Bijlage 13. 1200268 Bijlage 9 bij toelichting: Bouwhistorische onderzoek

BAS 3451

Landgoed Bingerden NSW B.V. Herontwikkeling Hoeve Kroonestein In Angerlo Cultuurhistorisch onderzoek & Waardestellende bouwhistorisch onderzoek 2023-10-26

OBJECTGEGEVENS

COLOFON

Projectnummer

: 3451

Redactie/tekst

Adres

: Bingerdenseweg 10

Postcode

: 6986 CE, Angerlo

: ing. J. (Jorrit) Klomp MA : J.G. (Bert) Wensink MArch

Archiefonderzoek

: ing. J. (Jorrit) Klomp MA

Veldwerk

: ing. J. (Jorrit) Klomp MA

Kadastrale gemeente

: Angerlo

Tekeningen

: Bureau BAS

Sectie

:H

Dendro onderzoek

: n.v.t.

Perceelnummer

: 176

Fotografie

: ing. J. (Jorrit) Klomp MA : J.G. (Bert) Wensink MArch

Waardering

: ing. J. (Jorrit) Klomp MA

Opdrachtgever

: Landgoed Bingerden NSW B.V.

@ niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder schriftelijk toestemming van Bureau BAS te Klarenbeek. @ alle tekeningen in deze uitgaven mogen niet als bouwkundige tekeningen worden geïnterpreteerd en dus niet gebruikt worden voor toekomstige bouwkundige ingrepen evenals zijn aan deze tekeningen geen rechten verleend.

BUREAU BAS Bureau voor architectuur, bouwadvies, interieur en landschap

Adres

: Klarenbeekseweg 99

Postcode

: 7391 BE Klarenbeek

Tel.

: 055 – 3011975

E-mail

: info@bureau-bas.nl

I

: www.bureau-bas.nl

Afb. 1: Situatietekening van het woonerf. (let op, tekening is niet op schaal)

1 1

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

2 2

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

VOORWOORD In opdracht Landgoed Bingerden heeft Bureau BAS een cultuurhistorisch onderzoek en waardestellende bouwhistorische opname verricht van het pand Bingerdenseweg 10, genaamd Kroonestein, in Angerlo, een rijksmonument gebouwd omstreeks 1800 (afb. 1). De twee naastgelegen schuren, rijksmonumenten gebouwd omstreeks 1800, zijn eveneens in dit onderzoek meegenomen. De aanleiding voor de opname is een voorgenomen herontwikkeling van de drie rijksmonumenten. Er is inzicht gevraagd in de cultuurhistorische ontwikkeling van landgoed Bingerden in relatie het erf Kroonestein en de monumentale waarde van het gebouw en de twee schuren. Met deze rapportage wordt beoogd om de bestaande situatie op analytische wijze, bondig te beschrijven om vervolgens op basis van de bevindingen en de beschrijving een zo objectief mogelijke waardering van de drie gebouwen en hun verschillende onderdelen te formuleren. Klarenbeek, Oktober 2023

Afb. 2: Het gebouw Kroonestein met rechts daarvan één van de schuren.

3 3

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

INHOUDSOPAGAVE VOORWOORD

P. 03

1. INLEIDING

P. 05

7. GEBOUWBESCHRIJVING EN ANALYSE SCHUUR 2

P. 32

6.1 Bouwfasering schuur 1

P. 32

6.2 Exterieur woonboerderij

P. 33

6.3 Draagconstructie

P. 35

6.4 Interieur

P. 36

2. CULTUURHISTORISCH ONDERZOEK

P. 06

2.1 Ontstaansgeschiedenis Bingerden

P. 06

2.2 Beknopte omschrijving bewonersgeschiedenis

P. 06

8. WAARDESTELLING

P. 37

2.3 Landschappelijke ontwikkeling voor de zeventiende eeuw

P. 08

8.1 Algemeen historische waarden

P. 38

2.4 Landschappelijke ontwikkeling vanaf de zeventiende eeuw

P. 08

8.2 Ensemble en stedenbouwkundige waarden

P. 38

2.5 Landschappelijke ontwikkeling vanaf de achttiende eeuw

P. 09

8.3 Architectuurhistorische waarden

P. 38

2.6 Landschappelijke ontwikkeling vanaf de negentiende eeuw

P. 09

8.4 Bouwhistorische waarden

P. 38

2.7 Het landschap van nu

P. 11

8.5 Onderbouwende waardestelling woonboerderij

P. 39

8.6 Onderbouwende waardestelling schuren

P. 41

9. LITERATUUR

P. 43

3. LANDSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING KROONESTEIN

P. 12

3.1 Landschappelijke ligging in het landgoed Bingerden

P. 12

3.2 Het gebouwde monument

P. 13

4. GEBOUWBESCHRUIVING EN ANALYSE KROONESTEIN

P. 16

4.1 Bouwfasering

P. 16

4.2 Exterieur woonboerderij

P. 17

4.3 Draagconstructie

P. 20

5. HET INTERIEUR VAN WOONBOERDERIJ KROONESTEIN

P. 23

5.1 Kelder

P. 23

5.2 Begane grond

P. 23

5.3 Verdieping

P. 26

6. GEBOUWBESCHRIJVING EN ANALYSE SCHUUR 1

P. 27

6.1 Bouwfasering schuur 1

P. 27

6.2 Exterieur woonboerderij

P. 27

6.3 Draagconstructie

P. 30

6.4 Interieur

P. 31

4 4

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

UITGANGSPUNTEN VOOR HET BOUWHISTORISCH ONDERZOEK

1. INLEIDING

Het Bouwhistorisch onderzoek concentreert zich op het hoofgebouw, woonboerderij Kroonestein, en de twee

BOUWHISTORISCH ONDERZOEK EN WAARDERINGSMETHODIEK Bij veranderingen in een historische omgeving worden hoge eisen gesteld aan een zorgvuldige omgang met de aanwezige cultuurhistorische waarden. Bureau BAS hanteert een systematisch onderzoeksplan – opgesteld conform de bouwhistorische richtlijnen 2009 – waarin de focus wordt gelegd op een vijftal criteria: de algemeen historische waarden, de ensemble waarden, de gebruiks-, de architectuur- en de bouwgeschiedenis. Door deze

schuren. De overige bijgebouwen zijn in de onderzoek niet meegenomen. Er zijn een beperkt aantal tekeningen beschikbaar, deze zullen tijdens de rapportage worden gebruikt als aanvulling op de tekst. Doel van het onderzoek is om de gelaagdheid te analyseren en te waarderen. Er zal geen destructief- en kleuronderzoek plaatsvinden. Conclusies of hypotheses worden gebaseerd op datgeen wat nu zichtbaar is. Tijdens een verbouw waarbij voorzetwanden, plafonds of overige materiaal wordt verwijderd zou meer/nieuwe informatie kunnen verschaffen en voor wijzigingen kunnen zorgen in de huidige rapportage.

criteria te onderzoeken en te analyseren kan op een zo’n objectief mogelijke manier worden vastgesteld waarin de cultuurhistorie en daarmee de historische waarden van het pand of object ligt. Aspecten als ontwerpoverwegingen, bouwtechnische toestand en economische aspecten worden buiten beschouwing gelaten. De criteria worden getoetst op een tweetal punten: gaafheid en zeldzaamheid. De analyse vormt zich rondom de primaire bron (de woonboerderij) en de secundaire bronnen (archiefstukken). Vanuit deze bronnen kan er inzicht worden gegeven in de wijze waarop de woonboerderij gebouwd is en welke veranderingen er nadien hebben plaats gevonden. De vastgelegde waarden kunnen worden onderscheiden door drie gradaties: hoge monumentale waarden, positieve monumentale waarden en indifferente monumentale waarden. De hoogste gradatie, hoge monumentwaarden zijn van cruciaal belang voor de structuur en/of de betekenis van het pand, object of gebied. Dit zal worden toegekend wanneer er sprake is van een bijzondere of uitzonderlijke situatie. Positieve monumentwaarden zijn van belang voor de structuur en/of de betekenis van het pand, object of gebied en zal worden beschouwd als basis waarde. De laatste gradatie, indifferente monumentwaarden is van relatief weinig belang voor de structuur en/of de betekenis van het object of gebied.

Bureau BAS is zich er van bewust dat deze kennis kan bijdragen aan het op verantwoorde wijze omgaan met erfgoed in geval van restauraties en verbouwingen. Kennisuitwisseling met gemeenten en instellingen kunnen hieraan extra bijdragen. Deze rapportage met waardering en waardestelling kan gebruikt worden door architecten, particuliere opdrachtgevers, planontwikkelaars of instellingen ter inspiratie voor noodzakelijk geachte ontwikkelingen, en door overheden en monumentencommissies om de gemaakte plannen te toetsen en besluiten te nemen.

UITGANGSPUNTEN VOOR HET CULTUURHISTORISCH ONDERZOEK Woonboerderij Kroonestein met bijgebouwen behoort tot het Landgoed Bingerden. Het landgoed ligt ten westen van het dorp Angerlo. Het cultuurhistorisch onderzoek is een analyse tussen het erf Kroonestein in relatie tot de binnen- en buitenplaats Bingerden. Met behulp van kadastrale en topografische kaarten zal de landschappelijke historische ontwikkeling van het landgoed worden nagegaan. Binnen het onderzoek zal er aandacht zijn voor de samenhang tussen geografie, historische stedenbouw en architectuur en uiteindelijk overlopen in een bouwhistorisch onderzoek van het erf Kroonestein.

5 5

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

2. CULTUURHISTORISCH ONDERZOEK

centraal in het landschap omringd door landerijen, bossen, waterlopen en verschillende bebouwingen (vaak hoeven) die in bruikleen werden gegeven.

Het landgoed Bingerden ligt in de provincie Gelderland tussen de dorpen Giesbeek en Angerlo aan de zuidelijke oever van rivier de IJssel (afb. 3).

Graaf Wichman had één zoon en twee dochters. Op zevenjarige leeftijd overleed zijn enige zoon, Wichman jr. (965/966). Door de dood van zijn enige zoon, en de berusting dat de mannelijke lijn zich niet zou voorzetten, liet

Te ‘midden’ van het landgoed ligt buitenplaats Bingerden, een centraal in het landgoed gelegen rechthoekig landhuis met bijgebouwen, park met gracht, siertuin en moestuin dat enkel bereikbaar is via een oprijlaan vanaf de Bingerdenseweg. Daarnaast bevat de buitenplaats een parkbos dat afgewisseld wordt met open weides en verschillende boomgroepen (bossages). Het landgoed bestaat verder uit weilanden en akkers die door houtwallen worden begrensd. Deze weilanden en akkers worden tezamen met enkele boerderijen of hoeven van landgoed Bingerden verpacht. Door de aanwezige bosranden of bossages rondom het landgoed krijgt het landgoed een besloten gevoel.

hij de burcht Elten ombouwen tot een adellijke vrouwenstift. Zijn jongste dochter Liudgard werd tot abdis aangesteld. In 970 schonk graaf Wichman een groot deel van zijn bezittingen aan het stift waaronder landgoed Bingart. De schenkingen werden betwist door de oudste dochter Adela, vermoedelijk voelde zij zich onderbedeeld. Na de dood van Wichman kregen beide dochters een geschil die uiteindelijk resulteerde in de dood (onder verachte omstandigheden) van de jongste dochter Liudgard. Uiteindelijk komt er een definitieve boedelscheiding tot stand en verkrijgt Adela in 996 het landgoed Bingart.2 Adela is tweemaal getrouwd geweest. Uit haar eerste huwelijk met Immed kreeg ze vier kinderen, twee zoons en twee dochters. Het is onduidelijk wanneer Immed is overleden. Uiteindelijk gaat Adela een tweede huwelijk aan met Balderik (995/996). In eerste instantie was Balderik een vazal van haar jongere zusje Liudgard en dus een vijand. Klaarblijkelijk hebben ze elkaar ten tijden van het geschil leren kennen. Om haar strijd om de nalatenschap kracht bij te zetten is vermoedelijk de grootste reden achter het huwelijk met Balderik. Adela en Balderik veroverden uiteindelijk de Elterberg, dit lokte een interventie uit met Keizer Otto III waardoor de boedelscheiding tot stand kwam.

Na de dood van Adela na 1021 en Balderik (1021) blijven de bronnen onduidelijk over wat er exact gebeurd is met landgoed Bingart. Het is mogelijk dat Balderik samen met zijn vrouw enkele hoeven, kerken en tienden geschonken heeft aan de aartsbisschop Heribert van Keulen.3 Vanaf de veertiende eeuw blijkt het landgoed Bingerden een leen van de aartsbisschop van Keulen te zijn. Het zou kunnen betekenen dat het landgoed Bingart vanaf omstreeks 1000 tot aan 1336 in bezit/leen was van het aartsbisschop Keulen.

2.2 BEKNOPTE OMSCHRIJVING BEWONERSGESCHIEDENIS VANAF 1336 Het landgoed heeft verschillende bewoners en eigenaren gehad. Het landgoed werd al omstreeks 970 bewoond, Afb. 3: Google Earth, gebied tussen Giesbeek en Angerlo. Landgoed Bingerden is met het gele vierkant

namen zijn niet meer te achterhalen en het is onduidelijk of graaf Wichman IV zelf gebruik maakte van de destijds aanwezige boerderij met gracht.

aangeduid.

Vanaf 1336 komt het landgoed in bezit van de familie van Bingerden. Aannemelijk is dat de meier, ambtsdrager (in sommige gevallen een leenman) van de leenheer, onafhankelijk wist te raken. Hierdoor zou de meier een deel van

2.1 ‘ONTSTAANSGESCHIEDENIS’ BINGERDEN

landgoed hebben weten te bemachtigen en zich vernoemen naar zijn hof “Van Bingerden”.4

De historische buitenplaats Bingart, Byngarden, Bingarden of Bingerden wordt al omstreeks het jaar 970 benoemt en is daarmee één van de oudste landgoederen van Nederland. “De naam Bingart is mogelijk afgeleid van gaarde wat een middelnederlandse kruising is van het woord gaert (ingesloten ruimte]) of gaerde (tuin). Bingart kan dus binnen de ingesloten ruimte (van de grachten) of binnen de tuin betekenen.” 1 Rond deze tijd behoorde de buitenplaats toe aan het Graafschap Hamaland dat toentertijd onder leiding stond van graaf Wichman IV. Tijdens deze periode stond er op het landgoed een versterkte boerderij met gracht. Deze boerderij, hof of curtis, lag vaak

Maria van Lehwalt, de vrouwelijke lijn uit het huis Bingerden, verkocht het landgoed uiteindelijk in 1662 aan dr. Hermann Pabst. Het landgoed Bingerden zou tot aan 1841 in bezit blijven van de familie Pabst. Vooral Mr. Johan Maurits III van Pabst (1740-1824) heeft een belangrijke stempel gedrukt op de landschappelijke ontwikkeling van landgoed Bingerden. Johan Maurits III huwde in 1773 met Sara Agatha Barones Hop die drie jaar later overleed in het kraambed. Door dit huwelijk was Johan Maurits III een vermogend man geworden. In 1786 liet hij Huis

1 Nijenhuis-ten Arve, W. Het landgoed Bingerden – Cultuurlandschap van betekenis. P. 8

3 Aarts. B. ‘Montferland’en de consequenties, De vroege burchten bij Alpertus van Metz P. 25 - 29

2 Aarts. B. ‘Montferland’en de consequenties, De vroege burchten bij Alpertus van Metz P. 23

4 Nijenhuis-ten Arve, W. Het landgoed Bingerden – Cultuurlandschap van betekenis. P. 8 6

6

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

Bingerden verbouwen. Daarnaast kocht hij in de directe omgeving van huis Bingerden veel nieuwe gronden

2.3 LANDSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING VOOR DE ZEVENTIENDE EEUW

waaronder Oud Kell.5 Zoon van Johan Maurits, Rudolp Willem Jacob (1775-1841) was het laatste mannelijk lid van de familie Van Pabst die landgoed Bingerden erfde. Door een grootschalige verbouwing aan het Huis

Hoe het landschap er in de tiende (en daarvoor) tot het einde van de zestiende eeuw er exact heeft uitgezien is

Bingerden raakte hij financieel aan de afgrond wat er toe leidde dat de familie na zijn dood in 1841 genoodzaakt

onduidelijk. Er zal in deze periode een hof of curtis hebben gestaan met de naam Bingart, exacte locatie van deze

was om het landgoed Bingerden te verkopen.

bebouwing is niet meer te achterhalen door de vele veranderingen in het landschap. Afgegaan op de middeleeuwse naam Bingart zou er rondom de curtis al sprake zijn van een bepaalde tuinaanleg. Meestal waren

De oudste zuster van Rudolp Willem Jacob, Geertruida Sara Agatha Barones van Pabst, kocht het landgoed in

deze middeleeuwse, vaak begrenst middels door de mens gemaakte afrasteringen van twijgen, tuinen ingericht

1842. Zij was getrouwd met Willem Hendrik Alexander Carel, Baron van Heeckeren en Kell. Landgoed Bingerden

als kruidentuinen of als boomgaarden. Het landgoed Bingerden zal daarnaast leengoederen hebben gehad en

werd in 1843 ter beschikking gesteld aan hun zoon Mr. Willem, Baron van Heeckeren van Kell (1815-1914). In

werd al in een vroege periode intensief gebruikt. Er kan vanuit worden gegaan dat akkers en weiden binnen het

1914 verkreeg zijn zoon, Mr. Jacob Derk Carel van Heeckeren van Kell (1854-1931), het landgoed Bingerden en

landgoed werden gebruikt voor agrarisch gebruik. In het bos werd gejaagd en kapte men hout. De IJssel,

Ruurlo. Uit zijn huwelijk werd een zoon Willem geboren en een dochter Sophia. In 1931 erfde zoon Willem het

nevengeulen en overige wateren zullen zich hebben ontleend aan visserij. Het door een groot deel

landgoed Ruurlo en dochter Sophia het landgoed Bingerden.

natuurgevormde landgoed werd voor diverse doeleinden gebruikt. Vanuit dit ‘startpunt’ gaat het landschap zich door invloed van de mens ontwikkelen. De invloed van de mens wordt op een eerste kaart uit 1547 (afb. 4) al

Sophia W. Barones van Heeckeren van Kell huwde in 1927 met Jhr. Mr. Wouter Everard van Weede. Zodoende

duidelijk waarbij het landgoed Bingerden al omgracht is.

kwam het landgoed in het bezit van de familie Van Weede die hedendaags het landgoed nog steeds in beheer hebben.

Afb. 4: Te midden van de uitsnede is de kerk van Angerlo weergegeven met daaronder het al omgrachte Bingerdingen.

5 Nijenhuis-ten Arve, W. Het landgoed Bingerden – Cultuurlandschap van betekenis. P. 17

7 7

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

2.4 LANDSCHAPPELIJKE VANAF DE ZEVENTIENDE EEUW

aangelegd. Rechtsboven in het beeldvlak van het schilderij is het classicistische vormgegeven huis Bingerden afgebeeld. Links daarvan is de geometrische tuin zichtbaar, ook wel parterre genoemd. Dit waren buxusranden

Op een volgende kaart uit 1670 staat landgoed Bingart als Bingarden vermeld (afb. 5). In tegenstelling tot kastelen

die tezamen een geometrische beeld vormden waarbinnen gras of bloemen waren aangeplant. Het woonhuis, tuin

Kell en Middachten is huis Bingerden een stuk kleiner en met één vlag getekend. Dit heeft te maken dat

en voorplein waren omzoomd door bomenrij met gracht. Een brug voor het voorplein was waarschijnlijk de enige

Bingerden geen kasteel is maar als hof fungeerde zoals ook al het geval was in de tiende eeuw. Bovendien toont

toegang. Achter het landhuis, tuin en omzoomde bomenrij met gracht zijn bomen afgebeeld die geïnterpreteerd

de kaart drie nevengeulen die door het landgoed Bingerden lopen, huis Bingerden ligt aan één van deze

kunnen worden als bos of boomgaard.

nevengeulen. Een nevengeul is een watergang, aftakking van een rivier. Het is goed denkbaar dat de gracht op de kaart van 1547 in verbinding stond met de IJssel doormiddel van zo’n nevengeul. Op de plek waar thans boerderij Kroonestein is gesitueerd wordt deze op de kaart aangemerkt als Rontheint. Hoe het landschap er in de zeventiende eeuw heeft uitgezien is onduidelijk. Er kan worden uitgegaan van dat de structuur uit de middeleeuwen nog intact is maar er meer stedelijke ontwikkeling plaatsvindt waaronder de aanleg van wegen en hoeven. Ook de cultivering van natuurlijk gevormd landschap naar agrarisch gebied zoals boomgaarden en akkerbouw moet niet worden onderschat, Nederland zit immers in haar grootste bloeiperiode (Gouden Eeuw). Rond deze tijd worden buitenverblijven met ‘vaak’ grote omliggende tuinen en landgoederen geliefd bij de in de Gouden Eeuw rijk geworden regenten en kooplieden.

Afb 6: Portret van de kinderen van Johann Maurits Von Pabst (1650-1730) en Clara Adriana van Ommeren (16681722) uit omstreeks 1710. Afb. 5: Huis Bingarden en Oud Kell. Links van Bingarden de vertakking van nevengeulen en Rontheint, het huidige Vooral Mr. Johan Maurits III van Pabst (1740-1824) heeft een belangrijke stempel gedrukt op de landschappelijke

Kroonestein.

ontwikkeling van landgoed Bingerden. Johan Maurits III huwde in 1773 met Sara Agatha Barones Hop die drie Dat er in de zeventiende eeuw vermoedelijk al sprake was van een ‘park’ aanleg rondom het huis Bingerden valt

jaar later overleed in het kraambed. Door dit huwelijk was Johan Maurits III een vermogend man geworden. In

te herleiden uit een voormalig portretschilderij uit omstreeks 1710. Op het schilderij zijn de kinderen van Johan

1786 liet hij Huis Bingerden verbouwen. Daarnaast kocht hij in de directe omgeving van huis Bingerden veel

Maurits von Pabst weergegeven met op de achtergrond het huis Bingerden met aangelegde tuinen en een klein

nieuwe gronden waaronder Oud Kell.6 Vanaf 1778 dienen zich vele kaarten aan. Deze kaarten werden in opdracht

stukje van het landgoed (afb 6). Dit is de eerste oudheidkundige bron die het landgoed visueel weergeeft.

van Johan Maurits III van Pabst gemaakt, hij was vermogend genoeg voor catering, waardoor de

Vermoedelijk is de geometrische tuin op het schilderij kort na de verbouwing van de woning omstreeks 1700

cultuurhistorische ontwikkeling van het Landgoed goed te volgen is.

6 Nijenhuis-ten Arve, W. Het landgoed Bingerden – Cultuurlandschap van betekenis. P. 17

8 8

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

2.5 LANDSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING VANAF ACHTTIENDE EEUW

2.6 LANDSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING VANAF NEGENTIENDE EEUW

De landschappelijke structuren eind achttiende eeuw zijn vastgelegd op de kaart van “Het Have Seadt en adellijke

Aan het eind van de achttiende eeuw kwam de Engelse landschapsstijl in opkomst. Dit kwam mede door de

Huijs Bingerden” door H. van Heijs (afb. 7). Deze kaart geeft een goed beeld hoe het landgoed er uit moeten

culturele en sociale omwenteling in Europa (verlichtingsperiode) die uiteindelijk leidde tot de Franse revolutie in

hebben gezien. Op deze kaart zijn alle percelen met naam en oppervlakten weergegeven. De legenda ontbreekt

1789. Men raakte uitgekeken op de geometrische tuinen en nieuwe kunst- architectuur- en tuinstijlen deden hun

waardoor niet valt te achterhalen wel stuk grond bij welke hoeve toebehoorde. Het huis Bingerden met

intrede waaronder de Engelse landschapsstijl.

geometrische tuin, zoals weergegeven op het schilderij van 1710, is het centrale punt van het landschap. De

De Engelse landschapstijl staat bekend als natuurlandschap (gerelateerd aan de door het natuurgevormde

horizontale as is gericht op de kerktorens van Angerlo en Westervoort, de verticale as is gericht op de kerktorens

landschap). Dit betekende feitelijk gezien dat men de natuur ging nabootsen in de vorm van onregelmatige

van Didam en Ellecom. Tegenover het huis ligt een geometrische moestuin. Daarnaast zijn er vele lanen zichtbaar

bosranden met weides en slingerende beekjes en waterpartijen. Een kaart uit 1791 door H. van Heijs, die ook de

en een aantal hoeven die waarschijnlijk omstreeks 1775 al zijn aangekocht. De hoeven: Herreberg (thans

kaart uit 1778 heeft gemaakt, is de omzetting naar een landschappelijke stijl in volle gang (afb. 8).

Kroonestein), Groot- en Klein Bingart, Munnikendijk en het Eekholt zijn eveneens omringt door een boomgaard.

Afb. 7: Kaart uit 1778 van landgoed Bingerden door H. van Heijs

Tegenover huis Bingerden, aangelegen aan de moestuin, is een stuk grond bewerkt met slingerpaden, dit heeft al iets weg van de Engelse landschapstuinen die aan het einde van de achttiende eeuw in opkomst kwamen. De op de kaart aangegeven groene percelen staan voor grasland of boomgaarden, de geel aangegeven percelen voor akkerland.

Afb. 8: Kaart uit 1789 van landgoed Bingerden door H. van Heijs

9 9

Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

Uit de kaart van 1791 blijkt dat het omvormen van de geometrische tuinen naar een Engelse landschapsstijl in een

Tussen 1807 tot omstreeks 1843, het jaar 1843 waarbij het landgoed in handen komt van Mr. Willem, Baron van

vergevorderd stadium is. Huis Bingerden is nog steeds het centrale punt waarbij de vier zichtassen nog intact zijn.

Heeckeren van Kell, vinden er nauwelijks aanpassingen in het landschap plaats.7 In het restant van de

Aan de linker- en achterzijde van huis Bingerden blijkt een begin te zijn gemaakt met het vergraven van de

negentiende eeuw blijft het landgoed zich ontwikkelen maar grote veranderingen blijven uit. De meest opvallende

rechtlijnige gracht naar een slingerende waterpartij. In de kaart uit 1778 is tegenover het Huis Bingerden een

veranderingen zijn de aanleg van rechtlijnige wegen. Mr. Willem, Baron van Heeckeren van Kell hield zich

eerste aanzet gedaan tot het maken van een bos met slingerende wandelpaden. In 1791 is dit bos een stuk groter

enthousiast bezig met de aanleg van deze wegen. Zo werd omstreeks 1857 een plan gemaakt voor een

geworden. Het weiland “Van de Koijweijde” (kaart 1778) is veranderd naar een boomgaard, de weilanden “Groot

rechtstreekse weg naar Zevenaar. Deze openbare weg kwam vlak achter het landgoed te liggen waardoor

Haasendaal” en “Klein Haasendaal) (kaart 1778) zijn omgezet als bos met slingerpaden waartussen de

mensen op zeer korte afstand het achter terrein van Huis Bingerden zagen (afb. 10). Daarom besloot men om

pachtboerderij Groot Bingart staat. Het lanenpatroon is tegen deze tijd volledig veranderd. Ten noorden van het

deze zijde van het landgoed te verfraaien met een nieuwe tuinaanleg.8

huidige Kroonestein, aan de overkant van de IJssel, werd eveneens grond aangekocht. Het zou kunnen zijn dat J.P. Posth, Duits tuin- en landschapsarchitect, betrokken is geweest bij het ontwerp. Het is bekend dat hij rond deze tijd werkzaam was op het landgoed Bingerden. Een kaart, opgemeten door landmeter G. van den Berg in 1807, toont het eindresultaat van de omzetting naar landschapsstijl (afb. 9). Tegenover huis Bingerden is een groot (publiekelijk) bos herrezen met talloze slingerpaden. Ook in oostelijke richting, rondom de hoeven Mariendaal en Welbergen, zijn bospercelen met slingerpaden aangelegd. In het ontwerp zijn de drie zichtassen, uit de achttiende eeuw, nog in stand gehouden. De zichtas op Angerlo is nog wel aanwezig maar fungeert niet meer als laan. Dit heeft mede te maken met de nieuwe weg van Doesburg naar Angerlo gelegen achter het ‘slingerbos’ nabij hoeve Mariendaal. De andere weg leidt nog over de dijk langs hoeve “Croonestein”. Zodoende kom men via twee wegen landgoed Bingerden bereiken waarbij men op verschillende punten van de route zichtlijnen had op boerderijen omringd door weiden met vee met een soms bosachtige achtergrond. Deze schilderachtige soms pittoreske vergezichten waren een hoofdkenmerk van de Engelse landschapsstijl.

Afb. 10 Kaart uit circa 1865. Achter huis Bingerden loopt nu een weg naar Zevenaar.

In de twintigste eeuw blijft het landschap vrijwel ongeschonden tot aan 1945 (afb. 11, pag. 11). Op 6 april 1945 trekken de Duitsers zich terug en wordt het Huis Bingerden in brand gestoken. Slechts de buitenmuren van het huis bleven overeind staan, de bijgebouwen bleven bespaard. In 1957 werd, naar een ontwerp van architect E.A. Canneman, een nieuw Huis Bingerden in achttiende-eeuwse stijl op de oude fundamenten van zijn voorganger gebouwd. Er worden vanaf 1968 kleine opdrachten afgegeven die meestal rond Huis Bingerden gesitueerd waren en geen invloed hebben gehad op het totale landschap.9

Afb. 9 Kaart uit 1807 opgemeten door landmeter G. van den Berg in opdracht van Johan Maurits III van Pabst.

7 Nijenhuis-ten Arve, W. Het landgoed Bingerden – Cultuurlandschap van betekenis. P. 17

9 Nijenhuis-ten Arve, W. Het landgoed Bingerden – Cultuurlandschap van betekenis. P. 55 - 77

8 Nijenhuis-ten Arve, W. Het landgoed Bingerden – Cultuurlandschap van betekenis. P. 47

10 10 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

Afb. 11: Uitsnede RAF uit december 1944.

2.7 HET LANDSCHAP VAN NU Als de kaart uit 1778 over het huidige landschap wordt gelegd kan geconcludeerd worden dat de huidige kaders van het landschap zijn terug te herleiden op de ontwerpen van landschapsarchitect Posth. In afb. 11 zijn de kaders uit 1807 van de landschapsindeling op een kaart uit 2023 weergegeven. De kaders in het huidige landschap zijn nog goed af te lezen. Sommige bospercelen zijn aanzienlijk gegroeid, maar zijn in hoofdlijnen hetzelfde gebleven. Ook de boerenhoeven in het landschap liggen nog op eenzelfde plek in het landschap.

De Bingerdenseweg vormt nog altijd een route waarop men verschillende zichtlijnen heeft op de verschillende boerderijen. Zo is Hoeve Kroonestein en het voormalig gemeentehuis nog vrij zichtbaar vanaf de weg zoals dat bedoelt was in de Engelse landschapsstijl. Hoe hoeve Kroonestein zich verhoudt in het landschap van Landgoed Bingerden volgt in het volgende hoofdstuk.

Afb 11: Google maps kaart weerlegt met een kaart uit 1807

11 11 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

3. LANDSCHAPPELIJKE ONTWIKKELING KROONESTEIN 3.1 LANDSCHAPPELIJKE LIGGING IN HET LANDGOED BINGERDEN Woonboerderij Kroonestein met bijgebouwen is gelegen aan de noordelijke rand van landgoed Bingerden. De Bingerdenseweg, waaraan de boerderij is gelegen valt nog binnen het landgoed. Kroonestein ligt ‘ingeklemd’ tussen de Bingerdenseweg en de IJssel die de noordelijke grens vormt. (afb. 13) Om de boerderij tegen het hoge water van de IJssel te beschermen is deze gebouwd op een verhoogt plateau in het landschap. Deze verhoging ligt iets lager dan de dijk waarop de Bingerdenseweg is aangelegd. Vermoedelijk is deze terp door invloed van de mens ontstaan en niet op een natuurlijke manier ontstaan. Het gebied rondom de terp, behoudens de dijk, ligt aanzienlijk lager en loopt af richting de IJssel. Ter plaatse van de IJsselkade, in noordwestelijke richting van Kroonestein, staan enkele bomen verschillende in hoogten die tezamen een bossage vormen.

Afb. 13 Topografische ligging Kroonestein in het landgoed Bingerden

12 12 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

3.2 HET GEBOUWDE MONUMENT Op een kaart uit circa. 1670 wordt de locatie van Kroonestein aangeduid met de naam Rontheimt. Omstreeks 1693 wordt er een vermelding gedaan van een waard en waardin in het Rontheimt. Deze omschrijving duidt dat er tijdens de zeventiende eeuw een herberg heeft gestaan. Omdat de kaart uit 1670 moeilijk is in te passen in het huidige landschap kan de exacte locatie van Rontheimt niet achterhaald worden. Toch kan met enige zekerheid worden bevestigd dat op de locatie van de huidige woonboerderij een Herberg genaamd Rontheimt heeft gestaan. Een zeer nauwkeurige kaart uit 1778 vermeldt een Herberg op de huidige locatie Kroonestein (Afb 14). De structuur van de herberg is in alle opzichten anders als dat van het huidige Kroonestein. De L vorm doet te kennen geven dat het waarschijnlijk om een krukhuisboerderij ging die veel in de Betuwe voorkwamen. Aan de noord- en westzijde van de herberg bevond zich een boomgaard dat begrensd werd door een kanaal (vermoedelijk ooit een nevengeul) met kolk. Dit kanaal stond in verbinding met de IJssel en de gracht van Huis Bingerden. Aan de oostzijde is een stuk grond ingericht als grasland met enkele bomen en waterpartijen, waarschijnlijk kolken. Afb. 15: Kaart uit 1791

Op een kaart uit 1807 is het huidige Kroonestein weergegeven in de huidige contouren zoals we die nu kennen (afb. 16). Ergen tussen 1791 en 1807 moet de herberg, hoofdwoning, grondig zijn verbouwd of volledig zijn afgebroken en opnieuw zijn herbouwd gezien de rechthoekige structuur op de kaart uit 1807. Rond deze tijd zal ook de schuur aan de rechterzijde zijn gebouwd. Op de kaart zijn de schuren aan het woonhuis ‘gekoppeld’, dit zal in werkelijkheid niet zo zijn geweest. Aan de achterzijde van het woonhuis zal een klein gebouw hebben gestaan. De voorgevel van het woonhuis staat ten opzichte van beide schuren iets meer richting de weg. De schuren aan weerszijden van het woonhuis zorgden aan de achterzijde voor een gesloten binnenplaats.

Afb. 14: Kaart uit 1778 Iets later in 1791 verschijnt er weer een kaart (afb. 15). De hoofdwoning is heeft nog steeds de L-vormige structuur. Links van de woning staat ditmaal een nieuw gebouw, het gaat hier waarschijnlijk om schuur 1 (afb. 1). Links en achter de schuur is nog steeds een boomgaard aanwezig evenals het kanaal, met kolk, naar de IJsel.

Afb. 16: Kaart uit 1807

13 13 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

De boomgaard aan de achterzijde lijkt er niet meer te zijn, maar op een kaart uit 1935 blijkt dit niet het geval te zijn

verhard zandpad naar een T-splitsing. Vanuit deze T-splitsing kun je zowel links als rechts naar het achtererf

(afb. 17). Op deze kaart, waarin het landgoed Bingerden nauwkeurig wordt weergegeven, zijn de schuren los van

rijden. De achterdeur van het woonhuis wordt hedendaags ook gebruikt als ‘hoofdentree’. Aan de achterzijde van

de boerderij getekend. De schuur aan de linkerzijde van het woonhuis, gezien van de straatkant, is qua

het woonhuis bevindt zich nog een oude kippenschuur uit 1956 en een oude kapschuur. De oorspronkelijke vrije

oppervlaktes groter als de schuur aan de rechterzijde. Ondanks dat de schuren los staan van het woonhuis voelt

zichtlijn naar de IJssel wordt hedendaags grotendeels geblokkeerd door deze twee bijgebouwen. De IJsel is enkel

de binnenplaats aan de achterzijde nog steeds gesloten aan. Het kleine schuurtje aan de achterzijde van de

zichtbaar als men achter schuur 2 staat.

rechter schuur komt qua positie overeen met het schuurtje die op de kaart in 1778 staat. De boomgaard rondom schuur 1 wordt nog steeds begrenst door een kanaal met kolk. Het kanaal is aan weerszijden voorzien van bomen. Aan de voorzijde loopt de weg naar Angerlo, aan de andere zijde het gemeentehuis met aan de achterzijde een boomgaard.

Afb 18: Kaart uit 1865

Afb. 17 Kaart uit 1935 Een volgende kaart uit 1980 vertoont kleine verandering in het landschap (afb. 18). De woning en twee schuren zijn aangegeven maar aan de achterzijde is een extra schuur gebouwd. Dit blijkt een kippenhok te zijn waarvoor in 1956 een vergunning is afgegeven. De boomgaard aan de westzijde en noordzijde is inmiddels verdwenen. Het kanaal dat deze boomgaard begrenst is waarschijnlijk door een natuurlijk proces gedempt. Aan de rechterzijde van schuur 2 loopt vanaf de Bingerdenseweg, die nu is verlegt en rechtlijnig is, een zandpad naar het erf. De huidige situatie, anno 2023, vertoont weinig veranderingen vergeleken met de situatie uit 1980 (afb. 19). De boomgaard is helemaal verdwenen er zijn geen hoogstambomen meer aanwezig. Het kanaal en de kolk zijn compleet gedempt. Noemenswaardig zijn een aantal knotswilgen die aan weerszijden van de verzakte grond, waar ooit het kanaal heeft gelopen, staan en vermoedelijk de laanbomen zijn die staan ingetekend op oudere kaarten. Doordat aan weerzijden van het hoofdhuis een schuur staat voelt de binnenplaats gesloten aan. Dit wordt benadrukt door verschillende bomenlijnen die rondom de boerderij staan. De voorgevel van het woonhuis is goed zichtbaar vanaf de weg. De schuren liggen iets terug ten opzichte van de voorgevel waarmee het woonhuis als belangrijkste gebouw wordt benadrukt.

Vanaf de weg valt eveneens op dat enkele bomen zo zijn neergezet dat de schuren wegvallen in het algehele beeld en enkel het woonhuis zichtbaar is. Vanaf de Bingerdenseweg loopt een

Afb 19: Huidige kaart uit 2023 (google maps). Nummers geven foto’s aan, zie volgende bladzijde. 14

14 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

Afb 19: Foto 1: Verharde zandpad met rechts schuur 1.

Afb. 21: Foto 3: Bijgebouw 2 centraal achter het woonhuis. Rechts op de afbeelding een stukje van de achterliggende IJssel.

Afb. 20: Foto 2: Bijgebouw 1 achter schuur 2, oude kippenhok uit 1956

Afb. 22: Foto 4: Bossage op de plaats waar het oude kanaal liep. Op de voorgrond twee oude wilgen die ook aan de andere zijde van het gedemte kanaal staan.

15 15 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

4. GEBOUWBESCHRIJVINGEN EN ANALYSE KROONESTEIN 4.1 BOUWFASERING Boerderij Kroonestein werd vermoedelijk in de zeventiende eeuw gebouwd en heette oorspronkelijk het Ronthembt. Het gebouw deed dienst als herberg (pleisterplaats) en had vermoedelijk een L-vormige structuur. Hierbij kan gedacht worden aan een dwarshuis met daarachter een volume waar men bijeen kon komen om te eten of te drinken. 4.1.1 NEGENTIENDE EEUW De herberg moet omstreeks 1800 grondig zijn verbouwd tot een boerenhofstede. De structuur van de boerenhofstede zoals die op de kaarten uit de negentiende eeuw staat, doet denken aan een gesloten hoeve, een type hoeve die veel in Zuid Limburg voorkwam. Echter zijn er geen bovengrondse aanleidingen gevonden dat de twee naastgelegen schuren met het woonhuis aaneengesloten waren. De meest voor de hand liggende optie is dat de herberg rond 1800 volledig is afgebroken en een compleet nieuwe boerderij werd gebouwd op de, ten dele, oudere fundamenten van de herberg. De gevels met rondlopend schilddak met een verlaagd plat dak voldoet aan de architectonische vormgeving die rond deze tijd gebruikelijk was.

4.1.2 TWINTIGSTE EEUW

Afb 23: Plattegrond van het woonhuis met daarop de datering van gevels en binnenmuren.

In de twintigste eeuw worden een aantal verbouwingen gedaan. Uit het laatste kwart van de twintigste eeuw zijn nog bouwtekeningen aanwezig (zie bijlagen). De meeste veranderingen vinden plaats in de tweede helft van de twintigste eeuw. De voorgevel blijft voor een groot deel intact, derhalve worden de twee dakkappelen (afb. 24) gesloopt. Ook het rookkanaal links in de gevel wordt verwijderd en het bovenlicht in de deur wordt aangepast. Waarschijnlijk wordt het bovenlicht afgestemd op het nieuwe bovenlicht van de nieuwe deur in de achtergevel. In deze achtergevel vinden de meeste veranderingen plaats. In 1963 wordt een plan gemaakt voor dubbele bewoning, de achtergevel wordt voorzien van een extra deur en twee nieuwe raamkozijnen. Ter plaatse van het portaal zou in eerste instantie een nieuwe deur worden geplaatst maar deze plannen zijn nooit uitgevoerd. In afb. x is aangegeven welke binnenmuren in welk tijdspad zijn in te schalen. Dit zou beter kunnen worden gedetermineerd aan de hand van een destructief onderzoek.

Afb. 24 Foto uit 1963 beeldbank RCE

16 16 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

Links en rechts van het deurkozijn zijn een tweetal eind achttiende-eeuwse, begin negentiende-eeuwse

4.2 EXTERIEUR WOONBOERDERIJ

raamkozijnen geplaatst (afb. 27). Elk raamkozijn heeft een invulling met een werkend twaalf-ruits schuifvenster. Enkele ruiten zijn nog origineel. Boven de raamkozijnen zijn hanenkammen gemetseld. De hanenkam rollaag van

4.2.1 VOORGEVEL WOONBOERDERIJ De op het zuidoosten gerichte voorgevel is opgetrokken in baksteen (afb 25). Vanaf het maaiveld herrijst een circa 30 centimeter hoge grijze stucplint. Onder elk van de twee linker raamkozijnen is in het maaiveld een kelderkoekoek gemetseld. Deze zorgen ervoor dat daglicht, middels een stalen kelderraam, kan toetreden en men kan ventileren. De bakstenen, met een zanderig en ruw oppervlakte, zijn in kruisverband gemetseld. De gevels zijn recentelijk opnieuw gevoegd met een kalkmortel waarbij de voeg iets uitsteekt ten opzichte van de baksteen (knipvoeg). De voorgevel is voorzien van één type baksteen met afwisselende kleurschakeringen van rood- tot

het meest linker kozijn is ooit een keer vernieuwd gezien de zichtbare loodslabbe boven het kozijn die bij de overige kozijnen mist. De waterslagen en neuten zijn naar alle waarschijnlijkheid van natuursteen. Dit was niet waarneembaar gezien hetgeen van een grijze dikke verflaag was voorzien. In de bovenzijde van de houten kozijnen zijn nog gesmede duimen te zien. De duimen aan de onderzijde zijn niet meer aanwezig. Hieraan hebben vroeger luiken gezeten die omstreeks 1950 zijn weggehaald.10 De gesmede windwervels (luikwervel) waaraan men de open luiken kon vast houden zijn aan weerzijden van elk kozijn nog aanwezig.

bruin. Er zijn lichte verstoringen in het metselwerk zichtbaar die duiden op inboetwerk van een latere periode. De roodbruine handvormstenen meten 21/23x11/12x5/5,5cm en hebben een tienlagenmaat van 52cm.

Afb. 25: Voorgevel Kroonestein Afb. 26 en 27: Voordeur en één van de vier kozijnen In het metselwerk zijn meerdere gevelopeningen aanwezig. De oorspronkelijke voordeur met bovenlicht staat centraal in de gevel (afb 26). Het houten kozijn is in de bovenhoeken middels pen en toog gezekerd. Aan de

Het metselwerk wordt afgesloten middels een afdeklijst met geprofileerde gootklossen waarop een zinken bakgoot

onderzijde zijn neuten en dorpel van natuursteen. Boven het houten kozijn is een hanenkam gemetseld dat

is aangebracht. Het rondlopend schilddak, met verlaagd middenstuk, is gedekt met roodoranje oude holle pannen

bovenliggende krachten opneemt en het kozijn daarmee ontlast. De deur in het kozijn draait naar binnen en is aan

die zijn vastgezet middels een schroef. In de kap zijn twee nieuwe dakvensters aangebracht.

de buitenzijde voorzien van schroten met aan de onderzijde een houten weldorpel. De geprofileerde kalf is origineel en vormt één geheel met het houten kozijn. Het bovenlicht is daarentegen niet origineel en in het laatste kwart van de twintigste eeuw vervangen. Het deurkozijn bevat nog de originele trekbelinstallatie uit de negentiende of begin twintigste eeuw. Boven de gemetselde hanenkam bevindt zich een natuursteen blok met de naam Kroonestein.

10 Middels oude foto’s dateerbaar 17 17 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

4.2.2 LINKER ZIJGEVEL

4.2.3 ACHTERGEVEL

Tussen het middelste en meest linker kozijn (afb. 28) is een hele lichte verstoring in het metselwerk te zien.

In de uit roodbruine baksteen opgetrokken achtergevel zijn vier gevelopeningen geplaats (afb 29). Rondom het

Gezien de breedtemaat van de verstoring, circa 6 strekken, is het mogelijk dat hier ooit een deurkozijn heeft

linker raamkozijn zijn lichte verstoringen in het metselwerk te zien. De verstoring komt overeen met de bakstenen

gezeten. Het metselwerk is nadien op een nette manier weer ingeboet waardoor de verstoring nauwelijks

die in de linker zijgevel zijn gebruikt tijdens het inboeten. Het raamkozijn telt een twaalf-ruits schuifvenster. Het

zichtbaar is. Deconstructief onderzoek aan de binnenzijde zou hierover uitsluitsel kunnen geven. Aan de gevel

meest rechter raamkozijn is identiek. Qua maatverhouding zijn de kozijnen minder hoog dan de kozijnen van voor-

hangt nog een schotel.

,linker- en rechter zijgevel. De bovenzijde van de kozijnen stroken met de kozijnen in de overige geveldelen, de onderkant valt hoger uit. Onder de, vermoedelijk betonnen, waterslag zijn nadrukkelijk verstoringen in het metselwerk aanwezig. Rechts van het linker raamkozijn is een klein raamkozijn wat pragmatisch en gekunsteld geplaatst. Waterslag en rollaag ontbreken. In de dagkanten zijn stenen op willekeur doormidden gehakt en wordt het metselverband vertroebel (afb). De gekunstelde oplossingen duiden er op dat dit kozijn in een later stadium is toegevoegd. Het is aannemelijk dat dit ergens rond het midden van de twintigste eeuw is gebeurd.

Afb. 28: Linker zijgevel In de gevel zijn drie achttiende-eeuwse, begin negentiende-eeuwse raamkozijnen geplaatst. Elk raamkozijn heeft een invulling met een werkend twaalf-ruits schuifvenster. Onder elk van de twee rechter raamkozijnen (afb.) is in het maaiveld een kelderkoekoek gemetseld. Evenals de voorgevel wordt het metselwerk afgesloten middels een afdeklijst met geprofileerde gootklossen

Afb. 29: Achtergevel

waarop een zinken bakgoot is aangebracht. In de rechterzijde van de kap zijn twee nieuwe dakvensters aangebracht. Links in de nok herrijst een gemetselde schoorsteen met afdekkap.

Het meest linker deurkozijn in de gevel is een origineel kozijn uit het einde van de achttiende-eeuw, begin negentiende-eeuw. Aan de onderzijde zijn neuten en dorpel van natuursteen, de vorm, detaillering komt overeen met dat van het deurkozijn in de voorgevel. De naar binnendraaiende deur is aan de buitenkant voorzien van schroten en houten weldorpel. De deur bevat nog het originele deurbeslag en is identiek aan de deur in de voorgevel. Rechts van dit deurkozijn is eenzelfde type deurkozijn geplaatst. Aan de onderzijde zijn neuten en dorpel van beton. (afb. 30 en 31). Gezien de verwerking van een andere type neut is dit deurkozijn niet origineel en later toegevoegd. De naar binnendraaiende deur wijkt qua schrotenaantal af van de originele voor- en achterdeur. Beide bovenlichten in de achterdeurkozijnen zijn identiek aan het bovenlicht van het deurkozijn in de voorgevel.

18 18 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

Afb.30 en 31: Verschil in neuten, links de originele natuursteen neut die overeenkomt met de neut in de voordeur.

Afb. 32: Rechter zijgevel

Rechts de betonnen ‘neut’ die duidelijk afwijkt van het origineel.

Centrisch in het dakvlak is een houten dakkapel geplaats. Het dakkapel bestaat uit drie ramen, te midden een vast raam met een vierruits verdeling. Aan weerszijden van dit raam zijn openslaande ramen geplaatst met middenstijl. Het dakkapel heeft een plat dak met geprofileerde boeiplank en zinken kraal. Rechts in het dakvlak zijn twee nieuwe dakvensters geplaatst.

4.2.4 RECHTER ZIJGEVEL De rechterzijgevel heeft drie gevelopeningen waarin vermoedelijk eind achttiende-eeuwse, begin negentiendeeeuwse raamkozijnen geplaatst (afb 32). Elk raamkozijn heeft een invulling met een werkend twaalf-ruits schuifvenster. Links en rechts van het meest linker raamkozijn zijn versnijdingen in het metselwerk waarneembaar. Het zou kunnen zijn dat dit kozijn in een later stadium is geplaatst kort na de grondige verbouw. In het dakvlak zijn twee boerderij uitzetramen geplaatst. Rechts in het dakvlak is een nieuw dakvenster geplaatst. Links in de nok herrijst een tweede gemetselde schoorsteen, beide schoorstenen zijn identiek aan elkaar.

19 19 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

4.3 DRAAGCONSTRUCTIE 4.3.1 KAPCONSTRUCTIE Het woonhuis heeft een rondlopend laag schilddak met een verlaagd plat middendeel wat typisch is voor einde van de zeventiende eeuw en achttiende eeuw (afb. 33). De kapconstructie heeft hoofdzakelijk rondhouten sporen van rond 85mm, op sommige plekken is rechthoekig balkhout toegevoegd. Deze sporen staan circa 650mm uit elkaar en zijn om en om verbonden door een haanhout. De houten sporen aan de buitengevel lopen van houten muurplaat tot nok. De sporen aan de binnenzijde lopen van een houten onderslag (ter hoogte van het platte dak) tot aan de nok. De houten onderslagen en het platte dak worden ondervangen door verschillende grenen schaargebinten.

Afb 34: Grenen stijlen met korbeels en een dekbalk. Op de stijlen gebruikssporen van een ooit aanwezig blokkeel.

Afb. 33: Principe doorsnede van het woonhuis. De basis van de kap bestaat uit recht schuingeplaatste stijlen die op een grenen slof staan en rondom, aan de binnenzijde van de gevels, zijn geplaatst. Ter hoogte van de borstwering hebben stijlen een gebruiksspoor die te herleiden valt naar een ooit aanwezige blokkeel (afb. 34). Dit blokkeel zorgde voor de verankering met de gevel, thans gebeurt dit met een gesmede ijzeren anker. Op de stijlen ligt een dekbalk, aan het geveldakvlak is een fliering ingekeept ter ondersteuning van de sporen. Tussen stijl en dekbalk zijn korbeels aangebracht. Alle verbindingen zijn hoofdzakelijk met pen gat tot stand gebracht en met toognagel gezekerd. Enkele windschoren, die van stijl tot fliering lopen, zijn middels nagels verbonden. Centraal op de verdieping zorgen acht standvinken voor extra ondersteuning (afb. 35). De standvinken staan op een grenen slof en hebben aan vrijwel elke zijde een korbeel, aan sommige zijde ontbreekt deze, die dekbalk of onderslag ondersteund.

Afb 35: Vier grenen standvinken, aan de andere zijde van de hal staan de andere vier. 20 20 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

In de houten kap zijn talloze gebruikssporen en gehakte telmerken waargenomen (afb. 36 en 37). Er zit geen lijn in het gebruik van de telmerken (afb. 38). Sommige telmerken zijn dichtgesmeerd met een houtachtig smeersel en enkel bij strijklicht waarneembaar. Op, vooralsnog, één plek zijn gehakte halve maantjes aangetroffen. Er kan worden uitgegaan dat de huidige kap is samengesteld uit gebruikt hout, vermoedelijk van een andere kap. De huidige kapvorm met de daarin voorkomende gebruikssporen en telmerken is niet terug te vorderen tot een oorspronkelijke kapvorm. Een theoretische benadering zou kunnen zijn dat eiken niet meer voorhanden was (en te duur) en men besloot om alles in hergebruikt grenen uit te voeren. Dat er soms gekunsteld werd is toe te wijden aan het gebruik van een stuk eiken of een stuk vloerbalk in de kap.

Afb. 36: Talloze gebruikssporen op de grenen constructie onderdelen.

Afb. 38: Er zijn talloze telmerken waargenomen in de kap, een duidelijke structuur is vooralsnog niet herkenbaar.

Afb. 37: Gebruikssporen die duidden op hergebruikt hout.

21 21 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

4.3.2 GEVELS EN VERDIEPINGSVLOER

In de berging is een ander type balk gebruikt, deze verschilt in dimensie en heeft geen duivenjagerprofiel. De

De buitenmuren van het hoofdgebouw bestaan uit massief metselwerk en zijn circa 30 tot 35 centimeter dik. Deze

donkerrood geschilderde balken lopen in deze ruimte evenwijdig aan de rechter zijgevel. De ruimte telt 8 balken

dikte is over de volle hoogte hetzelfde.

die circa hart op hart 70 centimeter.

De verdiepingsvloer bestaat uit houten balken waarop vloerdelen zijn gelegd. De vloerdelen zijn middels messing en groef aan elkaar gelegd. Een vloerdeel is circa 14 centimeter breed en circa 2,5 cm dik. De enkelvoudige balklaag beslaat meestal één of twee ruimten. Tussen de houten balken is een verlaagd plafond van gipsplaten aangebracht. Een goede inventarisatie is pas mogelijk wanneer alle verlaagde plafonds geheel zijn verwijderd. In een aantal ruimten was de balklaag zichtbaar (afb. 39).

Afb. 40: Keukenbalklaag

Afb. 41: Woonkamerbalklaag

4.3.3 BEGANE GRONDVLOER EN KELDER

Afb 39: Draagrichting van de verdiepingsbalklagen

De vloeren van de begane grond verschillen per ruimte van elkaar. Ter plaatse van de achter entree en keuken is

In de keuken loopt de houten balklaag evenwijdig aan de langsgevel (afb. 40). De ruimte telt 4 balken die hart op hart circa 1 meter van elkaar liggen. De balkkoppen zijn in de steens achtergevel ingelegd en lopen tot de muur die hal en woonkamer scheidt. De balken hebben een blauwe kleur waartussen een verlaagd gipsplaatplafond is aangebracht. De balken hebben aan de onderzijde, ter paatse van de hoeken, een duivenjager profiel. In de woonkamer lopen de balken dwars op de langsgevel (afb. 41). De balken zijn ingelegd in de steens muur van de linkerzijgevel en lopen tot aan de tussenmuur van woonkamer/kantoor. Het is onduidelijk of de balken ter plaatse van het kantoor doorlopen, dit was niet waarneembaar. De ruimte telt 6 in breedte variërende balken die hart circa 65 centimeter van elkaar liggen. De balken hebben een groene kleur waartussen een verlaagd plafond is aangebracht. Het type balk komt overeen met de toegepaste balken in de keuken. Ter plaatse van de hal

de vloer van beton. Dit geldt eveneens voor de vloeren in de achtereenvolgende ruimten; portalen, douche, wc’s, voorentree, meterkastruimte en hal. De woonkamer heeft een houten balklaag met daarop vloerdelen die middels messing en groef aan elkaar zijn verbonden. Eveneens hebben slaapkamer, beging en badkamer een houten vloer. De vloer in het kantoor en bijbehorende kastruimte kon niet exact worden bepaald. Onder de woonkamer bevindt zich een kelder. Deze kelder wordt in het midden gescheiden door een steens wand met twee openingen. Deze ‘scheidingswand’ loopt evenwijdig aan de linkerzijgevel en is circa 22 centimeter dik, de tienlagenmaat is circa 54 centimeter. Onder de houten vloer is een combinatievloer met vulelementen van lichtbeton aangebracht. Op de vloer van de kelder liggen oranje- bruinvormige plavuizen in het zand.

schieten de balklagen van keuken en entree door. Het type balk komt overeen met de balken die zijn toegepast in de woonkamer.

22 22 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

5. HET INTERIEUR VAN WOONBOERDERIJ KROONESTEIN

5.2 BEGANE GROND

Bij de beschrijving van het interieur wordt gebruikt gemaakt van plattegronden van de drie bouwlagen. De ruimtenummers komen terug in de tekst (afb. 42 en 43).

5.1 KELDER De kelder bevindt zich onder de woonkamer en is via een eiken houten steektrap, die uitkomt in de hal (0.05), toegankelijk (afb 42.). De kelder is één ruimte en wordt gescheiden middels een steens metselwerk wand met twee doorgangen. Onder de toegangstrap, nabij ruimte 1.02 (gestippeld), is een getoogde doorgang. Hier heeft oorspronkelijk deur met gehengen gezeten. De gesmede duimen, verankerd in het metselwerk, zijn nog wel aanwezig. Op de vloer liggen oranje- bruinvormige plavuizen in het zand, de muren zijn wit gekeimd. De kelder heeft vier aluminium naar binnenvallende ramen, twee in de linkerzijgevel en twee in de voorgevel. De originele houten valraampjes zijn nog aanwezig.

Afb. 43: Begane grond

5.2.1 ACHTER ENTREE Middels de rechterdeur in de achtergevel kom je in de achter-entree (0.01). Deze entree wordt hedendaags als ‘hoofdentree’ gebruikt. De ruimte is ingericht als berging. In de linkerbovenhoek van de ruimte is een wc gesitueerd. Deze wc is tijdens een grootschalige verbouwing in het laatste kwart van de twintigste eeuw aangelegd. De wc ruimte is betegeld met blauw geglazuurde tegels. In de linkeronderhoek van de achter-entree zijn er nog overblijfselen van wat ooit een douche ruimte was. Tegen de wand zijn geglazuurde paarse en blauwe tegels, identiek aan de wc tegels, in dambordverband aangebracht. De gemetselde muren van circa 12 centimeter dik zijn wit gekeimd en er is een verlaagd gipsplaatplafond aangebracht. Afb. 42: Kelder onder de woonkamer, in het lichtgrijs is de begane grond aangegeven.

23 23 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

5.2.2 KEUKEN

5.2.3 WOONKAMER

De keukenruimte (0.02) heeft een verlaagd gipsplaatplafond dat tussen de houten balklaag is aangebracht. Tegen

De woonkamer (0.04) heeft een verlaagd gipsplaatplafond dat tussen de houten balklaag is aangebracht (af. 46).

de achtergevel staat een simpele houten aanrecht uit omstreeks 2000. Tegenover is een inpandige haard

De voor- en linkerzijgevel waaraan de ruimte grenst zijn voorzien vaan een gemetselde voorzetwand. Er zijn twee

gesitueerd uit omstreeks de tweede helft van de twintigste eeuw (afb. 44). De schouwboezem, bestaande uit

haardpartijen aanwezig te weten; gespiegeld ten opzichte van de haard in de keuken en één in de

grenen balkjes, is in elkaar gezet middels spijkers. Ter plaatste van de haard is een toogvormige gemetselde

linkeronderhoek. De haard in de linkeronderhoek zal tijdens het plaatsen van de voorzetwand, omstreeks de

ondergrond geplaatst dat met oranjebruine plavuizen in de specie is belegd.

tweede helft van de twintigste eeuw, zijn geplaatst. De balklaag is in deze hoek niet aangepast, wad duidt op dat

In de keukenruimte zijn drie deuren geplaatst, één deur leidt naar de achter entree, een deur naar de hal (0.05) en

de balklaag ouder is. De andere haardpartij zal eveneens ergens in de tweede helft van de twintigste eeuw zijn

één deur naar een portaal (0.03). Het portaal was in het tweede kwart van de twintigste eeuw een kastruimte. In

aangepast.

de negentiende eeuw zal hier een toegangsdeur hebben gezeten, gezien de verstoring van buitenmetselwerk in

De ruimte is voorzien van een viertal originele achttiende-eeuwse raamkozijnen met werkend schuifraam. In

de linker zijgevel. Overigens zijn hier aan de binnenzijde geen sporen van waargenomen.

sommige ruiten zit nog origineel geblazen glas. De voorkant van de bijbehorende achttiende-eeuwse

Om de keuken van daglicht te voorzien zijn twee ramen geplaatst. Aan de binnenzijde is goed te zien dat het

vensterbanken ligt bijna gelijk met de gemetselde voorzetwand. De ruimte bevat daarnaast vier deuren die

raamkozijn in de achtergevel in een latere periode is geplaatst. Het schuifraam van het achttiende-eeuws

toegang verlenen tot achtereenvolgens; het portaal (0.03), hal (0.05, kantoor (0.08) en meterkast (0.09) of

raamkozijn in de linkerzijgevel is nog werkend (afb. 45). Het raamkozijn in de achtergevel is niet werkend en

entree (0.10). Op de vloer liggen houten grijs/zwart geverfde vloerdelen die middels nagels op de onderliggende

geplaatst tijdens de grote verbouwing in het laatste kwart van de twintigste eeuw.

balklaag zijn bevestigd. Gezien de richting van de vloerdelen zal de onderliggende balklaag evenwijdig aan de

Balklaag, deurkozijnen en raamkozijnen zijn in een blauwe kleur geverfd. Het is onduidelijk of dit de

langs gevel lopen. De kleurstelling in deze ruimte is groen.

oorspronkelijke kleurstelling is.

Afb. 44 en 45: Haardpartij in de keuken, rechts het originele achttiende-eeuwse kozijn.

Afb. 46: Overzicht van de woonkamer

24 24 Bureau BAS

T 055-3011975

Rabobank rek.nr. NL21 RABO 0332 1136 12

Klarenbeekseweg 99

E info@bureau-bas.nl

KvK nummer 08085742

7381 BE Klarenbeek

I www.bureau-bas.nl

BTW nr. 80 85 30 951

5.2.4 HAL 1, 2 EN 3

De oorspronkelijk achttiende-eeuwse voordeur geeft toegang tot de entreehal (0.10). Naast de entreehal is in de

De centrale hal verbindt alle ruimten op de begane grond met elkaar. Ook de trap naar de verdiepingsvloer is hier

tweede helft van de twintigste eeuw een houten wandje geplaatst, in dit tussenlid (0.09) is de meterkast geplaatst.

aan gelegen. De hal is voorzien van een verlaagd plafond dat tussen de balklaag is aangebracht. De vloer is een

Tegen de muren van de entreehal is een lambrisering geplaatst bestaand uit houten verticale delen. De delen zijn

betonnen vloer. In de vloer komen ernstige scheurvormingen voor door verzakking.

voorzien van een roze- roodachtige kleur, eveneens is de binnenzijde van de voordeur van deze kleur voorzien.

In de hal is elke wand voorzien van een houten lambrisering bestaand uit witte verticaal staande kraaldelen. De

De oorspronkelijke voordeur heeft aan de binnenzijde nog de oude trekbelinstallatie. Naast de entreedeur is de

bovenzijde van de lambrisering is afgewerkt met een rechthoekige lat zonder profilering. De lambrisering is jonger

gasmeter geplaatst.

dan de deuren in de hal en vermoedelijk ergens in de eerste helft van de twintigste eeuw geplaatst. In de overgang van hal naar hal is een staande houten pilaster geplaatst. Deze houten pilaster heeft aan de bovenzijde

5.2.7 SLAAPKAMER EN BERGING

een geprofileerde lijst waaruit een metselwerk toog ontspruit. Ter plaatse van de trap is deze houten pilaster

De slaapkamer is toegankelijk middels twee toegangen. Een toegang via hal 2 (0.06) en een toegang nabij de

aangepast en passen de onderdelen niet goed meer in elkaar.

entree in de voorgevel. In de ruimte is een verlaagd gipsplaat plafond aangebracht. Drie achttiende-eeuwse

De wanden in de hal zijn voorzien van stuc- en sauswerk. Ter plaatste van de trap is omstreeks het laatste kwart