RIB23.083 Rekenkamerrapport Energietransitie
Tekst van het document
Secretariaat: Het Rond 1 Zeist Gemeente Zeist: Postbus 513 3700 AM Zeist Telefoon 14 030 ▪ rekenkamer@zeist.nl
www.zeist.nl/rekenkamer
Gemeente Zeist Postbus 513 3700 AM ZEIST
Behandeling Griffie 18-07-2023 RIB23.083/245354
Datum:
14 juli 2023
Behandeld door: Hans Verhorst
Onderwerp:
Rekenkameronderzoek energietransitie
Bijlagen:
- Zeist Energieneutraal; onderzoek naar de gemeentelijke ambities (eindrapport) - Het pad naar een energieneutraal Zeist (de infographic) - De bestuurlijke reactie
Geachte leden van de raad, Met genoegen bieden wij u hierbij de rapportage aan over het rekenkameronderzoek naar de stand van zaken wat betreft de energietransitie in Zeist. De rapportage is getiteld: "Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities". De belangrijkste conclusie is dat de gemeente alle zeilen zal moeten bijzetten om de hoge ambities te kunnen halen. De doelstelling voor de actielijn Duurzame bronnen lijkt onhaalbaar en de doelen voor de actielijn Warme wijken zijn weliswaar in theorie haalbaar, maar te ambitieus. Een fundamentele herbezinning van de doelen is aan de orde, zeker wat betreft opwekking van energie. Het rapport bevat aanbevelingen om de haalbaarheid te vergroten. Het onderzoek is naar tevredenheid van de rekenkamer uitgevoerd door en met Ecorys en namens de rekenkamer begeleid door Josien van Breda en Hans Verhorst. Twee tijdelijke burgerleden hebben ons voor dit onderzoek versterkt in de begeleiding, zowel in de voorbereiding, tijdens de uitvoering als bij de afronding van het onderzoek: één inhoudelijk deskundige (Roeland van Straten) en één jongere inwoner van Zeist (Laurence Verbree). Hun bijdrage is zeer waardevol geweest voor het welslagen van het onderzoek. De rapportage is ambtelijk nagelopen op technische correctheid en vervolgens (op 6 juni) met het college van B&W besproken.
De bestuurlijke reactie van het college vindt u hierbij. Achtergrond De gemeente Zeist bevindt zich op een cruciaal punt in het proces van de energietransitie: de overgang van planningsfase naar uitvoeringsfase. De urgentie is door de recente energiecrisis alleen maar groter geworden. De Rekenkamer heeft gemeend dat het juist nu belangrijk is om te onderzoeken of de ambities en doelstellingen van de gemeente haalbaar zijn en of deze leiden tot maatschappelijk gewenste uitkomsten, zodat de uitkomsten van dit onderzoek van waarde kunnen zijn bij de verdere uitvoering van de energietransitie in de gemeente. In het onderzoek zijn de routekaarten Nieuwe Energie uit 2019 en 2022 met elkaar vergeleken. De focus is gelegd op twee (van de vijf) actielijnen uit de Routekaart Nieuwe Energie 2022, te weten ‘duurzame opwek’ en ‘warme wijken’. Daarmee is zowel de kant van de producent als van de consument bekeken. Anders dan bij de meeste rekenkameronderzoeken hebben we, gezien de urgentie van het onderwerp, gemeend het onderzoek uit te voeren terwijl de beleidsuitvoering gaande is (en niet achteraf). Het onderzoek liep gelijk op met de tussentijdse actualisering van de Routekaart Nieuwe Energie 2023, die onlangs is besproken in en vastgesteld door de raad. 1
Belangrijkste uitkomsten De hoofdvraag van het onderzoek luidt: "zijn de doelstellingen in de nieuwe routekaart voor de actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen haalbaar en leiden ze tot maatschappelijk gewenste uitkomsten?” Uit het onderzoek blijkt dat de doelen voor de actielijn Warme wijken voor 2030 theoretisch haalbaar zijn, maar zijn ze erg ambitieus. Door woningen te isoleren, gebruik te maken van nieuwe energietechnieken en in te zetten op gedragsverandering is 50% energiebesparing mogelijk, maar om het voor 2030 gestelde tussendoel te behalen, is op korte termijn significante versnelling en opschaling nodig. De doelen voor de actielijn Duurzame bronnen zijn voor 2030 onhaalbaar en voor 2050 zeer onzeker en dit vraagt om een herbezinning. Dit komt vooral doordat er geen locaties voor de plaatsing van windturbines beschikbaar zijn gekomen en het aantal zonnepanelen op daken vooralsnog beperkt blijft. De conclusie is dat de huidige formulering van de doelen niet de optimale basis vormt om de energietransitie in de gemeente Zeist te sturen. Een versnelling ten opzichte van de huidige doelen is op dit moment niet aan de orde. Daarvoor is de mismatch tussen doelen en resultaten te groot. Dat wil niet zeggen dat er in Zeist niets mogelijk is. De kracht van de gemeente ligt in de actieve rol van haar inwoners en maatschappelijke organisaties.
Veel inwoners zijn begaan met het thema duurzaamheid en ontplooien zelf initiatieven, waar de gemeente bij kan aansluiten. De Stichting Energie Zeist heeft een groot bereik onder inwoners. Daarnaast heeft de gemeente door het uitvoeren van onderzoeken, opstellen van beleidsregels en ontwikkelen van een heldere verduurzamingsvisie (de ‘ontzorgingsaanpak’) een goede basis gelegd voor de realisatie van de ambities. De afgelopen jaren heeft de gemeente het fundament gelegd voor een succesvolle energietransitie. Aanbevelingen De overgang van planfase naar uitvoeringsfase, waarin succesvolle acties opgeschaald kunnen worden, vraagt om vervolgstappen. De volgende aanbevelingen bieden hiervoor aanknopingspunten. Aanbevelingen aan de gemeenteraad De belangrijkste acties van de gemeenteraad zijn het stellen van doelen en het bepalen van de randvoorwaarden waarbinnen deze bereikt moeten worden. 1. Evalueer de doelen en stel deze waar nodig bij. Op basis van de ervaringen die de afgelopen jaren zijn opgedaan en de analyse die in dit onderzoek is uitgevoerd, is een reflectie op de gestelde doelen wenselijk.
Daarbij zijn dit essentiële vragen die u zichzelf als raad zou kunnen stellen: − Is 50% eigen opwek passend voor een gemeente met relatief weinig geschikte locaties? − Kan er door samenwerking met andere gemeenten in de RES-regio U16 mogelijk op regionaal niveau een andere verdeling van taken en doelen gemaakt worden? − Moeten CO2-uitstootreductie en het aardgasvrij maken van de warmtevoorziening een plek krijgen in de doelen? − Kunnen de doelen preciezer gemaakt worden, bijvoorbeeld door subdoelen per actielijn te definiëren? − Is een lineair pad richting de doelen nog steeds wenselijk, of moet er meer rekening gehouden worden met een aanloopfase en specifieke belemmeringen op de korte termijn? 2. Ontwikkel een nieuwe strategie voor het bereiken van de duurzame opwekdoelen. Er is behoefte aan een nieuwe strategie waarin voor elke opwekkingstechniek wordt bepaald welke rol de gemeenteraad hiervoor ziet weggelegd en wat voor opwekdoelen met deze technieken gerealiseerd kunnen worden.
2
Aanbevelingen aan het college Het is cruciaal dat het college een effectieve organisatie inricht met voldoende capaciteit en een goede samenwerking tussen organisatieonderdelen. Het college heeft in de uitvoering ook te maken met diverse zaken waar zij weinig invloed op heeft, zoals het gebrek aan ruimte en de netcongestie. 3. Bouw aan een robuuste organisatie voor de energietransitie. De verantwoordelijkheid voor de energietransitie in Zeist ligt bij een beperkt aantal programma- en projectleiders. Om voldoende voortgang te boeken zou de uitvoeringscapaciteit van de gemeente moeten worden vergroot. 4. Zet in op een integrale aanpak, maar lever daarbij wel maatwerk. Een integrale wijkaanpak waarbij op meer beleidsterreinen tegelijk actie wordt ondernomen kan de effectiviteit van acties op elk terrein vergroten en de weerstand tegen verduurzamingsprojecten verminderen. 5. Creëer een beleidskader voor de monitoring en evaluatie van acties, gekoppeld aan de doelen. Bij een toenemende focus op de uitvoering hoort een beleidskader voor monitoring en evaluatie van acties. Zo kan objectief vastgesteld worden of de energietransitie op koers ligt. 6. Onderzoek kansen om te innoveren op het gebied van energieopslag en vraagsturing.
De gemeente kan van de nood een deugd maken door nieuwe initiatieven te stimuleren en te ontwikkelen op het gebied van energieopslag en vraagsturing die op korte termijn het congestieprobleem helpen aan te pakken en op lange termijn de gemeente een voortrekkersrol kunnen opleveren op dit gebied. Tot slot In de bijgevoegde rapportage van Ecorys vindt u de bevindingen en een uitgebreidere beschrijving van conclusies en aanbevelingen. Ook zijn een korte publieksvriendelijke weergave van de uitkomsten in de vorm van een infographic en de bestuurlijke reactie bijgevoegd. De rekenkamer gaat graag met de raad in gesprek over het onderzoek. Voor vragen naar aanleiding van het onderzoek kunt u contact met ons opnemen via rekenkamer@zeist.nl. Terugblik op onze wisselspelers We komen graag nog even terug op onze burgerwisselspelers. Net als bij eerdere onderzoeken waarbij we inwoners hebben gevraagd om mee te denken en mee te praten, hebben we met de inzet van de twee burgerwisselspelers voor dit onderzoek specifieke inhoudelijke kennis en verfrissende input gekregen. Dit heeft volgens de rekenkamer de kwaliteit van het onderzoek verder versterkt. Voor het eerst hebben we ook een jongere inwoner van Zeist betrokken, Laurence Verbree.
Op de vraag hoe hij zijn rol als wisselspeler heeft ervaren, antwoordt hij: “om te beginnen wil ik de rekenkamer en gemeente van Zeist bedanken voor deze kans. Het actief onderdeel zijn van de rekenkamer heeft mij veel geleerd en was een erg interessant proces. Door het hele onderzoek heen voelde ik me gehoord en serieus genomen. Zo was voor mij het zijn van een burgerwisselspeler erg leuk. Naast mijn persoonlijke ervaring is dit rapport erg belangrijk. De energietransitie is een eenmalige historische transitie die wij samen moet uitvoeren. Deze transitie heeft betrekking op iedereen en vereist veel inspanning van ons allemaal. Via het rapport brengen wij het beleid van het gemeente Zeist beter in beeld met de daarbij noodzakelijke aanbevelingen. Daarom hoop ik ook dat de gemeente, het college en de raad dit rapport uiterst serieus nemen zodat we samen naar een klimaat neutrale gemeente in 2050 kunnen.”
Daniëlle Fictorie Voorzitter Rekenkamer Zeist
3
ONDERZOEK NAAR DE VERDUURZAMINGSAMBITIES VAN DE GEMEENTE ZEIST Uitgevoerd door Ecorys in opdracht van de Rekenkamer Zeist
?
Wat is de stand van zaken met betrekking tot de verduurzaming van de gemeente Zeist? De Routekaart Nieuwe Energie Zeist stelt een aantal doelen voor 2030 en 2050 en bevat een reeks aan maatregelen om deze doelen te bereiken. Ecorys heeft de haalbaarheid van de doelen onderzocht voor twee van de vijf actielijnen uit de Routekaart: Warme Wijken en Duurzame Bronnen.
Onderzoeksvraag: Zijn de doelstellingen in de nieuwe routekaart voor de actielijnen Warme Wijken en Duurzame Bronnen haalbaar en leiden ze tot maatschappelijk gewenste uitkomsten?
Conclusies
HET PAD NAAR EEN ENERGIENEUTRAAL ZEIST 2050 Target:
2030 Target:
33% van de energievraag opgewekt uit duurzame lokale bronnen
50% energiebesparing
2023
Niet alle benodigde verduurzamingsacties zijn rendabel
2020
Benodigde tempo verduurzaming woningen ligt te hoog
De doelen voor de actielijn Duurzame Bronnen zijn voor 2030 onhaalbaar en voor 2050 zeer onzeker. Dit vraagt om een fundamentele herbezinning.
•
Er is voldoende aandacht voor de sociale impact van de energietransitie, maar aanvullend beleid is nodig.
•
De huidige formulering van de doelen vormt al met al niet de optimale basis om de energietransitie in de gemeente Zeist te sturen.
•
Desalniettemin heeft de gemeente Zeist in meerdere opzichten een sterke uitgangspositie voor een succesvolle energietransitie.
Aanbevelingen
2023
Aanbevelingen aan de gemeenteraad •
Evalueer de doelen en stel deze waar nodig bij.
•
Ontwikkel een nieuwe strategie voor het bereiken van de duurzame opwekdoelen.
Aanbevelingen aan het college
2020
2016
Start van duurzame transitie onder de Brede Milieuvisie
• 2030 Target:
Beperkte capaciteit bij gemeente en installateurs
Aansluitbeperkingen vanwege netcongestie
De doelen voor de actielijn Warme Wijken zijn theoretisch haalbaar, maar door de benodigde snelheid voor 2030 erg ambitieus.
17% energiebesparing
Grote onzekerheid rondom overige energiebronnen
Gebrek aan ruimte voor windmolens en zonnevelden
Duurzame Bronnen
2050 Target:
Duurzame Energieproductie = Energieverbruik
100% van de energievraag opgewekt uit duurzame lokale bronnen
•
2016
Start van duurzame transitie onder de Brede Milieuvisie
Warme Wijken
•
Bouw aan een robuuste gemeentelijke organisatie voor de energietransitie.
•
Zet in op een integrale aanpak, maar lever daarbij wel maatwerk.
•
Creëer een beleidskader voor de monitoring en evaluatie van acties, gekoppeld aan de doelen.
•
Onderzoek kansen om te innoveren op het gebied van energieopslag en vraagsturing.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities Eindrapport voor de Rekenkamer gemeente Zeist Rotterdam, mei 2023
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities Eindrapport
Opdrachtgever: Rekenkamer gemeente Zeist
Menno van Benthem Bram Boereboom Susanne van der Kooij Kenan Salkovic
Rotterdam, mei 2023
Inhoudsopgave
Samenvatting
3
1
7
2
3
4
5
Inleiding 1.1
Aanleiding
7
1.2
Afbakening
7
1.3
Onderzoeksvragen
8
1.4
Onderzoeksaanpak
8
1.5
Leeswijzer
9
De routekaart nieuwe energie 2022
10
2.1
Achtergrond en totstandkoming
10
2.2
Inhoud van de routekaart
10
2.3
Verschillen tussen de routekaarten uit 2019 en 2022
12
2.4
Monitoring
14
2.5
Raakvlakken met andere trajecten
14
Vertaling naar de praktijk
16
3.1
Kenmerken gemeente Zeist
16
3.2
Betrokken partijen
16
3.3
Samenhang en taakverdeling: wie doet wat?
19
3.4
Bereik van de acties
20
3.5
Benodigde bijsturing als gevolg van de energiecrisis
23
Haalbaarheid van de ambities
24
4.1
Onderzoeksperspectief op haalbaarheid
24
4.2
Haalbaarheid, actielijn Warme wijken
25
4.3
Haalbaarheid, actielijn Duurzame bronnen
30
4.4
Geïdentificeerde barrières
34
Conclusies en aanbevelingen
38
5.1
Conclusies
38
5.2
Aanbevelingen
39
Bijlagen
42
Bijlage A. Initiatieven uit actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen
42
Bijlage B. KPI’s actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen
44
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
2
Samenvatting Aanleiding onderzoek In de “Routekaart Nieuwe Energie voor Zeist” uit 2019 stelde de gemeente Zeist zich tot doel om in 2050 volledig energieneutraal te zijn, met als tussendoel om in 2030 de opgave voor 33% te realiseren. In november 2022 werd een actualisatie van de routekaart uit 2019 gepubliceerd. De Rekenkamer Zeist wil weten in hoeverre de gemeente op koers ligt met haar ambities zoals geformuleerd in de routekaarten en heeft Ecorys ingehuurd om hier onderzoek naar te verrichten. De Routekaart 2022 bevat vijf actielijnen: Warme wijken, Duurzame mobiliteit, Groene bedrijven, Duurzame bronnen en Het goede voorbeeld. In dit onderzoek ligt de focus op twee van deze actielijnen: Warme wijken en Duurzame bronnen. De Rekenkamer heeft de actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen geselecteerd omdat deze een directe, praktische impact hebben op de inwoners van Zeist, dicht bij de gemeenteraad staan en aan relevantie hebben gewonnen als gevolg van de energiecrisis. Onderzoeksvragen De hoofdvraag die dit onderzoek poogt te beantwoorden is de volgende: Zijn de doelstellingen in de nieuwe routekaart voor de actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen haalbaar en leiden ze tot maatschappelijk gewenste uitkomsten? Ondersteunend aan deze hoofdvraag zijn vijf deelvragen geformuleerd: 1.
Welke mijlpalen en concrete acties worden in de nieuwe routekaart benoemd voor de periode tot 2030 en hoe verhouden deze zich tot de routekaart van 2019?
2.
Wie moet op basis van deze acties en mijlpalen wat gaan doen om de doelen in de nieuwe routekaart te behalen?
3.
Zijn de benoemde acties en mijlpalen voldoende om alle inwoners te bereiken?
4.
Zijn er bijstellingen wenselijk, mede gelet op de huidige energiecrisis?
5.
Zijn er aanvullende acties die de gemeente kan nemen om de haalbaarheid en wenselijkheid te waarborgen?
Onderzoeksaanpak Het onderzoek is uitgevoerd met behulp van drie onderzoeksmethoden: •
Een analyse van openbare beleidsdocumenten van de gemeente Zeist en publicaties van andere betrokken partijen en stakeholders.
•
Interviews met medewerkers van de gemeente Zeist, Stichting Energie Zeist, Duurzame Energiecoöperatie Zeist, woningcorporatie Woongoed Zeist en de regionale elektriciteits- en gasnetbeheerder Stedin.
•
Een kwantitatieve analyse en prognose van de verwachte resultaten van de geplande acties, op basis van data verkregen uit de documentstudie en andere openbare kengetallen.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
3
Dit onderzoek heeft de versie van de routekaart uit november 2022 (de ‘Routekaart 2022’) als uitgangspunt genomen voor de analyse. De routekaart is vervolgens nog op enkele punten aangepast en ligt op het moment van schrijven1 ter goedkeuring bij de gemeenteraad. Sommige getallen en aannames in dit rapport wijken daarom af van de meest recente versie van de routekaart. Dit heeft echter geen significante invloed op de conclusies. De doelen in de Routekaart 2022 Het in de routekaart beschreven doel is “volledig energieneutraal in 2050 en voor één derde in 2030”. In de routekaart betekent ‘energieneutraal’ dat er op het grondgebied van Zeist evenveel energie wordt opgewekt als er wordt gebruikt. Deze doelen bereikt de routekaart via twee paden: energiebesparing en duurzame energieopwekking. Er is gekozen voor lineaire ontwikkelpaden richting 2050 vanuit het startjaar 2020. Dat betekent dat de opgave in 2030 voor één derde verwezenlijkt is. Dit transitiepad is schematisch weergegeven in figuur S.1. Figuur S.1
Transitiepad naar een energieneutraal Zeist
Bron: Routekaart 2022
De huidige formulering van de doelstellingen brengt enkele nadelen met zich mee. Zo komt de noodzaak voor alle gebouwen om aardgasvrij te worden hier niet in terug. Ook wordt de noodzaak van CO2-reductie niet benoemd. Verder legt de keuze voor een lineair transitiepad veel druk op resultaten in de beginfase, waarin nog veel onderzocht en geëxperimenteerd wordt. Tot slot is er geen onderverdeling gemaakt van de hoofddoelstelling naar de individuele actielijnen. Haalbaarheid van de doelen Om de gestelde doelen te bereiken, zijn in de routekaart per actielijn een aantal acties geformuleerd. Bij de uitvoering van de acties is een groot aantal partijen betrokken: diverse overheidsinstanties, de lokale netbeheerder en woningcorporaties, grondeigenaren en projectontwikkelaars en diverse bewonersinitiatieven, met als voornaamste de Stichting Energie Zeist en de Duurzame Energiecoöperatie Zeist.
1
Q1 2023
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
4
Hierbij is ook oog voor het bereiken van verschillende doelgroepen. Daarbij kan gedacht worden aan de woonsituatie, zoals huiseigenaren, sociale huurders en particuliere verhuurders, maar ook aan verschillende communicatievormen op basis van leefstijlprofielen. Sinds de energiecrisis is er extra aandacht voor het bereiken van huishoudens met energiearmoede of andere financiële problemen. Warme wijken De geplande acties voor actielijn Warme wijken zijn in theorie voldoende om de doelstellingen te behalen. De middelen om de acties uit te voeren zijn bekend (isoleren, warmtepompen etc.). Het is dan ook duidelijk wat er gedaan moet worden voor 2030 en 2050. De benodigde uitvoeringssnelheid is echter hoog. De benodigde verduurzaming van 1.500 tot 2.100 huizen per jaar lijkt op grond van een vergelijking met andere initiatieven niet haalbaar. Ook om de doelstelling voor 2050 te behalen is dit hoge tempo noodzakelijk. Over een dergelijke tijdsspanne zijn er echter nog wel mogelijkheden om het tempo te verhogen. Barrières voor het bereiken van de doelen zijn onder andere de krapte op de arbeidsmarkt, een gebrek een capaciteit bij de gemeente, en het ontbreken van energielabels bij een deel van de woningvoorraad. Ook zijn niet alle benodigde verduurzamingsmaatregelen rendabel. Daarom is er een partij nodig die dit verlies kan dragen of subsidie wil verstrekken.
Duurzame bronnen Uit de haalbaarheidsanalyse volgt dat de mogelijkheden voor opwek die de acties in de actielijn Duurzame bronnen bewerkstelligen niet voldoende zijn om de doelstellingen voor 2030 te bereiken. De doelstelling wordt daarom als niet haalbaar ingeschat. Dit komt hoofdzakelijk doordat de enige zekere vorm van elektriciteitsopwekking komt van zonnepanelen. De acties in de actielijn zetten hier ook op in. Het slagen van overige projecten, zoals warmte of windenergie, is dusdanig onzeker dat daar niet op gerekend kan worden om de doelen te behalen. Dergelijke opties zijn echter wel nodig om in de buurt van de doelstelling te komen. De voornaamste barrières voor het bereiken van de doelen zijn het gebrek aan beschikbare grond voor zonnevelden en windparken en de netcongestie, die aansluiting van nieuwe installaties op het elektriciteitsnet belemmert. Conclusies Op basis van de gestelde onderzoeksvragen en de uitgevoerde analyses trekken wij de volgende conclusies: •
De doelen voor de actielijn Warme wijken zijn theoretisch haalbaar, maar voor 2030 erg ambitieus.
•
De doelen voor de actielijn Duurzame bronnen lijken voor 2030 onhaalbaar en voor 2050 is de haalbaarheid zeer onzeker. Dit vraagt om een fundamentele herbezinning.
•
Er is voldoende aandacht voor de sociale impact van de energietransitie, maar aanvullend beleid is nodig.
•
De huidige formulering van de doelen vormt niet de optimale basis om de energietransitie in de gemeente Zeist te sturen.
•
De gemeente Zeist heeft desalniettemin een sterke uitgangspositie voor een succesvolle energietransitie, dankzij haar initiatiefrijke inwoners en actieve maatschappelijke organisaties in combinatie met een heldere beleidsvisie en bijpassende beleidsregels.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
5
Aanbevelingen Uit het onderzoek volgen twee aanbevelingen aan de gemeenteraad en vier aanbevelingen aan het college. Aanbevelingen aan de gemeenteraad 1.
Evalueer de doelen van de routekaart en stel deze waar nodig bij.
2.
Ontwikkel een nieuwe strategie voor het bereiken van de duurzame opwekdoelen.
Aanbevelingen aan het college 3.
Bouw aan een robuuste gemeentelijke organisatie voor de energietransitie.
4.
Zet in op een integrale aanpak, maar lever daarbij wel maatwerk.
5.
Creëer een beleidskader voor de monitoring en evaluatie van acties, gekoppeld aan de doelen.
6.
Onderzoek kansen om te innoveren op het gebied van energieopslag en vraagsturing.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
6
1
Inleiding
1.1
Aanleiding Gemeenten spelen een sleutelrol in de energietransitie, maar zijn nog druk bezig met het vormgeven van deze rol. Op dit moment staan zij op een cruciaal punt in het proces: de overgang van planningsfase naar uitvoeringsfase. Er is daarbij behoefte aan concrete acties, goede monitoring van de voortgang en inzicht in de praktische barrières die daarbij overwonnen moeten worden. Daarnaast maakt de recente energiecrisis de urgentie van de energietransitie nog groter. Huishoudens lopen tegen hoge energieprijzen aan en hebben dringend concrete hulp nodig. Ook de gemeente Zeist zet zich in voor de energietransitie. In de ‘Brede Milieuvisie’ uit 2016 stelde de gemeente Zeist zich tot doel om 100% klimaatneutraal te zijn in 2030. Dit doel bleek echter al snel te ambitieus. In de ‘Routekaart Nieuwe Energie voor Zeist’ uit 2019 werd het doel daarom naar beneden bijgesteld: volledig energieneutraal in 2050, met als tussendoel om in 2030 de opgave voor 33% te realiseren. Ook in het coalitieakkoord 2022-2026 heeft de duurzame transitie een prominente plek gekregen, met als een van de speerpunten ‘Doorpakken voor natuur en klimaat’. Tot slot werkt de gemeente Zeist ook in regionaal verband aan de energietransitie. Als onderdeel van de regio U16 werd in 2021 een Regionale Energie Strategie (RES) gepubliceerd.
In de gemeente wordt er inmiddels hard gewerkt op het gebied van energiebesparing, duurzame opwek en het stimuleren van innovatie. Via vijf actielijnen zet de gemeente Zeist in op verduurzaming van de gebouwde omgeving, mobiliteit en bedrijven, waarbij ze zelf het goede voorbeeld wil geven. 2030 komt steeds dichterbij en de energietransitie is relevanter dan ooit, mede als gevolg van de recente energiecrisis. De Rekenkamer Zeist wil daarom weten in hoeverre de gemeente op koers ligt met haar ambities zoals geformuleerd in de routekaarten. Ook wil de Rekenkamer weten of er nog ruimte is voor versnelling. De Rekenkamer heeft Ecorys ingehuurd om een onderzoek hiernaar uit te voeren.
1.2
Afbakening In november 2022 werd een actualisatie van de routekaart uit 2019 gepubliceerd. Deze versie is vervolgens nog op enkele punten aangepast, mede naar aanleiding van ingediende zienswijzen, en ligt op het moment van schrijven2 ter goedkeuring bij de gemeenteraad. Dit onderzoek neemt de versie van de routekaart uit november 2022 (hierna: de Routekaart 2022) als uitgangspunt voor de analyse. Sommige getallen en aannames in dit rapport wijken daarom af van de meest recente versie van de routekaart. Dit heeft echter geen significante invloed op de conclusies. De nieuwe routekaart bevat vijf actielijnen: Warme wijken, Duurzame mobiliteit, Groene bedrijven, Duurzame bronnen en Het goede voorbeeld. In dit onderzoek ligt de focus op twee van deze actielijnen: Warme wijken en Duurzame bronnen. De Rekenkamer gaf de voorkeur aan een meer gedetailleerde analyse van twee actielijnen boven een meer globale analyse van vijf actielijnen. De Rekenkamer heeft de actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen geselecteerd omdat deze een directe, praktische impact hebben op de inwoners van Zeist, dicht bij de gemeenteraad staan en aan relevantie hebben gewonnen als gevolg van de energiecrisis. 2
Q1 2023
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
7
In de nieuwe routekaart is het einddoel van de gemeente Zeist om energieneutraal te zijn in 2050. Daarnaast is er een tussendoel geformuleerd voor het jaar 2030 om 33% van de opgave te realiseren. In dit onderzoek ligt de nadruk op de haalbaarheid van het tussendoel voor 2030.
1.3
Onderzoeksvragen De hoofdvraag die dit onderzoek poogt te beantwoorden is de volgende: Zijn de doelstellingen in de nieuwe routekaart voor de actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen haalbaar en leiden ze tot maatschappelijk gewenste uitkomsten? Met het onderscheid tussen haalbaarheid en maatschappelijke wenselijkheid worden twee relevante aspecten van de energietransitie aangeduid. Enerzijds kijken we in dit onderzoek of de geplande acties gerealiseerd kunnen worden en of deze voldoende zijn om de gestelde doelen te bereiken. Anderzijds kijken we of de gekozen aanpak garandeert dat alle inwoners van Zeist nu en in de toekomst op een betaalbare, betrouwbare en duurzame energievoorziening kunnen rekenen en er geen schadelijke neveneffecten optreden. Ondersteunend aan deze hoofdvraag zijn vijf deelvragen geformuleerd: 1.
Welke mijlpalen en concrete acties worden in de nieuwe routekaart benoemd voor de periode tot 2030 en hoe verhouden deze zich tot de routekaart van 2019?
2.
Wie moet op basis van deze acties en mijlpalen wat gaan doen om de doelen in de nieuwe routekaart te behalen?
3.
Zijn de benoemde acties en mijlpalen voldoende om alle inwoners te bereiken?
4.
Zijn er bijstellingen wenselijk, mede gelet op de huidige energiecrisis?
5.
Zijn er aanvullende acties die de gemeente kan nemen om de haalbaarheid en wenselijkheid te waarborgen?
1.4
Onderzoeksaanpak Het onderzoek is in grote lijnen uitgevoerd met behulp van drie onderzoeksmethoden: •
Documentstudie: er zijn zoveel mogelijk openbare documenten verzameld en geanalyseerd. Daarbij is zowel gekeken naar beleidsdocumenten van de gemeente Zeist als naar publicaties van andere betrokken partijen en stakeholders.
•
Interviews: er zijn negen interviews afgenomen, waarin de onderzoekers in totaal met dertien mensen hebben gesproken. Daarbij ging het om medewerkers van de gemeente Zeist en medewerkers van andere relevante organisaties, zoals Stichting Energie Zeist, Duurzame Energiecoöperatie Zeist, de woningcorporatie Woongoed Zeist en de regionale elektriciteits- en gasnetbeheerder Stedin.
•
Kwantitatieve analyse: op basis van data verkregen uit de documentstudie en andere openbare kengetallen is een berekening gemaakt van de verwachte resultaten van de geplande acties en zijn deze afgezet tegen de in de routekaart gestelde doelen.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
8
1.5
Leeswijzer •
Hoofdstuk 2 beschrijft de inhoud van de nieuwe routekaart, de veranderingen in de routekaart ten opzichte van de versie uit 2019, beschikbare informatie over de voortgang van de acties en de raakvlakken met andere trajecten binnen en buiten de gemeente Zeist.
•
Hoofdstuk 3 kijkt wat er in de praktijk moet gebeuren om de acties uit de routekaart uit te voeren, wie daarbij welke rol heeft en wat dit betekent voor de inwoners van Zeist.
•
Hoofdstuk 4 analyseert de haalbaarheid van de gestelde doelen en identificeert barrières die overwonnen moeten worden om de doelen te behalen.
•
Hoofdstuk 5 besluit het rapport met een bespreking van de conclusies en de aanbevelingen.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
9
2
De routekaart nieuwe energie 2022
2.1
Achtergrond en totstandkoming In 2016 stelde de gemeente Zeist zich in de Brede Milieuvisie Zeist tot doel om 100% klimaatneutraal te zijn in 2030. In de ‘Routekaart Nieuwe Energie voor Zeist’ uit 2019 is dit doel bijgesteld naar 100% energieneutraal in 2050, met als tussendoel voor 2030 het voltooien van 33% van de opgave in 2030. Dit doel is hetzelfde gebleven in de Routekaart 2022.3 In deze routekaart zet de gemeente Zeist via vijf actielijnen in op verduurzaming van (1) de gebouwde omgeving, (2) mobiliteit, (3) bedrijven en (4) duurzame bronnen, waarbij de gemeente zelf (5) het goede voorbeeld geeft. Ook in het coalitieakkoord 2022-2026 heeft de duurzame transitie een prominente plek gekregen, met het speerpunt ‘Doorpakken voor natuur en klimaat’. Voor elke actielijn heeft de gemeente Zeist een projectleider aangewezen. Deze projectleider is verantwoordelijk voor het opstellen, actualiseren en coördineren van de concrete acties in de betreffende actielijn. De doelstellingen van de routekaart worden echter niet door deze projectleiders opgesteld. Deze zijn een politieke keuze. De programmamanager en projectleiders spelen met behulp van concrete acties in op de door de politiek gestelde doelen. Oorspronkelijk was een tweejaarlijkse herziening van de routekaart voorzien. Als gevolg van Corona en de gemeenteraadsverkiezingen is de eerste herziening echter uitgesteld tot 2022.
De herziening van de routekaart betekent dat deze in zijn geheel opnieuw wordt opgesteld en zo een actualisatie vormt van de routekaart ervoor. Per actielijn bevat de nieuwe routekaart een kwalitatieve evaluatie van de effectiviteit van de acties uit de vorige routekaart. Daarnaast wordt een nieuw pakket aan acties gepresenteerd. Deze aanpak is gekozen om zo goed mogelijk in te kunnen spelen op innovaties in zich snel ontwikkelende energietechnologie. Het overkoepelende doel (energieneutraal in 2050 en voor 33% in 2030) blijft gelijk; de getalsmatige uitwerking van het doel is echter wel bijgesteld op basis van nieuwe inzichten.
2.2
Inhoud van de routekaart
2.2.1 Algemeen De routekaart wordt gebruikt om de doelen en middelen voor de verduurzaming van de gemeente Zeist overzichtelijk te rapporteren. Het in de routekaart beschreven doel is “volledig energieneutraal in 2050 en voor één derde in 2030”. In de routekaart betekent ‘energieneutraal’ dat er op het grondgebied van Zeist evenveel energie wordt opgewekt als er wordt gebruikt. Wanneer Zeist 100% energieneutraal is, hoeft er op jaarbasis netto geen energie meer geleverd te worden aan de gemeente4. Het doel voor 2030 is daarmee dat er (t.o.v. 2016) netto 33% minder energie aan Zeist geleverd hoeft te worden. Deze doelen behaalt de routekaart via twee algemene paden: energiebesparing en energieopwekking. Figuur 2.1 geeft de globale trend van deze twee paden weer zoals deze is opgenomen in de routekaarten van 2019 en 2022. Door een reductie in lokaal energieverbruik en een toename in lokale opwek komen de twee lijnen in 2050 bij elkaar. Op dat moment wordt er dus evenveel 3 4
De Routekaart 2022 wijkt op sommige punten af van latere versies, zie paragraaf 1.2. Dit moet zuiver boekhoudkundig geïnterpreteerd worden. In de praktijk zal er een continue energiestroom van en naar de gemeente plaatsvinden om vraag en aanbod in evenwicht te houden.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
10
energie opgewekt als gebruikt binnen het grondgebied van Zeist. Er is gekozen voor lineaire ontwikkelpaden richting 2050 vanuit het startjaar 2020. Dit betekent dat de opgave in 2030 voor één derde verwezenlijkt is. Figuur 2.1 Transitiepad naar een energieneutraal Zeist
Bron: Routekaart 2022
De Routekaart 2022 vermeldt globaal de volgende informatie: •
De doelstellingen voor energiebesparing en energieopwekking, samen met de meest recente data over de daadwerkelijke voortgang.
•
Een opsomming van technische veranderingen die gemaakt zijn sinds de vorige routekaart.
•
Een weergave van de leerpunten sinds de vorige routekaart die meegenomen zijn in het opstellen van de nieuwe routekaart.
•
Een update per actielijn met betrekking tot de stand van zaken in de vorm van een aantal relevante KPI’s.
•
De uitkomsten van de concrete acties uit de vorige routekaart.
•
Een lijst met nieuwe concrete acties voor het behalen van de doelstellingen, op basis van de effectiviteit van de voorgaande acties.
De volgende zaken maken geen deel uit van de Routekaart 2022: •
Gedetailleerde kwantitatieve monitoring. Deze informatie is te vinden in de jaarlijkse Duurzaamheidsmonitor5.
•
Een onderverdeling van de algemene doelstellingen naar elke actielijn.
•
Een overzicht van de uitvoerende partijen voor elk van de concrete acties. (Bij een deel van de acties volgt dit rechtstreeks uit de vormgeving van de actie, bij een deel niet.)
•
Een overzicht van de doelgroep die elke concrete actie tracht te bereiken. (Bij een deel van de acties is de doelgroep wel vermeld.)
•
Een tijdlijn voor het uitvoeren van de genoemde acties.6
•
Een methodiek voor het evalueren van de effectiviteit van de uitgevoerde acties.7
5
Duurzaamheidsmonitor (2022), link De Routekaart 2019 toonde per actielijn een tijdlijn met mijlpalen voor de acties per jaar. Een soortgelijk overzicht is niet meegenomen in de Routekaart 2022. In een debat over de routekaart heeft de gemeenteraad gevraagd om in de definitieve versie van de routekaart alsnog een tijdlijn met SMART mijlpalen op te nemen. In interviews met projectleiders kwam naar voren dat het evalueren van de effectiviteit van de acties dermate veel maatwerk vereist, dat het opstellen van een gestandaardiseerde evaluatiemethodiek niet praktisch wordt geacht.
6
7
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
11
2.2.2 Actielijn Warme wijken De uitwerking van de actielijn Warme wijken beschrijft eerst wat het thema inhoudt, wat de ambitie is en wat er de afgelopen jaren bereikt is. Belangrijke mijlpalen zijn bijvoorbeeld het actualiseren van de gemeentelijke richtlijn duurzaam bouwen en het vaststellen van de Transitievisie Warmte (TVW). Ook is er onderzoek verricht naar financieringsregelingen en zijn er buurtverkenningen uitgevoerd. Vervolgens worden er tien initiatieven besproken die samen de focuspunten voor de komende jaren vormen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om het ondersteunen van inwonersinitiatieven en het stimuleren van energiebewust gedrag in de gemeente door middel van verscheidene campagnes (‘Heel Zeist Isoleert’, ‘Omlaag die meter’, ‘CV op dieet’ en ‘Mijn Groene VvE’). Er wordt gewerkt aan een ontzorgingsstructuur voor inwoners en er komen buurtprocesplannen. Een ander initiatief is verdiepend onderzoek naar de mogelijke locatie van een warmtenet. Dit warmtenet zou gevoed kunnen worden met restwarmte (van de Remiafabriek of de Rioolwaterzuiveringsinstallatie in Zeist West), met bodemwarmte of met aardwarmte. Ook wordt energiearmoede aangepakt en komt er een speciale aanpak voor monumenten. Een overzicht van alle initiatieven binnen de actielijn Warme wijken is te zien in bijlage A, tabel A.1.
2.2.3 Actielijn Duurzame bronnen Ook de actielijn Duurzame bronnen begint met een beschrijving van het thema en de ambities, om vervolgens een overzicht te geven van wat er de afgelopen jaren is bereikt. Er zijn drie belangrijke beleidskaders opgesteld. Wat betreft de elektriciteitsvraag vormt de Aanpak duurzame elektriciteit Zeist tot 2030 een belangrijk uitvoeringsdocument. In dit document worden initiatieven omtrent zonne-energie afkomstig van zonnepanelen op daken en zonne-energie afkomstig van zonnevelden uiteengezet. Voor zonne-energie op velden vormt de beleidsvisie zonnevelden een belangrijk afwegingskader. Voor de warmtevraag is een afwegingskader warmte opgesteld en opgenomen in de TVW. Ten aanzien van windenergie is besloten om niet eerder dan de RES 2.0 U16 de kansen voor grootschalige windenergie in de A12/spoorzone te heroverwegen. Voor de komende jaren staan er acht initiatieven op de planning. De benutting van daken voor groen, isolatie en met name zonnepanelen wordt gestimuleerd. Er komen vervolgonderzoeken naar diepe aardwarmte die de gemeente gaat volgen. De samenwerking met de RES wordt voortgezet. De gemeente gaat een eigen innovatieagenda opstellen voor het benutten van nieuwe energietechnieken en een aanpak ontwikkelen voor financiële participatie door inwoners bij grootschalige duurzame energieprojecten.
Er komt een mogelijkheid voor inwoners om financieel te kunnen participeren bij grootschalige duurzame energieprojecten en lokale energieopslagprojecten worden gestimuleerd. Een overzicht van alle initiatieven binnen de actielijn Duurzame bronnen is te vinden in bijlage A, tabel A.2.
2.3
Verschillen tussen de routekaarten uit 2019 en 2022 Het opnieuw opstellen van de routekaart betekent dat langetermijndoelstellingen tussentijds kunnen veranderen, bijvoorbeeld door opeenvolgende kleine aanpassingen in de achterliggende aannames en berekeningen. Dit zou het zicht op de voortgang op de lange termijn kunnen vertroebelen. Om deze reden is het wenselijk om veranderingen tussen de routekaarten inzichtelijk te hebben.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
12
De belangrijkste verschillen tussen de routekaarten uit 2019 en 2022 zijn hieronder op hoofdlijnen weergegeven: •
De berekeningen aan het fundament van de routekaart worden nu gedaan aan de hand van de Klimaatmonitor in plaats van het EnergieTransitieModel. Met deze nieuwe rekenmethode valt het energieverbruik 2% lager uit.8
•
Het energieverbruik van snelwegen wordt niet meer meegenomen in het energieverbruik van Zeist. Energieverbruik van snelwegen was verantwoordelijk voor circa 13% van het energieverbruik. Daarnaast was het gebruik van biobrandstof op snelwegen in 2016 verantwoordelijk voor een groot deel van de opgewekte duurzame energie.
•
De definitie van ‘Duurzaam opgewekte energie’ is beperkter geworden. In de Routekaart 2022 vallen onder ‘duurzame energie’ enkel duurzame elektriciteit en grootschalige warmteopties. De Routekaart 2019 hanteerde nog een bredere definitie waarbij bijvoorbeeld houtstook in open haarden en bijmenging van biobrandstoffen ook onder duurzaam opgewekte energie vielen. Deze beperking heeft ook geleid tot een verlaging van de doelstelling voor duurzame opwekking in de nieuwe routekaart.
•
De eenheid waarin energie uitgedrukt wordt, is veranderd van TJ naar GWh, om de routekaart beter aan te laten sluiten op de RES.
Tabel 2.1 en 2.2 tonen tot welke kwantitatieve verschillen dit leidt tussen de doelen in de routekaarten. Tabel 2.1
Vergelijking van de doelstellingen, actielijn Warme wijken9
Energieverbruik (GWh)
2016
2030
2050
Routekaart 2019
1.333 GWh
1.103 GWh
639 GWh
Routekaart 2022
1.089 GWh
877 GWh
639 GWh
Verschil waardes Routekaart 2022 t.o.v. 2019
244 GWh
226 GWh
0 GWh
(-18,3%)
(-20,5%)
(0%)
Bron: Routekaart 2019 & 2022
Tabel 2.2
Vergelijking van de doelstellingen, actielijn Duurzame bronnen10
Opwek (GWh)
2016
2030
2050
Routekaart 2019
34
231
639
Routekaart 2022
3
175
525
31 GWh
38 GWh
114 GWh
(-91,2%)
(-17,8%)
(-17,8%)
Verschil waardes Routekaart 2022 t.o.v. 2019 Bron: Routekaart 2019 & 2022
Voor het merendeel van de doelen zijn er significante verschillen waarneembaar: •
De routekaarten hanteren verschillende startwaardes voor het jaar 2016. Vooral het verschil in duurzame opwek is opmerkelijk. Dit verschil is het gevolg van de aangepaste definitie voor duurzame opwek, zoals hierboven uitgelegd. Het verwijderen van snelwegen heeft het grootste effect gehad. In 2016 bestond de duurzame opwek grotendeels uit het bijmengen van
8
9
10
2% afkomstig van het verschil in basismeting van energieverbruik in 2016, berekend via de klimaatmonitor en het EnergieTransitieModel Energiewaardes werden in de Routekaart 2019 vermeld in TJ. Deze waardes zijn in de tabel t.b.v. de vergelijking geconverteerd naar GWh Energiewaardes werden in de Routekaart 2019 vermeld in TJ. Deze waardes zijn in de tabel t.b.v. de vergelijking geconverteerd naar GWh
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
13
biobrandstoffen op de snelweg. Doordat in de nieuwe routekaart bijmenging van biobrandstoffen niet meer wordt meegerekend, zakt de startwaarde in 2016 van 34 GWh naar 3 GWh. •
De doelstelling voor energieverbruik in 2030 is in de Routekaart 2022 lager dan in de Routekaart 2019. Ook als wordt gecorrigeerd voor het verbruik op snelwegen, is het doel ambitieuzer dan in 2019. Het einddoel voor het energieverbruik in 2050 is echter niet veranderd, terwijl dit in de Routekaart 2019 ook verbruik uit snelwegen bevatte. Dit doel is dus minder ambitieus geworden.
•
De doelen voor de actielijn Duurzame bronnen vallen in de Routekaart 2022 lager uit dan in de Routekaart 2019. De Routekaart 2022 stelt dat de definitie van duurzame opwek beperkter is, waardoor het opwekdoel ook lager wordt. Gezien de grootte van het verschil lijkt dit echter geen volledige verklaring te zijn.
•
Tot slot zijn in de Routekaart 2022 de doelen voor opwek en verbruik in 2050 niet meer gelijk aan elkaar. Het eindbeeld in beide routekaarten is dat “op het grondgebied van Zeist wordt dan evenveel duurzame energie opgewekt als verbruikt.” (Routekaart 2022). In de Routekaart 2019 is dit nog wel het geval. In de Routekaart 2022 lijken de KPI’s van verbruik en opwek ontkoppeld te zijn. Dit is echter het gevolg van een fout in de doorrekening van de Routekaart 2022. Deze fout is bekend en is in de meest recente versie van de routekaart gecorrigeerd.
2.4
Monitoring Sinds 2020 wordt jaarlijks de voortgang op de duurzaamheidsdoelen van de gemeente gemonitord in de Duurzaamheidsmonitor. De monitoring bestaat uit: •
Kritische Prestatie Indicatoren (KPI’s): De verschillende doelen en actielijnen uit de Brede Milieuvisie (BMV) en routekaarten zijn waar mogelijk vertaald naar KPI’s.
•
Klimaatambities grondgebied Zeist: Er wordt gekeken naar de totale energiebehoefte en duurzame opwek binnen het grondgebied van Zeist en in hoeverre hiermee invulling wordt gegeven aan de doelen voor een energieneutraal Zeist.
Een overzicht van de KPI’s gebruikt voor de actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen is te vinden in bijlage B. De duurzaamheidsmonitor geeft aan de hand van de KPI’s een gedetailleerder beeld weer van de voortgang per actielijn. Zo maakt de duurzaamheidsmonitor onderscheid tussen soorten energiebronnen (zon, wind, warmte) en verschillende woningeigenschappen (type aansluiting, energielabel, aanwezigheid zonnepanelen). Naast deze kwantitatieve monitoring wordt elk kwartaal aan de gemeenteraad een inhoudelijke, kwalitatieve reflectie gegeven op de voortgang van de actielijnen. Deze reflectie vindt in de nieuwe uitvoeringsperiode uitsluitend mondeling plaats.
2.5
Raakvlakken met andere trajecten Ten grondslag aan de Routekaarten 2019 en 2022 ligt de Brede Milieuvisie (2016), specifiek de pijler ‘Klimaat en Energie’. In het daaropvolgende Uitvoeringsplan Brede Milieuvisie (2017) is besloten om de Routekaart 2019 vast te stellen. In de Routekaart 2019 worden voor onder andere de thema’s Warme wijken en Duurzame bronnen initiatieven en mijlpalen geïdentificeerd. Per thema worden er kritische prestatie indicatoren uiteengezet in het Monitoringsplan Duurzaamheid Zeist. Een verdieping en uitvoering van de initiatieven aangaande het thema Duurzame bronnen wordt verschaft in de Aanpak Duurzame Elektriciteit Zeist tot 2030 (2020). Ditzelfde document dient als
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
14
basis voor de Regionale Energiestrategie (RES) U16 1.0 (2021) en de Routekaart 2022 voor wat betreft de duurzame opwekking van elektriciteit. De Beleidsvisie Zonnevelden (2020) vormt een afwegingskader waarin technische en maatschappelijke voorwaarden omtrent initiatieven voor zonnevelden uiteen worden gezet. In deze voorwaarden staan de fysieke leefomgeving en participatie met burgers en bedrijven centraal. Deze beleidsvisie dient als een belangrijke referentie in de Aanpak Duurzame Elektriciteit Zeist tot 2030 aangaande zonnevelden. Voor windenergie is er tot op heden geen dergelijk afwegingskader. In de Aanpak Duurzame Elektriciteit Zeist tot 2030 wordt voorgesteld om een gebiedsvisie op te stellen voor het gebied A12/spoorzone. Na een ruimtelijke verkenning naar potentiële locaties voor windturbines in Zeist door Bosch & Van Rijn11 (2020) en een vervolgstudie12 (2021) naar de gevonden potentiële locaties heeft de gemeenteraad besloten om geen gebiedsvisie voor een van de potentiële locaties op te stellen. Wel worden bij RES 2.0 U16 (2025) de kansen voor grootschalige windenergie in het gebied A12/spoorzone heroverwogen. De basis voor de bijdrage van gemeente Zeist wat betreft duurzame opwekking van elektriciteit in de RES U16 1.0 wordt uiteengezet in de Aanpak Duurzame Elektriciteit Zeist tot 2030.
Voor de uitwerking van de duurzame opwekking van warmte wordt in de RES U16 1.0 verwezen naar de gemeentelijke Transitievisie Warmte. Ook voor de uitwerking van energiebesparing in de lokale gebouwde omgeving, van belang voor het thema Warme wijken, wordt verwezen naar de gemeentelijke Transitievisie Warmte. In de Transitievisie Warmte (2021) wordt een visie voor de verduurzaming van de warmtevoorziening in de gemeente Zeist uiteengezet. Ook fungeert de TVW als verdiepingsdocument voor de RES U16 1.0 en de Routekaart 2022. Daarnaast wordt in de TVW per buurt aangegeven wat de meest voor de hand liggende alternatieven voor aardgas zijn en wordt het tijdspad naar een aardgasvrije gemeente in 2050 geschetst. Dit laatste is ook van belang voor het thema Warme wijken.
11 12
Windenergie in de gemeente Zeist (raadsinformatie.nl) Raadsvoorstel Kansrijkheid windlocaties op grondgebied van Zeist
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
15
3
Vertaling naar de praktijk
3.1
Kenmerken gemeente Zeist Om een indruk te krijgen van de startcondities voor de verduurzaming van de gemeente Zeist volgen in deze paragraaf een aantal kerncijfers. In de gemeente Zeist wonen zo’n 66.000 inwoners. Figuur 3.1 geeft additionele beschrijvende statistieken over het inkomen en de woonsituatie van inwoners in Zeist. Figuur 3.1
Beschrijvende statistieken Zeist
Bron: CBS, Klimaatmonitor
Uit figuur 3.1 is op te maken dat de woningvoorraad in Zeist qua eigendom redelijk overeenkomt met het Nederlands gemiddelde. Zeist bevat echter wel veel dichte hoogbouw, waaronder de grootste flat van Nederland. Deze flats gebruiken centrale verwarmingsinstallaties en staan onder beheer van een woningcorporatie. Deze clustering van woningen biedt kansen voor het tegelijk verduurzamen van een grote groep woningen. Van de 29.600 woningen in Zeist komt energielabel C het vaakst voor. Echter heeft 37% van de woningen in Zeist nog geen geregistreerd energielabel. Uit de interviews kwam naar voren dat vooral oudere huizen met een relatief slecht energielabel zich niet laten registreren. Hierdoor is het werkelijke gemiddelde energielabel in Zeist mogelijk lager. Tot slot is het gemiddelde inkomen van inwoners met een eigen huis in Zeist significant hoger dan het Nederlands gemiddelde. Dit hogere gemiddelde inkomen suggereert dat huiseigenaren in Zeist relatief goed in staat zijn om zelf hun huis te verduurzamen. Een gemiddelde kan echter ook grote verschillen aan het oog onttrekken, bijvoorbeeld tussen wijken en tussen rijke en arme huishoudens. Bij bewoners van huurwoningen is er geen significant verschil tussen Zeist en het Nederlands gemiddelde.
3.2
Betrokken partijen De routekaart heeft uiteindelijk tot doel om de inwoners en ondernemers van Zeist in staat te stellen om hun woning of bedrijfspand te verduurzamen en uitsluitend duurzame energie te gebruiken. Om dit te bereiken zijn verschillende partijen betrokken bij het opstellen, monitoren, uitvoeren of ondersteunen van de acties in de Routekaart 2022.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
16
•
Gemeente Zeist De gemeente Zeist heeft een sturende rol voor wat betreft de verduurzaming van Zeist. Door middel van initiatieven zoals de routekaart probeert de gemeente de energietransitie in Zeist te versnellen ten opzichte van het tempo dat het gevolg is van landelijke maatregelen en autonome verduurzaming. Met betrekking tot de routekaart zijn met name de volgende rollen relevant: 1. De gemeente heeft het besluit genomen om periodiek een routekaart op te laten stellen. De gemeente is ook initiatiefnemer van het opstellen van andere relevante documenten zoals de duurzaamheidsmonitor. 2. De gemeente stelt de algemene doelen voor energiebesparing en energieopwekking in de routekaart. Het wijzigen van de doelstellingen is daarmee een politieke keuze. 3. De gemeente stelt de programmamanagers en projectleiders aan die verantwoordelijk zijn voor het opzetten, actualiseren en coördineren van de concrete acties. 4. De gemeente bepaalt en verschaft de financiële middelen voor de uitvoering van de routekaart. Daarnaast financiert de gemeente ook enkele andere instanties die relevant zijn voor de routekaart, zoals Stichting Energie Zeist.
•
Andere overheden De Rijksoverheid beïnvloedt de verduurzaming in Zeist op een aantal manieren. Ze stelt diverse overkoepelende verplichtingen aan gemeenten en burgers en heft belasting op vervuilende activiteiten. Op het ruimtelijk vlak geeft ze de mogelijkheid aan gemeenten om stapsgewijs buurten aan te wijzen die van het aardgas af gaan. Op financieel vlak stelt ze rijksmiddelen beschikbaar voor de uitvoering van de taken uit het klimaatakkoord. Voor de inwoners van Zeist zijn er Rijkssubsidies beschikbaar, bijvoorbeeld voor de aanschaf van elektrisch vervoer en zonnepanelen. De Provincie Utrecht is eindverantwoordelijk voor de ruimtelijke ordening en kan op basis daarvan beslissingen nemen over locaties voor de opwekking van duurzame energie en de aanleg van energie-infrastructuur. De provincie biedt ook subsidiemogelijkheden en werkt samen met de gemeente om de warmtetransitie mogelijk te maken. De U16 is een samenwerkingsverband van 16 gemeenten (waaronder de gemeente Zeist). Binnen dit verband is een gezamenlijke regionale energiestrategie (RES) opgesteld die concrete plannen bevat voor locatie, type en hoeveelheid duurzame opwekking in de regio. Ook vindt in dit verband afstemming plaats over samenwerking in de warmtetransitie.
•
Stedin Stedin is netbeheerder voor de gehele U16 regio en is o.a. verantwoordelijk voor de aansluiting van nieuwe zonneparken en andere soorten hernieuwbare energie op het elektriciteitsnet. Stedin ondersteunt de warmtetransitie met data en kennis en is van belang voor de routekaart als verschaffer van een belangrijke randvoorwaarde voor de energietransitie: voldoende netcapaciteit. De invloed van Stedin omvat echter alleen de distributienetwerken in de regio. De hoogspanningsnetwerken vallen onder het beheer van TenneT. Netcongestie is een groeiend probleem in heel Nederland. Door het tekort aan netcapaciteit is het niet mogelijk om alle duurzame elektriciteitsopwekking op het net aan te sluiten.13 In de regio Zeist zijn nieuwe grootverbruikaansluitingen (bv meer dan 200 zonnepanelen) op dit moment niet mogelijk. De netcongestie bevindt zich echter op het landelijke hoogspanningsnet, niet op de (door Stedin beheerde) distributienetten.
13
Aansluiting van grootschalige duurzame elektriciteitsopwekking is niet mogelijk vanwege capaciteitsproblemen bij de teruglevering van groene stroom aan het net.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
17
•
Woningcorporaties Binnen Zeist is 29% van de woningen in bezit van een woningcorporatie.14 In sommige buurten loopt dit zelfs op tot 85% van de woningen. Woningcorporaties zoals Woongoed Zeist en R.K. Zeist spelen hierdoor een belangrijke rol in het behalen van de doelstellingen van de actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen. De woningcorporaties functioneren binnen de routekaart als centraal aanspreekpunt voor het verduurzamen van hun gehele woningvoorraad. De verduurzamingsdoelen van de woningcorporaties staan los van de doelen uit de routekaart. Wel zijn er prestatieafspraken tussen de gemeente en woningcorporaties over verduurzaming gemaakt, onder andere rondom de uitvoering van de Transitievisie Warmte. Een van deze afspraken is een gemiddeld label B voor woningcorporatiewoningen in 2021 en een streefdoel van gemiddeld label A in 2030.
•
Stichting Energie Zeist Stichting Energie Zeist (SEZ) vervult via het loket Mijn Groene Huis (MGH), meerdere functies binnen de energietransitie voor woningen. 15 MGH fungeert als een toegankelijk informatiepunt en als verschaffer van onafhankelijk advies. Daarnaast zet MGH zich actief in om extra verduurzaming te realiseren door middel van campagnes. SEZ beschikt via MGH over waardevolle praktijkervaring met betrekking tot het verduurzamen van huizen. De stichting is onafhankelijk van de gemeente. Deze onafhankelijkheid stelt de SEZ in staat om als bemiddelaar op te treden tussen gemeente en huiseigenaren. SEZ ontvangt wel subsidie van de gemeente en is daarom tot op zekere hoogte wel financieel afhankelijk.
•
Duurzame Energie Coöperatie Zeist De Duurzame Energie Coöperatie Zeist (DECZ) is een initiatief ontstaan vanuit SEZ. Als coöperatie biedt DECZ een toegankelijke manier voor inwoners om te investeren in lokale duurzame energieprojecten zoals collectieve zonne-energie. Dit stelt inwoners zoals huurders zonder eigen dak of huiseigenaren met een ongeschikt of monumentaal dak in staat om toch deel te nemen aan energieopwekking. In 2021 is het eerste collectieve zonnestroomproject gerealiseerd.
•
Overige bewonersinitiatieven Zeist kent meerdere bewonersinitiatieven die op lokaal niveau werken aan de verbetering van de leefbaarheid binnen Zeist. Een voorbeeld hiervan is Samen Duurzaam Zeist (SDZ), dat zich in wijken inzet voor het bevorderen van natuur, klimaat, kringloopeconomie en de algemene leefomgeving.16 Dergelijke initiatieven verbinden inwoners, ondernemers en de gemeente op een laagdrempelige manier, waardoor er mogelijkheden voor samenwerking ontstaan die wellicht niet direct vanuit de gemeente zijn te realiseren. Via deze bewonersinitiatieven worden vooral huiseigenaren bereikt.
•
Grondeigenaren en projectontwikkelaars Ruimte is een beperkende factor voor de snelheid van verduurzaming in Zeist. Vooral grootschalige projecten zoals zonneweides of windmolens zijn afhankelijk van grondeigenaren om voldoende ruimte ter beschikking te stellen. Er wordt in de routekaart niet verder gespecifi-
14 15
16
CBS kerncijfers wijken en buurten (2022), link SEZ voert via Mijn Groene Bedrijf (MGB) en Mijn Groene VvE (MGV) ook vergelijkbare werkzaamheden uit voor andere doelgroepen. Samen Duurzaam Zeist, link
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
18
ceerd welke grondeigenaren of projectontwikkelaars zullen worden benaderd voor het uitvoeren van individuele acties.
3.3
Samenhang en taakverdeling: wie doet wat? Om de doelstellingen uit de routekaart te realiseren, moeten de hierboven beschreven partijen elk hun eigen bijdrage leveren. Deels kunnen zij dat zelfstandig doen, deels hebben zij daarvoor elkaar nodig. De gemeente stelt beleidskaders op waarbinnen de andere partijen moeten opereren. Daarnaast stelt zij middelen beschikbaar aan andere partijen om hun taken uit te voeren. Verder heeft zij een faciliterende en verbindende rol waarin zij andere partijen bij elkaar brengt en helpt hun doelen te bereiken. Tot slot kan de gemeente ook een ondernemende rol op zich nemen, waarbij ze zelf initiatieven ontplooit en taken uitvoert. Over het algemeen is de gemeente echter niet de uitvoerder van daadwerkelijke verduurzamingsmaatregelen. Dit ligt enerzijds bij de eigenaren van gebouwen en anderzijds bij investeerders in duurzame opwekking. Bij eigenaren van gebouwen kan een driedeling gemaakt worden tussen eigenaar-bewoners, private verhuurders en woningcorporaties. Deze laatste hebben eigen verduurzamingsdoelstellingen, die landelijk zijn afgesproken. Eigenaar-bewoners en private verhuurders zijn vrij om hun eigen keuzes daarin te maken. Om samen op te trekken kunnen zij zich daarbij bottom-up organiseren in formele of informele bewonerscollectieven.
Bij investeerders in duurzame opwekking kan een onderscheid gemaakt worden tussen commerciële projectontwikkelaars en non-profitorganisaties zoals de DECZ. Deze investeerders hebben daarnaast te maken met grondeigenaren, die toestemming moeten geven voor de ontwikkeling van een duurzaam energieproject op hun grond. Een speciale positie wordt in Zeist ingenomen door de SEZ. Deze ontvangt subsidie van de gemeente en helpt daarmee via een aantal ‘loketten’ (informatiepunten toegesneden op een specifieke doelgroep) particulieren en bedrijven om te verduurzamen. Daarnaast zijn er in Zeist plannen voor het opzetten van een Maatschappelijke Energiediensten Organisatie (M-EDO). Deze heeft een bredere oriëntatie dan gebruikelijk is bij een duurzame energiecoöperatie, omdat deze niet primair tot doel heeft om opwekkingsprojecten te realiseren, maar om bewoners te ontzorgen bij een divers pakket aan verduurzamingsactiviteiten door middel van communicatie, het aantrekken van verduurzamingsaanbod, project- en programmaontwikkeling en capaciteitsopbouw. De acties van de gemeente zijn op grond van bovenstaande als volgt te karakteriseren. De acties dragen bij aan het realiseren van de doelen door: •
Visie en richting te geven aan de verduurzaming van de gemeente als geheel en specifieke wijken en doelgroepen daarbinnen.
•
Betrokken partijen een duidelijk kader te bieden waarbinnen zij kunnen opereren;
•
Betrokken partijen van middelen te voorzien om hun activiteiten uit te voeren en te financieren;
•
Betrokken partijen te informeren en op verschillende manieren te ondersteunen en te ontzorgen bij het uitvoeren van hun activiteiten;
•
Onderzoek uit te voeren om het potentieel van nieuwe ontwikkelingen en technieken in te schatten en te vergroten.
Zeist energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities
19
3.4
Bereik van de acties De actielijnen in de routekaart presenteren bewust een breed pakket aan acties om de doelen te halen. Dit zorgt er niet alleen voor dat de verschillende beschikbare mogelijkheden worden benut, maar het verbreedt impliciet ook de potentiële inwonerdoelgroep waar de acties een positief effect op kunnen hebben. De actielijnen in de routekaart vermelden niet expliciet per actie wat de beoogde doelgroep is. Hierdoor is het onduidelijk of de maatregelen breed genoeg zijn opgesteld om in potentie alle inwoners van Zeist te bereiken. Tabellen 3.1 en 3.2 geven per actie uit de actielijnen Warme wijken en Duurzame bronnen weer wat de beoogde doelgroep is. Het vaststellen van de beoogde doelgroep is gedaan op basis van (1) de specifieke inhoud van de desbetreffende actie en (2) de interviews met de projectleiders van de actielijnen. In de tabellen wordt er onderscheid gemaakt tussen een aantal bevolkingsgroepen, mede op basis van algemene onderverdelingen van de klimaatmonitor en het CBS. De grootste groepen zijn als volgt: •