RV26.016 rv Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029

RAADSVOORSTEL

Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029

Portefeuillehouder

Wethouder Van Dijk

Ontvangst griffie

11 maart 2026

Opsteller

M. van Hal, E. Westerhof

Ronde Tafel

18 juni 2026

Zaak/stuknummer

1021580/RV26.016

Debat

Besluit college

10 maart 2026

Raadsvergadering

7 en 9 juli 2026

Onderwerp Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029

Doel van het voorstel De nieuwe Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 vast te stellen en conform de geactualiseerde werkwijze te gaan werken.

Voorgesteld besluit 1. De Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 vast te stellen.

Besluit Raad

Inhoud (korte samenvatting)

We willen tijdig kunnen anticiperen op financiële ontwikkelingen. Daarom is het van belang om het inzicht en het bewustzijn over onze financiële stabiliteit actief op de agenda te houden. Financiële stabiliteit is meer dan alleen een sluitende meerjarenbegroting: het gaat erom dat we als gemeente goed kunnen blijven functioneren als het financieel of economisch tegenzit, we risico’s en tegenvallers op kunnen vangen, we ruimte houden voor ambities en we kunnen inspelen op maatschappelijke ontwikkelingen. Tijdig en voldoende inzicht in onze financiële positie, aangevuld met normen die passen bij onze gemeente, is daarbij essentieel. Met de koers uit de nota Financiële Stabiliteitscriteria 2021-2024 heeft de gemeenteraad van Zeist de afgelopen vier jaar gericht kunnen sturen, waardoor zij wendbaar, weerbaar en bestendig, en met een helder handelingsperspectief, richting haar doelen kon navigeren. Met de doorontwikkelde nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 zetten we de volgende stap: we verminderen complexiteit, versterken samenhang en richting en ijken de criteria opnieuw op de actuele context.

Zo blijft de nota Stabiliteitscriteria ook de komende jaren relevant en ondersteunt zij de gemeente om, al navigerend, het goede te blijven doen voor de inwoners van Zeist! VERDIEPING Inleiding (met aanleiding en historie; voorafgaande raadsbesluiten met link) Financiële stabiliteit blijft voor Zeist het uitgangspunt, ook in financieel lastigere tijden. Tijdig kunnen anticiperen is hierin noodzakelijk. De inhoud van de nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 biedt hier de duurzame handvatten voor. Zij laat zien hoe we er financieel voorstaan en op welke punten eventueel maatregelen nodig zijn. Hiermee heeft de gemeenteraad van Zeist een instrument in handen waarmee zij strategisch kan sturen en haar controlerende taak kan versterken. Pagina 1 van 5

De combinatie van deze nota en de ontwikkelde stabiliteitsmonitor (de dashboards die tweemaal per jaar met de raad worden gedeeld) zijn een met elkaar samenhangend stelsel van criteria dat verder gaat dan de bestaande kengetallen en ratio’s die in de paragraaf risicobeheersing en weerstandsvermogen zijn opgenomen. De stabiliteitscriteria vergroten tijdig het inzicht in onze financiële positie en versterken daarmee onze wendbaarheid en robuustheid. De nota biedt een voorspelbaar handelingsperspectief door duidelijke signaalwaarden vast te leggen en oplossingsrichtingen te bieden zodra deze worden bereikt. De keuze voor de hoogte van deze normen heeft een politieke dimensie, omdat strengere grenzen de bestedingsruimte beperken terwijl ruimere normen de effectiviteit van het instrument verzwakken. Door criteria en signaalwaarden voor langere tijd vast te stellen bevat de nota bovendien een belangrijke gedragscomponent, omdat dit zowel de begrotingssturing als het gewenste handelen ondersteunt. Ten opzichte van de nota Financiële Stabiliteitscriteria 2021-2024 is er ingezet op een aantal verbeteringen om ook de komende jaren relevant te blijven; we verminderen complexiteit, versterken samenhang en richting en ijken de criteria opnieuw op de actuele context. De stabiliteitscriteria zijn verdeeld over drie thema’s.

Ieder thema geeft een bepaald aspect of doelstelling weer van de financiële stabiliteit, waarbij er sprake is van een onderlinge samenhang; 1. Weerbaarheid In hoeverre zijn we voldoende in staat om risico’s en tegenvallers op te vangen? 2. Bestendigheid In hoeverre zijn we in staat om structurele lasten te kunnen blijven dekken door structurele inkomsten? 3. Wendbaarheid In hoeverre kunnen we de aard en omvang van de baten en lasten gemakkelijk en op korte termijn beïnvloeden? Wanneer de drie thema’s in voldoende mate aanwezig en met elkaar in balans zijn, ontstaat de financiële stabiliteit die nodig is om als organisatie duurzaam te kunnen functioneren. Om ieder thema, en uiteindelijk de samenhang, te beoordelen, zijn aan ieder thema stabiliteitscriteria gekoppeld. De stabiliteitscriteria worden gepresenteerd in een stabiliteitsmonitor (welke bij de jaarrekening en de begroting wordt gepubliceerd), waarin per criterium middels een dashboard een relatie wordt gelegd met het verleden en de toekomst. Elk criterium is hierbij voorzien van een signaalwaarde die bij een verwachte of werkelijke overschrijding moet aanzetten tot een gesprek tussen gemeenteraad en college en vervolgens tot actie.

In de voorliggende nota wordt per criterium stilgestaan bij; - Wat is het criterium in het kort (betekenis in één zin en de berekening) - Algemene toelichting (wat is het en waarom is het relevant) - Ontwikkeling van de afgelopen 4 jaar (indien beschikbaar) - Wettelijke/gebruikelijke normering, grenswaarde, signaalwaarde - De mogelijke bijsturingsopties De criteria in de nota, per thema, zijn; 1. Weerbaarheid  Weerstandsratio  Stelpost onvoorzien  Algemene reserve per inwoner  Solvabiliteitsratio 2. Bestendigheid  Meerjarenbegroting structureel en reëel in evenwicht  Omvang taakstellingen in de begroting  Vijfjaartermijn onderhoudsplannen  Verstrekte garanties, borgstellingen, leningen, startershypotheken en revolverend fonds

Pagina 2 van 5

3. Wendbaarheid  Belastingen  Kostendekkendheid heffingen en leges,  Onbenutte belastingcapaciteit/uitkering Gemeentefonds,  Belastingcapaciteit t.o.v. het landelijk gemiddelde  Financiering  Netto (gecorrigeerde) schuldquote  Renterisiconorm  Rentemix langlopende leningen  Bedrijfsvoering exploitatie  Kapitaallastenpercentage  Personeelslastenpercentage  Subsidielastenpercentage  Verbonden partijen-lastenpercentage  Structurele exploitatieruimte  Grondexploitaties  Onderhanden werk/projecten Begrotingsregels Naast de stabiliteitscriteria, die hoofdzakelijk gebaseerd zijn op diverse wet- en regelgeving, zijn ook onze eigen werkafspraken en interne regelgeving van belang om zorgvuldig met onze (beperkte) financiële middelen om te gaan. We willen financieel stabiel blijven, ook in woelige tijden. Om deze doelstelling te realiseren is het verstandig onze begrotingsregels verder vorm te geven en aan te scherpen; de voorliggende nota geeft hier invulling aan. Dit versterkt de financiële discipline en biedt een helder handelingsperspectief, zowel voor raad, college en organisatie. Het komt daarmee de stabiliteitscriteria en financiële robuustheid ten goede. ARGUMENTEN VOOR EN TEGEN 1.

De nota Financiële Stabiliteitscriteria 2021-2024 heeft haar waarde duurzaam bewezen De argumenten ten tijde van de eerste monitor zijn nog steeds actueel en waarde toevoegend aan de gemeente; 1. De stabiliteitscriteria zorgen voor meer en tijdig inzicht in onze financiële positie als geheel. 2. De nota moet bijdragen aan een voorspelbaar handelingsperspectief. 3. Door de stabiliteitscriteria onderdeel uit te laten maken van onze planning en controlcyclus monitoren we frequent onze financiële huishouding. Door deze samenhang wordt voorkomen dat de criteria als een momentopname gezien worden. Dit alles heeft de afgelopen jaren primair geleid tot meer bewustwording. Mede door de continue aandacht voor díe criteria die impact hebben op de financiële stabiliteit, is Zeist nog steeds de financieel robuuste gemeente die zij wenst te zijn. Ingegeven door de inhoud van de nota en de resultaten uit de monitor zijn er de afgelopen jaren waardevolle (politieke) gesprekken gevoerd in zowel de auditcommissie als in de gemeenteraadsvergaderingen, hebben we een doorontwikkeling kunnen zien rondom het opstellen van onderhoudsplannen. Ook hebben we actief financiële keuzes kunnen en durven maken ten behoeve van de samenleving (bijvoorbeeld bij het aangaan van garantstellingen bij Saestum en V.V. Jonathan).

Het inzicht en de bewustwording zorgen ervoor dat financiële keuzes meerjarig worden gemonitord. Dit biedt belangrijke zekerheid en versterkt de positie van de gemeente richting de samenleving. Dit alles laat het belang van een dergelijke nota zien. 2. Met de nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 zetten we de volgende stap Ondanks het grote belang van de vorige nota, blijft er altijd ruimte voor verbetering. Zo is bij de eerste nota gesproken over de samenhang tussen de verschillende criteria en wordt in de monitor ieder criterium van duiding voorzien. Toch blijft het een financieel technisch product met een hoge mate van complexiteit. De duidingen en de samenhang in de monitor zijn bovendien niet altijd even richtinggevend of adviserend, mede omdat sommige criteria een Pagina 3 van 5

politiek element bevatten. Hierdoor komt de toepasbaarheid van de nota en de monitor soms onder druk te staan. Om te komen tot een stabiliteitsmonitor 2.0 is het daarom van belang om deze punten mee te nemen. Tot slot is het essentieel dat de relevantie van de criteria opnieuw wordt beoordeeld en wordt afgestemd op de actuele context. Concreet betekent dit dat de voorliggende nota de volgende wijzigingen bevat ten opzichte van de nota uit 2021; - Voor deze nota is gekozen voor een naam die de inhoud beter dekt. Waar de eerste versie nog ‘Nota Financiële Stabiliteitscriteria’ heette, laat de nieuwe nota zien dat de samenhang en reikwijdte verder gaan dan uitsluitend financiële onderdelen. Daarom wordt deze nota voortgezet onder de naam ‘Nota Stabiliteitscriteria’. - Een actualisatie van de relevante criteria, inclusief bijbehorende grens- en signaalwaarden. - Een minder complexe versie van de nota, zodat deze toegankelijker en beter toepasbaar is. - Een versterking van het inzicht in samenhang, door: o het ontwikkelen van een samenvattend overzicht in de monitor, o specifieke aandacht voor de samenhang in het systeem: bij elke keuze kijken we niet alleen naar de knop zelf, maar vooral naar wat er elders in beweging komt, o een eenduidige manier van toelichten per criterium in de nota.

- Spelregels voor de duiding in de monitor, zodat de gemeenteraad haar kaderstellende en controlerende rol goed kan uitvoeren. Hiermee blijft de nota Stabiliteitscriteria ook de komende jaren relevant, zodat de Gemeente Zeist in haar complexe wereld al navigerend het goede kan blijven doen, voor de inwoners van Zeist! 3. Het sturen op stabiliteitscriteria heeft een disciplinerend effect. Echter moeten de criteria als hulpmiddel gezien worden. In tijden van financiële krapte kan het nodig zijn dat er juist extra geïnvesteerd moet worden in maatschappelijke vraagstukken. Dit heeft een nadelig effect op de stand van de criteria. Door in gesprek te gaan met de gemeenteraad over de effecten kan voorkomen worden dat er te rigide omgegaan wordt met het instrument. TOELICHTING Participatie Medio 2024 zijn met alle collegeleden gesprekken gevoerd ter evaluatie van de nota. Naast gesprekken met de Auditcommissie zijn alle (buitengewoon)raadsleden middels een oproep in de Nieuwsflits van 11 juli 2024 gevraagd naar hun ervaringen met het dashboard van de stabiliteitscriteria. Het eindresultaat van de nota is hier mede het resultaat van. Daarnaast zijn aanbevelingen van de accountant in het document verwerkt. Financiële toelichting De nota gaat over een financieel sturingsinstrument; de stabiliteitscriteria.

Het geeft een beeld waaraan kunnen we zien dat het financieel goed gaat of dat we juist op sommige punten maatregelen moeten nemen. De nota heeft echter geen directe financiële gevolgen. Juridische aspecten In de nota is bij ieder stabiliteitscriterium de relevante wet- en regelgeving benoemd waaraan we moeten voldoen. Daarnaast zijn aanbevelingen van de accountant in het document verwerkt. Duurzame aspecten en Samenhang met andere projecten Niet van toepassing

Pagina 4 van 5

VERDERE PROCES Planning en uitvoering Na goedkeuring door het college zal de Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 met het raadsvoorstel ter vaststelling aan de nieuw te vormen raad worden aangeboden. Bij de Auditcommissie van 8 december 2025 zijn de belangrijkste inhoudelijke kwantitatieve wijzigingen (in de criteria) ten opzichte van de vorige nota gedeeld. Bij de Auditcommissie van 23 april 2026 zal deze nota in zijn totaliteit worden besproken. De raad wordt twee keer per jaar in de begroting en jaarrekening met de stabiliteitsmonitor geïnformeerd over de actuele standen van de stabiliteitscriteria. PLANNING 10 maart 2026 N.t.b. N.t.b.

Behandeling Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 in het college van B&W. Behandeling Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 in de Auditcommissie. Raadsbehandeling Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029.

Communicatie De Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 zal intern met de betrokken medewerkers worden gedeeld. Evaluatie Evaluatie en een eventuele daaruit volgende actualisatie van het beleid zal na drie jaar (2029) aan het college en de raad worden voorgelegd. BIJLAGEN 1. Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029

Pagina 5 van 5

RAADSBESLUIT

Behoort bij raadsvoorstel Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 Nr. RV26.016 De raad van de gemeente Zeist; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 10 maart 2026; BESLUIT: 1. De Nota Stabiliteitscriteria 2026-2029 vast te stellen Aldus besloten in de openbare raadsvergadering van 7 juli en voortgezet op 9 juli 2026,

De raad voornoemd,

drs. E.M.H. Lemaier, griffier

drs. J. Langenacker, voorzitter

Pagina 1 van 1