bedrijven zijn dezelfde enquêtes verspreidt als onder de inwoners. Met het oog op de lage respons zijn deze niet representatief. Hitte Opmerkelijk is dat 57 mensen de enquête over hitte op bedrijventerreinen openden, maar slechts 11 bedrijven de hele enquête invulden. Uit Westervoort ontbreken bedrij- ven in de enquêteresultaten. Opvallend is dat meer dan de helft arbeidsproductiviteitsverlies door hitte gedurende 12 dagen per jaar geen probleem vindt en ook ee n slechte nachtrust als gevolg van hitte accepteert. Leidt dit tot gezondheidsklachten onder personeel zegt ¾ dat het toch erg is. Op basis van de ingevulde enquête lijkt vergroening op maaiveldniveau en daken kansrijk op de bedrijventerreinen. Droogte en wateroverlast De enquête over droogte en wateroverlast vulden 10 bedrijven in. Opvallend is dat hier- van 7 bedrijven daarin droogvallende watergangen markeren als ‘vind ik erg’. Water- overlast in bedrijfspanden wordt als erg beoordeeld evenals verslechterde drinkwater- kwaliteit. Ook bij bedrijven is een hoge bereidheid om in periodes van droogte bewust met water om te gaan en water op terreinen op te vangen bij extremen. 3.3 Beleidsambities Op basis van de gegevens uit het participatieproces zijn de hiernavolgende beleidsambi- ties voorgesteld om de Liemers bestendiger te maken tegen klimaatverandering.

De be- leidsambities zijn genummerd om bespreking herkenbaar te maken en worden in het volgende hoofdstuk nader toegelicht. 1: We werken aan een gezondere en beter bereikbare buitenruimte voor onze inwoners met voldoende biodiversiteit, groen, schaduw en gebruiksgemak. 2: In de Liemers is in 2050 minder kans op wateroverlast in gebouwen dan nu en minder risico op, voor de gemeente, onverwachte financiële schades. 3: We benutten de (bergings-)capaciteiten van het natuurlijk bodemsysteem en het wa- tersysteem beter om voldoende water te bewaren voor drogere periodes. 4: Inwoners worden regelmatiger geïnformeerd over klimaatadaptatie op eigen terrein en de acceptatie van klimaateffecten blijft in stand. De gemeenteraden van Duiven en Zevenaar hebben de beleidsambities reeds vastge- steld. De gemeenteraad van Westervoort heeft aangegeven een concretere uitwerking te willen zien alvorens tot vaststelling overgegaan wordt. Dit lokale adaptatieplan is de concrete uitwerking van bovenstaande ambities. 17 4 Beleidsambitie 1: We werken aan een gezondere en beter bereikbare buite n- ruimte voor onze inwoners met voldoende biodiversiteit, groen, schaduw en ge- bruiksgemak 4.1 Inleiding op beleidsambitie In de Liemers streven we naar een gezonde en fijne leefomgeving voor onze inwoners. Inwoners geven zelf aan in de klimaatenquêtes dat gezondheid hen zwaar weegt.

De beschikbare ruimte binnen de woonkernen zetten we in de komende jaren in als leef- ruimte; om een rondje te wandelen of in een parkje te recreëren of te sporten. De coron- apandemie heeft laten zien hoe waardevol het is om groen in de buurt te hebben waar we koeling en ontspanning kunnen vinden. Daarnaast wordt met het creëren van bereikbaar groene leefruimte gewerkt aan het ver- beteren van de luchtkwaliteit, het tegengaan van hittestress en kan stedelijk groen als waterbuffer worden ingezet. In combinatie van groen met water wordt verdroging van het stedelijk groen zoveel mogelijk tegengegaan. Het creëren van schaduw, bij voorkeur door bomen, is één van de meest effectieve maatregelen tegen hittestress. Bij het treffen van maatregelen kunnen meekoppelkansen als biodiversiteit, energietransitie en circu- laire ontwikkelingen worden meegewogen. Schaduwvoorzieningen kunnen bijvoorbeeld van zonnepanelen voorzien worden. We richten onze ruimte in met oog op de kwetsbare groepen die er wonen of samenko- men. Plekken waar deze kwetsbare groepen samenkomen zijn: basisscholen, kinderop- vangvoorzieningen, verzorgingstehuizen voor ouderen, ziekenhuis en huisartsposten en sportvoorzieningen waar jong en oud zich inspant voor een betere gezondheid. Deze locaties liggen in de toekomst bij voorkeur in een koele omgeving of tegen een ko el gebied aan.

Het beleid richt zich met name op de woongebieden en focust zich minder op de bedrij- venterreinen. Dit houdt niet in dat we de bedrijven links laten liggen. Door onderzoek naar de combinatie van provinciale programma’s, maatregelen van het waterschap en gemeentelijke projecten creëren we synergie in de leefbaarheid op bedrijventerreinen. In de samenwerking met ondernemers benutten we kansen om maatschappelijk verant- woord ondernemen binnen handbereik te brengen . Zo zetten we samen met partners stappen in het klimaatadaptief maken van de terreinen. Recreatiegebied Horsterpark, Duiven ©Cyclomedia Recreatiegebied Horsterpark, Duiven ©Cyclomedia 18 StrategieDoelenAmbitie 1: We werken aan een gezondere en beter bereikbare buitenruimte voor onze inwoners met voldoende biodiversiteit, groen, schaduw en gebruiksgemak 1.1: Bestaande en nieuwe groene zones worden ingericht met het oog op biodiversiteit, energietransitie, circulariteit, hittestress en waterberging- en - beleving 1.1.1. We voeren een klimaattoets in om ruimtelijke ontwikkelingen te toetsen en nemen maatregelen om nadelige klimaateffecten te compenseren 1.1.2. Bestaande groenstructeren worden zoveel als mogelijk ingepast in nieuwe ontwikkelingen voor behoud of verbetering van biodiversiteit en koeltezones 1.1.3. Groenstroken worden multidisciplinair ontworpen en functioneel ingezet.

1.2: Minimaal 80% van scholen, buitensportlocaties en verzorgingslocaties zijn direct aan of gelegen in koele en groene zones 1.2.1 Overleg met maatschappelijke organisaties en scholen over gezamenlijke aanpak 1.2.2 Actieplan maatschappelijk vastgoed1.3: Woningen in de kernen liggen op een maximale loopafstand van 300 meter (straal rond woningen) tot koele groene zones 1.3.1. Detailvastlegging gevoelstemperaturen in de kernen 1.3.2. Vergroening toepassen bij reconstructies in hotspots 1.3.3. Koele zones worden beter ingericht op duurzame benutting met oog voor lokale demografie 1.4: Er is op de hoogste zonnestand (21 juni, 14:00) voldoende schaduw (30%) op trottoirs en fietspaden 1.4.1. Actieplan schaduwroutes opstellen met fietsersbond en wandelaars 1.4.2. Toevoegen schaduw op hete en niet beschaduwde plaatsen 19 4.2 Hoe is het nu? Gemeente Westervoort Binnen de gemeente Westervoort zijn met gebieden als Park Steenderens, het Emmerik park en De Waaij grotere groene locaties met oppervlaktewater aanwezig die een be- langrijk aandeel vormen in het stedelijk groen en verkoeling. Daarnaast zijn er in de wijken en buurten van Westervoort enkele kleinere groenstroken aanwezig waar ruimte is voor sport, spelen en recreatie.

Wat opvalt is de grote mate van verharding of juist het ontbreken van openbaar groene zones ter plaatse van winkelcentra en dichtbebouwde gebieden in de kern van Wester- voort. Voor het noordelijker gelegen industriegebied van Westervoort is sprake van gro- tere aaneengesloten vlakken van verharding en weinig groen. Gemeente Duiven Binnen de gemeente Duiven is een ruimere opzet waardoor zich in iedere buurt meer- dere groene zones bevinden. Ook binnen deze gemeente zijn de gebieden met een hoge verhardingsgraad de gebieden waar bedrijven, winkelcentra en parkeerplaatsen gelegen zijn. Deze verhardingsgraad zorgt voor lokale hitte -eilanden en voorkomt dat hemelwater lokaal kan infiltreren. Hierbij wordt opgemerkt dat een groene zone niet gelijk is aan een koele zone door het ontbreken van schaduwvoorzieningen of juist de aanwezigheid van een hoge mate van verharding. De kwaliteit van de groene zones kan verhoogd worden door functies als recreatie (speelvoorzieningen en bankjes), biodiversiteit, waterberging en schaduwvoor- zieningen te combineren. Gemeente Zevenaar De om Zevenaar gelegen kernen kennen een ruimere opzet van de woningen en bedrij- ven waardoor op particulier terrein meer groen aanwezig is. Daarnaast zorgt de klein- schaligheid en de ligging binnen de uiterwaarden en langs het water voor een groene beleving. Binnen de kern van Zevenaar (incl.

Oud-Zevenaar en de wijk Groot Holthuizen) zijn ver- schillende groenstroken aanwezig welke van meerwaarde zijn voor de directe omgeving. Dit is terug te zien in de mindere mate van hittestress rondom deze locaties. Park Ro- sorum, de groene zones langs de Ringbaan-Noord en het park Gimbornhof zijn de gro- tere aaneengesloten groenstructuren. Locaties waar de hoeveelheid groenzones een stuk lager is be treffen het centrum, de wijk Zuidspoor en de industriegebieden Tatelaar en Hengelder. Hier is de mate van hit- testress dan ook opvallend hoog ten opzichte van overige delen van de kern Zevenaar. Voor de gemeente Westervoort is in september 2021 de omgevingsvisie vastgesteld en voor de gemeente Duiven in februari 2023. In deze visies zijn een vijftal thema’s be- noemd. Deze thema’s hebben een vertaling naar visiekaarten gekregen waarbij een dui- delijke ruimtelijke relatie is gelegd. Met dit uitvoeringsprogramm a wordt een bijdrage geleverd aan het thema ‘Klaar voor de toekomst’, waaronder ook de ambities voor kli- maatadaptatie vallen. Tegelijkertijd draagt het uitvoeringsprogramma ook bij aan het thema ‘een gezonde leefomgeving’.

20 4.3 Wat gaan we doen? 1.1. Bestaande en nieuwe groene zones worden ingericht met het oog op biodi- versiteit, energietransitie, circulariteit, hittestress en waterberging en -bele- ving. Belangrijk om brede welvaart ook daadwerkelijk zo te ervaren is het ter beschikking hebben van groene ruimte in de directe woonomgeving. Vrij en comfortabel bewegen in het groen is gezond en stimuleert de geest. Tegelijkertijd neemt de druk op binnenste- delijk groen sterk toe. Enerzijds komen beheerbudgetten sterk onder druk te staan door financiële situaties bij gemeenten, anderzijds is er een grote behoefte aan woningen waardoor inbreidingen plaatsvinden op de groenstroken. We stellen daarom kaders aan het omgaan met groene zones, zodat ontwikkelingen in groenstroken niet ten koste gaan van het leefmilieu van de omgeving en bij voorkeur dit versterken. We houden onze oren en ogen open om inwoners en bedrijven te betrekken in het beheer en onderhoud van groene zones in de openbare ruimte. 1.1.1. We voeren een klimaattoets in om ruimtelijke ontwikkelingen te toetsen en nemen maatregelen om nadelige klimaateffecten te compenseren In 2023 wordt de klimaattoets ingevoerd. Dit is een nieuw instrument waarin we de ef- fecten van voorgenomen ruimtelijke ontwikkelingen op wateroverlast, hittestress, droogte en biodiversiteit toetsen.

Met deze klimaattoets wordt de impact van een fysieke ingreep in het groen in beeld gebracht en worden de maatregelen beoordeeld die in of rondom de ruimtelijke ontwikkeling getroffen worden om negatieve gevolgen tegen te gaan of te compenseren. Wanneer de klimaattoets in werking treedt wordt voor iedere ruimtelijke ontwikkeling inzichtelijk gemaakt wat de effecten van de voorgenomen ontwikkelingen zijn op de kli- maatthema’s. Wanneer er nadelige effecten zijn dienen (compenserende) maatregelen genomen te worden. Hierop wordt actief gecommuniceerd en getoetst bij planvorming en vergunningverlening. Het combineren van groen en wonen/werken hoeft elkaar niet te bijten en is door middel van mitigerende maatregelen mogelijk. Het behoud van leef- kwaliteit ter plaatse en in de omgeving van de ontwikkeling staat hierin centraal. Resultaat: - In 2022-2023 wordt een klimaattoets geïntroduceerd en ingevoerd; - Negatieve klimaateffecten van ruimtelijke ontwikkelingen worden gecom- penseerd. 1.1.2. Bestaande groenstructuren worden zoveel als mogelijk ingepast in nieuwe ontwikkelingen voor behoud of verbetering van biodiversiteit en koeltezo- nes Zogenaamd groot groen, bestaande bomen met grote kroonprojecties of houtwallen, hebben een grote functie in het beware n van biodiversiteit en het tegengaan van hitte- stress.

Door bij ruimtelijke ontwikkelingen deze structuren te beschermen is het uit- gangspunt meer natuurinclusief en is de nieuwe ontwikkeling ook meer klimaatadaptief. Voordat nieuw aangebrachte bomen een rol van betekenis spelen in bestrijding van hit- testress is de eerste generatie woningeigenaren veelal verhuist, ‘boompje groot is plan- tertje dood’. We brengen binnen de gemeenten in beeld welke bestaande groenstroken van waarde zijn voor het behouden of verbeteren van biodiversiteit en koeltezones en het beperken en voorkomen van droogte en wateroverlast. Dit leggen wij vast in het omgevingsplan en stemmen wij af op het beleid ten aanzien van onder andere klimaat, duurzaamheid en wonen. Resultaat: - In het Omgevingsplan wordt opgenomen dat bestaande groenstructuren in- gepast worden in uitbreidingen. 1.1.3. De openbare ruimte wordt multidisciplinair ontworpen en functioneel inge- zet met aandacht voor het gebruik. In het ontwerp, beheer en onderhoud van groenstroken wordt altijd afgewogen welke meerdere functies kunnen worden toegevoegd. Bij klimaatadaptatie vermengen functies zich die voorheen zeer gescheiden bleven in het eigen domein. Riolering, wegen, ver- keer, groen en water vervloeien steeds meer samen in projecten. Daarvoor is het nodig meer met elkaar samen te werken binnen projecten.

Hier kunnen particuliere gronden als tuinen en bedrijfsgroen ook in betrokken worden. Klimaatadaptatie is niet alleen van groen of water, maar iedereen kan zijn steentje bij- dragen (of juist wegdragen). Als aftrap hiervoor worden binnen de Liemerse samenwer- king interne cursussen opgezet waarin met elkaar draagvlak en handelingsperspectief wordt gecreëerd . Met elkaar formuleren we basisprincipes voor de inrichting van de openbare ruimte die in referentiebeelden worden vastgelegd die in de handboeken openbare ruimte worden opgenomen. Resultaat: - Intern opleidingstraject borgt integraliteit projecten en draagvlak/bekendheid met het thema; 21 - Basisprincipes klimaatadaptatie worden vastgelegd in referentiebeelden; - Handboeken openbare ruimte worden geüpdatet met de referentiebeelden. 1.2. Minimaal 80% van de scholen, buitensportlocaties en verzorgingslocaties zijn direct aan of gelegen in koele en groene zones om deze kwetsbare doel- groepen zoveel mogelijk te beschermen tegen de gevolgen van hittestress gedurende extreme hitte. Wij vinden het van belang om, binnen de Liemers, kwetsbare doelgroepen te bescher- men. Dat doen we door het creëren van een buitenruimte waarin ruimte is voor gezond- heid en gezonde recreatie. Daarnaast willen we (maatschappelijk) vastgoedeigenaren stimuleren om zelf ook aan de slag te gaan met klimaatadaptatie. 1.2.1.

Overleg met maatschappelijke organisaties en scholen over een gezonde buitenruimte We gaan als overheden in gesprek met onze maatschappelijke partners om hen te sti- muleren aan de slag te gaan met vergroening en afkoppelen van de terreinen. Als over- heden hebben we data beschikbaar en kunnen we faciliteren in de probleemanalyse. We nemen als Liemers -gemeenten een faciliterende en stimulerende rol in bij het cre- eren van een gezonde leefomgeving in de semi - openbare ruimte. Resultaat: - Verbinding met maatschappelijke organisaties door in 2022 te starten met inventarisatie en afstemming wensen en bereidheid - Bewustwording rol buitenruimte in gezondheid bewoners 1.2.2. Convenant (maatschappelijk) vastgoed Uit de overleggen over de gezonde buitenruimte met m aatschappelijke partners willen we doorpakken en niet alleen hittestress en gezonde buitenruimte samen agenderen, maar ook klimaatadaptatie in bredere zin een plaats geven. We werken daarom aan een actieplan maatschappelijk vastgoed waar gemeentelijk vastgoed een plaats in krijgt, maar waar maatschappelijke partners ook nadrukkelijk worden uitgedaagd/uitgenodigd om aan deel te nemen. Wij willen met eigenaren van zorginstellingen, woningcorpora- ties, scholen en bedrijvenkringen werken aan een convenant klimaatadaptief vastgoed.

In een dergelijk convenant worden afspraken v astgelegd over tempo, werkwijzen , mo- gelijkheden en samenwerking gedurende het pad richting een klimaatadaptieve leefom- geving in 2050. Resultaat: - Convenant klimaatadaptief vastgoed in 2023; - Plan van aanpak klimaatadaptief gemeentelijk vastgoed in 2023. 1.3. Alle woningen liggen binnen een straal van 300 meter tot koele groene zo- nes In een hete zomer is het goed om binnen loopafstand met geringe inspanning een koele groene zone te kunnen bereiken. Onderzoek van de Hogeschool van Amsterdam en anderen heeft uitgewezen dat 300 m hiervoor een goed criterium is. Voor alle panden in de Liemers is berekend wat de afstand is tot een koele groene openbare zone van mi- nimaal 1000 m2 grootte welke geschikt zijn voor verblijf. In de huidige situatie ligt binnen de gemeente Westervoort 3%, de gemeente Duiven 8% en binnen de gemeente Zeve- naar 6% van de woningen buiten een straal van 300 m van groene koele plekken , zie bijlage C. Figuur 4-1 Berekende hittestress rondom het ziekenhuis van Zevenaar 1.3.1. Detailvastlegging gevoelstemperaturen in de kernen | 1.4. Er is op de hoogste zonnestand (21 juni, 14:00) voldoende schaduw (30%) Het is van belang om de gevoelstemperaturen te berekenen binnen de Liemers.

Daar- | op trottoirs en fietspaden mee zijn locaties waar koelte ervaren wordt beter herleidbaar en worden ingrepen meer | Hoewel het belangrijkste advies bij hitte is het beperken van de inspanningen op hete doelgericht. Het biedt door de rekenmethodiek tevens de kans om maatregelen en ef- | dagen, is een toegankelijke openbare ruimte een belangrijk speerpunt. De toegankelijk- fecten van maatregelen te berekenen. | heid verhogen we door na te denken waar onze primaire (loop-)routes moeten liggen en hoe wij hete routes koeler kunnen krijgen. Dat doen we niet alleen als overheden, maar Resultaat: | we treden in overleg met belangenorganisaties en gebruikers van de routes. Uiteindelijk - | Overzichtskaart met de Physical Equivalent Temperature (PET) in de Lie- | doel is het beschaduwen van minimaal 30% van de openbare routes. We kiezen voor mers. | de routes, omdat we in ons beleid rekening houden met de aanwezigheid van groen <300 m en de routes waar inspanning wordt geleverd. Daarnaast stimuleren we inwo- 1.3.2. Vergroening toepassen bij reconstructies in hotspots | ners (zie hoofdstuk 4) om in de eigen invloedsfeer te vergroenen voor meer verblijfs- Daar waar woningen aanwezig zijn op meer dan 300 m afstand van groenstroken >1000 | comfort. m2 ontstaan hotspots.

Deze gebieden benoemen we als zoekgebied voor vergroening, zodat inwoners in deze gebieden ook meer groen en koelte ter beschikking krijgen. Voor | 1.4.1. | Actieplan schaduwroutes opstellen met fietsersbond en wandelaars vergroening bij werkzaamheden creëren we een vergroeningsfonds. Dit fonds wordt la- | In overleg met gebruikers van de routes in onze gemeenten zetten we een actieplan op ter toegelicht. | voor beschaduwing. In het actieplan worden concrete ervaringen gemonitord, waarbij extra aandacht is voor intensief gebruikte wandelgebieden en (snel)fietsroutes. We wil- Resultaat: | len gebruikers vragen om gedurende de komende zomer in de achterban te peilen waar - | Alle woningen liggen in 2050 binnen 300 meter van een koele zone. | knelpunten op dit vlak liggen, zodat we uiteindelijk gezamenlijk een knelpuntenkaart kunnen opstellen. Daarnaast werken we zelf ook aan een algemeen schaduwplan om 1.3.3. Koele zones worden beter ingericht op duurzame benutting met oog voor | in straten en wijken bij reconstructies schaduw toe te kunnen voegen. lokale demografie We richten koele zones in op gebruik, zodat in hete perioden inwoners toch buiten in | Resultaat: koelte kunnen verkeren.

Door gebruik van koele plekken ontstaat een sociale functie | - | Praktische knelpunten (locaties waar hitte wordt ervaren) in beeld; van openbaar groen/water waarmee neveneffecten bij hitte zoals eenzaamheid worden | - | Actieplan met draagvlak bij gebruikers. bestreden. We houden bij het inrichten van de koele zones rekening met de huidige en toekomstige gezins- en leeftijdsopbouw van gebruikers. Gebruik van koele zones wordt gestimuleerd door het plaatsen van bankjes, het stimu- leren van looproutes door groen-/waterzones en/of het plaatsen van drinkwaterpunten. Resultaat: - | Koele zones worden meer benut; - | In 2026 zijn er 100 bankjes toegevoegd. 22 23 1.4.2. Toevoegen schaduw op hete en niet beschaduwde plaatsen Vanuit het vergroeningsfonds passen we doelgerichte investeringen toe om meer scha- duw te krijgen op de relevante routes en locaties en combineren deze waar mogelijk met opwekking van duurzame ener gie. In de maatregeloverzichten zijn locaties weergege- ven waar vergroening gewenst is. Voor het gemiddelde beschaduwd oppervlak van alle voet- en fietspaden wordt als doelstelling 30% beschaduwing opgenomen. Op sommige locaties ligt dit hoger dan op andere locaties. Monitoring vindt plaats op wijkniveau om spreiding over de wijken te bevorderen. Doelstelling is op langere termijn alle routes minimaal 30% beschaduwd te hebben.

Resultaat: - 30% beschaduwde routes in 2050. Figuur 4-2: Schaduwverdeling op openbare fiets- en voetpaden in Duiven in de hui- dige situatie.

24 5 Beleidsambitie 2: In de Liemers is in 2050 minder kans op wateroverlast in ge- bouwen dan nu en minder risico op voor de gemeente onverwachte financiële schade s 5.1 Inleiding op de beleidsambitie Wateroverlast is het meest tastbare en zichtbare gevolg van de effecten van klimaatver- andering binnen de leefomgeving van mensen. Hev ige neerslag met water op straat, water in woningen of winkels komt snel in het nieuws en mensen ervaren de hinder ook fysiek. Water in de woning, zeker bij een repe terend karakter, kan een grote impact hebben op inwoners. Een grote gemene deler, in de Liemerse samenwerking bij de risicosessies en de en- quêtes onder inwoners, is het niet accepteren van wateroverlast in gebouwen. Water op straat met soms verminderde bereikbaarheid van wijken en straten wordt breder geac- cepteerd. In de aanpak is daarom vooral aandacht voor de locaties met kwetsbare wo- ningen en het toegankelijk houden van straten voor hulpdiensten. Zeker bij waterov erlast is het ook een gegeven dat niet alle overlast voorkomen kan worden, en kwetsbare locaties door de kapitaalintensieve projecten ook niet allemaal te gelijk opgepakt kunnen worden. Daarom richten we ons op korte termijn op een aantal knelpunten.

Omdat door de raden ook aangegeven is dat onverwachte financiële tegenvallers als gevolg van klimaatextremen niet gewenst zijn, is het van belang hier een grondig risico- profiel voor op te stellen. Hiermee bereiden de gemeenten zich niet alleen fysiek voor op klimaatextremen, maar vertaalt zich dit ook in een financiële weerbaarheid. Ondergrondse waterberging, wijk Zonnemaat, Zevenaar ©Cyclomedia 25 StrategieDoelenAmbitie 2: In de Liemers is in 2050 minder kans op wateroverlast in gebouwen dan nu en minder risico op voor de gemeente onverwachte financiële schades 2.1: Het aantal woningen en andere gebouwen die kwetsbaar zijn voor wateroverlast is minimaal 80% afgenomen in 2050. 2.1.1. Uitvoeren van een detailberekening voor alle kernen van zowel riolering als oppervlakkige afstroming, als navolging op de uitgevoerde quick-scan. 2.1.2. Inzichtelijk maken zoekgebieden voor (tijdelijke) waterberging 2.1.3. We treffen maatregelen tegen wateroverlast op locaties waar het doelmatig is. 2.2: Vitale verkeersaders blijven in het geval van extreme neerslag begaanbaar en woonstraten zijn bereikbaar voor hulpdiensten 2.2.1. We treffen maatregelen op locaties waar meer dan 30 centimeter water op vitale verkeersaders berekend wordt. 2.2.2. We overleggen met de veiligheidsregio over de vitale routes en functies.

2.3: De kosten welke gemaakt worden om de gevolgen van klimaatextremen te beperken wegen op tegen de (onverwachte) kosten van de maatregelen. 2.3.1. Bij investeringen in klimaatmaatregelen houden we rekening met de lange termijn schades 2.3.2. Wij reserveren schadebedragen op basis van een gedetailleerdere risicostudie 5.2 | Hoe is het nu? In het proces van de stresstest is met ge- | 2.1.1. Uitvoeren detailberekeningen meenten en waterschap samen | in beeld | De stresstesten zijn op een laag detailniveau uitgevoerd zoals hiervoor beschreven. gebracht hoe de situatie is bij een bui van | Daarom willen we meer gedetailleerde berekeningen opstellen waarin riolering en maai- 70 mm in één uur (T=100). Daaruit volgt dat | veld gemodelleerd worden met actuele data. Dit stelt ons in staat om de berekende risi- in totaal binnen de Liemers | circa 53.683 | colocaties te verfijnen én maatregelen gedetailleerd te onderbouwen. We voeren deze panden aanwezig zijn waarbij circa 8.730 | berekeningen uit op het moment dat de nieuwe data beschikbaar is van het Algemeen (16%) panden water tegen het pand bere- | Hoogtebestand Nederland versie 4. Verwacht wordt dat deze najaar 2022 beschikbaar kend wordt. Daarin is verschil in kwetsbaar- | is. heid aangebracht.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://zevenaar.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/1aeb54c2-b1f2-4e40-a5d3-2cb1de907f46?agendaItemId=0ec8622c-aca3-4dff-87d5-df9b86ac6395