PR24.078 Bijlage 2 Rapport onderzoek integratie nieuwkomers Rekenkamer Zeist

Maar vooralsnog ontbreekt een duidelijke lange termijnvisie over hoe deze groep duurzaam aan het werk kan. Dit geldt overigens ook voor een deel van de inburgeraars onder de oude wet (zie vorige paragraaf). Dat het kán en wel goed gaat licht een van de geïnterviewde nieuwkomers toe:

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

23

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven Met hulp van mijn contactpersoon van de RSD kon ik gelijk aan de slag op een middelbare school als assistent (in het vakgebied van haar expertise, red). Zo leer ik Nederlands wat ik nodig heb in dit vak (…) Ik heb goed contact met collega’s. Als ik goed genoeg de Nederlandse taal kan, wil ik hier een baan. Maatschappelijke begeleiding Vluchtelingenwerk Vrijwilligers van Vluchtelingenwerk Zeist bieden statushouders maatschappelijke begeleiding voor één jaar. Het contact tussen gemeente en Vluchtelingenwerk loopt goed en er zijn veel vrijwilligers. Uit de gesprekken met nieuwkomers blijkt dat zij na het verkrijgen van een huis wekelijks contact hebben met de vrijwilliger van Vluchtelingenwerk over administratieve zaken. De ervaringen over deze frequentie zijn wisselend. Voor sommigen is het voldoende en is een jaar begeleiding genoeg; anderen vinden het onhandig om maar eens per week hun vragen te kunnen stellen, waardoor vooral net na de verhuizing veel administratieve zaken achter komen te lopen. De vrijwilligers van Vluchtelingenwerk doen het goed en doen hun best, zo benadrukken de geïnterviewde nieuwkomers (dit beeld komt ook naar voren in de gesprekken met inburgeraars onder de oude wet). Maar het lijkt wel veel verantwoordelijkheid voor een vrijwilliger.

Financiële begeleiding Het financiële ontzorgen bleek uit de evaluatie in 2023 een struikelblok. Redenen waren dat vaste lastenpartners onvoldoende waren voorbereid, er een tijd lang door art. 56a uit de Participatiewet onvoldoende ruimte was voor maatwerk, en de samenwerking tussen de RSD en Vluchtelingenwerk Zeist niet optimaal liep. De huidige situatie lijkt al verbetering te laten zien, alhoewel sommige zaken uitdagend blijven: - Het knelpunt geen maatwerk te kunnen leveren is landelijk aangekaart. Naar aanleiding daarvan heeft de minister aangegeven

-

-

dat gemeenten niet meer verplicht zijn om de vaste lasten van de bijstandsgerechtigde statushouders te betalen. Wel blijven gemeenten verplicht om te ontzorgen, maar deze ondersteuning kan meer worden aangepast aan de individuele situatie. Uit een van de focusgroepen bleek dat de samenwerking tussen Vluchtelingenwerk Zeist en RSD een punt van aandacht blijft, alhoewel beide partijen er hard aan werken. Vluchtelingenwerk wil nog meer maatwerk leveren of zelfs stoppen met financieel ontzorgen, terwijl de RSD de wettelijke verplichting heeft om financieel te ontzorgen. Er is een pilot gestart om de rekeningen van zelfredzame statushouders niet over te nemen. De RSD en Vluchtelingenwerk zijn bezig om te kijken hoe dit beleidsmatig vertaald kan worden. Tijdens een van de focusgroepen en in gesprekken met inburgeraars werd aangegeven dat het uitkeren van toeslagen vaak traag op gang komt en iedereen daarom standaard naar de Voedselbank wordt gestuurd. En uit een gesprek met een inburgeraar komt naar voren dat de overgang van ‘ontzorging’ naar niet meer ontzorgd zijn vrij abrupt ging (weinig begeleiding).

Samenvattend -

-

In de nieuwe wet heeft de gemeente veel meer verantwoordelijken dan in de oude wet. Er is een klantreis gemaakt voor nieuwe wetters, bestaande uit 9 stappen. Het voordeel van de nieuwe wet is dat je als gemeente veel meer zicht hebt en kunt sturen op de kwaliteit van de dienstverlening. Vanuit de uitvoering wordt wel administratieve druk genoemd als nadeel. Het taalonderwijs is (regionaal) ingekocht bij Sagènn. Vanwege een tekort aan taaldocenten zijn er wachttijden van enkele maanden en zitten veel verschillende niveaus vaak samen in één klas. De onderwijsroute mbo en ook de taallessen in deze route, zijn ingekocht bij Tulp Training en de onderwijsroute hbo/wo is ingekocht bij Boswell-Bèta. De taallessen bij deze laatste route worden gegeven door Lest Best en hierover zijn de geïnterviewden tevreden.

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

24

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven -

-

Er is een groot aanbod van vrijwilligersinitiatieven om te participeren; een overzicht wordt gemist. Na huisvesting ontvangen mensen ondersteuning door Vluchtelingenwerk Zeist (maatschappelijke begeleiding; ook oude wetters). Nieuwkomers zijn positief over de vrijwilligers, maar de frequentie van de begeleiding vinden sommigen – zeker in het begin – te laag. Het lijkt wel veel verantwoordelijkheid voor een vrijwilliger. Vooralsnog ontbreekt een langetermijnvisie over de begeleiding naar werk van hoger opgeleiden (ook oude wetters). De financiële begeleiding lijkt verbeterd maar loopt nog niet optimaal. Het is een landelijk ervaren knelpunt, waardoor de minister gemeenten meer ruimte heeft geboden. Er is een pilot gestart om de rekeningen van zelfredzame statushouders niet over te nemen; er wordt gekeken hoe de uitkomsten hiervan geborgd kunnen worden.

3.3 Dienstverlening Oekraïense ontheemden 3.3.1 Beschrijving dienstverlening In Zeist worden naast de reguliere asielzoekers ook ruim 280 Oekraïense ontheemden opgevangen. Toen de oorlog in Oekraïne uitbrak en de eerste Oekraïense vluchtelingen naar Zeist kwamen is binnen de gemeente een project opgestart om ze op te vangen. Oekraïners hebben een status die afwijkt van asielzoekers en vluchtelingen en verblijven in Nederland op grond van de EU Richtlijn Tijdelijke Bescherming. Deze status geeft Oekraïense ontheemden recht op huisvesting, medische zorg en onderwijs. Daarnaast ontvangen Oekraïners leefgeld en heeft de gemeente Zeist een regeling getroffen voor kinderopvang. Huisvesting Oekraïense vluchtelingen mogen voor een langere periode verblijven in de opvanglocaties waar zij zitten. Begin 2024 verbleven in Zeist 282 personen op Recreatiepark Dijnselburg en de Dorpsstraat, sinds 1 januari de gemeentelijke opvanglocatie van Zeist. Hiervoor verbleven Oekraïense

ontheemden verspreid over verschillende gemeentelijke opvanglocaties. Daarnaast verblijven op dit moment 64 personen in particuliere opvanglocaties. Medische zorg, onderwijs en kinderopvang Volgens de Richtlijn Tijdelijke Bescherming hebben Oekraïners recht op medisch noodzakelijke zorg uit het basispakket. Zij kunnen op vertoon van hun paspoort terecht bij de zorgverlener en in Zeist specifiek voor spoedeisende hulp bij het UMC Utrecht, het Diaconessenhuis of het St. Antonius Ziekenhuis. Ook mogen Oekraïense ontheemden aanspraak maken op Wmo-hulpmiddelen, zonder eigen bijdrage te betalen. Vanuit de gemeente Zeist zijn met twee scholen afspraken gemaakt om het onderwijs aan kinderen uit Oekraïne te verzorgen. Allereerst met basisschool Op Dreef, waar kinderen van 4 tot 12 jaar kunnen worden aangemeld. De kinderen leren op school de Nederlandse taal en daarnaast ook andere vakken. Voor de kinderen van 12 tot 18 jaar zijn afspraken gemaakt met taalschool Ithaka in Utrecht. De kinderen die naar Ithaka gaan, ontvangen een reiskostenvergoeding, die is berekend op basis van de vervoerskosten van het openbaar vervoer en wordt uitbetaald door de RSD. Dit wordt gedaan via de uitkering van het leefgeld. Voor Oekraïense vluchtelingen die in Nederland willen studeren gelden dezelfde regels als andere studenten van buiten de Europese Unie die in Nederland willen studeren.

MeanderOmnium verzorgt de voorscholen en peuteropvanglocaties voor Oekraïense kinderen in Zeist. De kinderen kunnen daar enkele dagdelen per week naar toe en leren hier de Nederlandse taal. Als een persoon hulp nodig heeft bij de aanmelding, dan kan of MeanderOmnium zelf hierbij ondersteunen, of Vluchtelingenwerk. Een groot deel van de kosten wordt door de gemeente Zeist of de Belastingdienst vergoed; een deel wordt door ouders zelf vergoed. Kinderen van 4-12 jaar kunnen na schooltijd

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

25

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven naar de buitenschoolse opvang, ook hieraan zijn kosten verbonden voor de ouders. Financiën Net als andere vluchtelingen die worden opgevangen in de gemeentelijke opvanglocaties of particuliere gastgezinnen hebben Oekraïners recht op leefgeld. Hiervoor moeten ze staan ingeschreven in de Basisregistratie Personen (BRP). In Zeist keert de RSD het leefgeld maandelijks uit, totdat een persoon gaat werken – dan vervalt het leefgeld. Oekraïense vluchtelingen mogen direct na aankomst werken in Nederland en kunnen in Zeist voor matching met werkgevers terecht bij Vluchtelingenwerk (programma Oekraïne) of het Regionaal Mobiliteitsteam. Omdat Oekraïense vluchtelingen geen verblijfsvergunning hebben is het voor hen niet mogelijk om toeslagen aan te vragen. Coördinatie opvang Oekraïense ontheemden De coördinatie van de opvang van Oekraïense vluchtelingen in de regio ligt sinds 1 januari 2024 bij de Provinciale Regietafel (PRT). De gemeente is verantwoordelijk voor de daadwerkelijke opvang, waarbij focus ligt op de gezondheid, veiligheid, registratie en begeleiding van mensen. Doordat Oekraïense ontheemden in Nederland verblijven op grond van de EU Richtlijn Tijdelijke Bescherming ligt het beleid omtrent Oekraïners bij het Rijk.

Door betrokkenen is het signaal gegeven dat – nu de oorlog langer duurt en de opvang niet meer zo tijdelijk lijkt – hier beleid op gemaakt moet worden. Daarin zijn gemeenten in grote mate afhankelijk van wat landelijk wordt bepaald. 3.3.2 Ervaringen dienstverlening Verwelkoming Zeist kent een welkome houding ten opzichte van de Oekraïense ontheemden. Er is veel aandacht voor ondersteuning aan deze doelgroep en het draagvlak lijkt groot. Uit een gesprek met een Oekraïense

ontheemde blijkt dat Zeist snel was in het regelen van BSN’s voor de ontheemden (sneller dan sommige andere gemeenten) en dat diens kind snel naar school kon. Buiten de ondersteuning vanuit de gemeente was er ook veel informele hulp en netwerken (zoals whatsappgroepen voor en door vrijwilligers en vluchtelingen). In Zeist werd in de beginperiode van de oorlog veel georganiseerd, bijvoorbeeld concerten en activiteiten voor kinderen. Het vinden van de weg in Zeist was nog niet altijd even makkelijk. Een sociale kaart met praktische tips zou behulpzaam zijn geweest voor de Oekraïense ontheemden. Ik moest veel praktische zaken zelf uitvinden. Ik wilde de locatiemanager daar ook niet lastig mee vallen. Bijvoorbeeld dat je niet naar de Douglas moet maar naar de Kruidvat, hoe je een brief verstuurt maar ook bijvoorbeeld de app van 9292. Het kostte veel tijd om dat allemaal uit te vinden. Inmiddels is de ervaring dat er – met het verstrijken van de tijd dat de oorlog duurt – minder activiteiten worden georganiseerd. Organisatie De opvang van Oekraïners is gestart als een project. Echter, waar projecten normaliter een einde kennen, geldt dat niet voor dit project.

Dit is een knelpunt en vraagt om actie, zo geeft een van de betrokkenen uit de gemeente aan: Ten aanzien van de opvang van Oekraïners, gestart als project, moet nu worden gekeken wat de opgave is, wat de ambities zijn en welke middelen er nodig zijn. Deze vragen worden nu niet gesteld.

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

26

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven Inmiddels zijn de Oekraïense ontheemden verhuisd van verschillende opvanglocaties naar met name het Recreatiepark Dijnselburg en de Dorpsstraat. Daar wil de gemeente een aparte aanpak implementeren en komt er een team van drie medewerkers (waaronder een medewerker CJG en Sociaal Team) die outreachend gaan werken. Het ontwikkelen van maatwerk is, ook voor de volgende fase waarin de opvang van Oekraïners zich nu bevindt, noodzakelijk.

in het zelfredzaam worden. Daarnaast gaf het inzicht in de gebruiken en gewoontes van Nederlanders.

Financiële ondersteuning en taallessen Oekraïners ontvangen leefgeld van de RSD. Dit wordt stopgezet zodra een persoon of iemand uit het gezin start met werken. Volgens een van de geïnterviewden werkt daarom bijna iedereen die kan werken.

Wel maakt deze persoon zich zorgen over wat er gebeurt als de Richtlijn Tijdelijke Bescherming afloopt in 2025. Het is nog niet duidelijk of Oekraïners dan reguliere vluchtelingen worden of niet. Indien ze reguliere vluchteling worden, zouden ze bijvoorbeeld moeten stoppen met werken.

Desalniettemin geeft een van de deelnemers aan een van de focusgroepen aan dat een deel van de mensen nog steeds leefgeld ontvangt terwijl ze werken. Ogenschijnlijk moeten Oekraïners zelf doorgeven dat ze een baan hebben gevonden, maar dit gebeurt niet altijd. Er is geen zicht op wie werkt en in de focusgroep werd aangegeven dat een systeem hiervoor, waar meerdere partijen in kunnen werken, wenselijk zou zijn.

In het begin dacht ik dat het tijdelijk was. En dat dachten de meesten. Maar de oorlog duurt nu al zo lang. Ik heb veel gedaan om het hier te leren kennen, om de taal te leren (…) ik begin me steeds meer thuis te voelen en wil hier graag blijven.

Taallessen voor Oekraïners bij NLtraining worden gefinancierd vanuit middelen die de gemeente vanuit het Rijk heeft ontvangen. Daarnaast worden taallessen gegeven door vrijwilligers van Vluchtelingenwerk (programma Oekraïne) en vrijwilligers van MeanderOmnium. Mogelijkheid tot werken Oekraïners mogen vanwege de Richtlijn Tijdelijke Bescherming direct aan het werk zodra ze in Nederland aankomen. Op 1 november 2023 was landelijk gezien 55% van de Oekraïense vluchtelingen in loondienst3. Een geïnterviewde ontheemde geeft aan dat de mogelijkheid tot werken hielp 3

CBS, 2023

Doordat ik werk, leer ik Nederlanders en hoe zij zijn op werk ook steeds beter kennen. Wel zou ik dan graag iemand hebben om bepaalde situaties mee te bespreken, om het beter te snappen.

Ook uit een van de focusgroepen bleek dat er behoefte is aan duidelijkheid omtrent de positie van Oekraïners. Tevens kwam uit die focusgroep naar voren dat Oekraïners, maar ook andere statushouders, slachtoffer kunnen worden van vormen van arbeidsuitbuiting. Het is van belang dat de gemeente goede voorlichting aanbiedt waarin wordt besproken hoe bijvoorbeeld oneerlijke vacatures herkend kunnen worden. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat vele Oekraïners werk verrichten dat niet overeen komt met hun opleidingsniveau of ervaring4.

4

Dagevos, J. en K. Rusinovic, ESB, 2024

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

27

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven Aandacht voor integratie Uit de focusgroepen bleek ook dat meer aandacht moet komen voor de integratie van Oekraïners (en van reguliere statushouders). Er is bijvoorbeeld geen visie op hoe deze groep duurzaam werk kan doen dat past bij de ambities en het niveau van degenen die tot deze groep behoren. Hoewel er geen goed zicht is op wie van de Oekraïense inwoners waar werkt, werd in een van de focusgroepen aangegeven dat Oekraïners veelal productiewerk uitvoeren dat veel mensen in de Nederlandse samenleving niet willen doen en dat dit bijdraagt aan het draagvlak voor de opvang van Oekraïners. Tevens werd gemeld dat sprake is van vormen van uitbuiting van Oekraïners en statushouders door intermediairs en werkgevers. Het onzekere toekomstperspectief belemmert verdere stappen richting integratie in de Nederlandse samenleving.

Samenvattend -

-

-

Vanwege de EU Richtlijn Tijdelijke Bescherming hebben Oekraïense ontheemden recht op: huisvesting, medische zorg en onderwijs. Daarnaast krijgen ze leefgeld en mag deze groep direct na aankomst werken in Nederland. Op deze punten verschilt de dienstverlening met die aan statushouders. Net nadat de oorlog uitbrak en de eerste Oekraïners naar Zeist kwamen, was er een groot aanbod aan activiteiten en ondersteuning voor Oekraïners. Er was in zekere zin een warm welkom. Wel bleek uit een interview dat in het begin praktische informatie vanuit de gemeente werd gemist. Hiervoor konden ze uiteindelijk wel terecht bij vrijwilligers. De mogelijkheid om te werken wordt positief ervaren. Dit biedt de kans zelfredzaam te worden in Nederland en te leren over de gebruiken en gewoonten van Nederlanders. Het snel aan de slag kunnen gaan in een werkomgeving is een ervaring die van belang is om mee te nemen voor toekomstig beleid. Aandachtspunt is wel de risico’s op uitbuiting op de arbeidsmarkt door intermediairs en werkgevers van Oekraïners en andere nieuwkomers.

-

Tenslotte zijn er zorgen over het aflopen van de aparte status van Oekraïners in 2025; het is onduidelijk waar zij vanaf dan recht op hebben. Dit is een landelijk vraagstuk. Ook zal de ‘projectstatus’ van de opvang Oekraïners, gezien de volgende fase waarin de opvang zich bevindt, dan opnieuw bekeken moeten worden.

3.4 Dienstverlening op het azc 3.4.1 Beschrijving dienstverlening Sinds medio mei 2023 is het tijdelijke azc Kamp van Zeist geopend. Het vervangt daarmee de naastgelegen noodopvang die 200 asielzoekers en statushouders in afwachting van een woning onderdak bood in tenten. De huidige locatie blijft voor vijf jaar bestaan en biedt ruimte aan maximaal 400 bewoners. In januari 2024 stond het aantal op 382 azc-bewoners. Daarnaast is er het Walaardt Sacré Kamp, waar Afghaanse vluchtelingen worden opgevangen. Dienstverlening begeleiding naar werk Op het azc Kamp van Zeist en Walaardt Sacré Kamp zijn jobhunters actief die asielzoekers en statushouders naar betaald werk begeleiden. In de arbeidsmarktregio Midden-Utrecht is in oktober 2023 een door de RSD geïnitieerde pilot gestart met jobhunters op zes azc’s in de regio, waaronder het azc Kamp van Zeist en Walaardt Sacré Kamp. De pilot is een samenwerking tussen 14 gemeenten waaronder de gemeente Zeist, het UWV, het COA en het Werkgeversservicepunt Midden-Utrecht en Midden-Utrecht werkt door. De pilot loopt tot eind 2024. Jobhunters proberen binnen twaalf tot zestien weken een passende baan te zoeken voor de azc-bewoners. Sinds de start van de pilot hebben 99 bewoners op de drie locaties in regio Zeist (azc Leersum, azc Kamp van Zeist, Walaardt Sacré Kamp) een gesprek gehad met een jobhunter.

Het overgrote deel van de bewoners die gebruik maakt van de dienst heeft nog geen verblijfsstatus. Op de zes locaties in totaal zijn tot nu toe 18 mensen

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

28

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven gestart met werk, 38 kunnen gaan starten en 20 wachten op een tewerkstellingsvergunning. Dienstverlening op azc Kamp van Zeist Naast het COA zijn diverse organisaties actief op het azc, zoals gezondheidzorg asielzoekers (GZA), Vluchtelingenwerk en MeanderOmnium. Ook is er ruimte voor onderwijs: kinderen in de leeftijd van 4 tot 12 kunnen naar WereldKidz Albatros die op het terrein staat en kinderen van 12 tot 18 jaar gaan naar de Internationale Schakelklas Ithaka in Utrecht of het Element in Amersfoort. Op het azc worden wekelijks diverse activiteiten georganiseerd, zoals een taalcafé, fietslessen, zumba voor vrouwen, een fietswerkplaats, en sportlessen. Daarnaast zijn acht uur per week vrijwilligers van de Meedoenbalie aanwezig. Zij helpen bewoners met het vinden van passend vrijwilligerswerk. Circa 50 van de 450 bewoners doen mee aan vrijwilligerswerk bij o.a. tuinprojecten, de kringloopwinkel, wijkcentra, de weggeefwinkel en de scouting. Naast de jobhunter die actief is, is de gemeente Zeist aan het kijken of de tweejaarlijkse banenmarkt voor anderstaligen ook op het azc kan worden georganiseerd. Dit is al eens – met succes – georganiseerd op het azc in Leersum en voorheen in het Figi in Zeist. Tot slot voert de RSD kennismakingsgesprekken met inburgeraars op het azc.

Tijdens dit gesprek wordt kennisgemaakt met de inburgeraar en wordt ook gekeken of een vroege start met het inburgeringstraject haalbaar of wenselijk is. Dienstverlening Walaardt Sacré Kamp Afghaanse evacuees worden opgevangen in dit kamp. Dit is een van de vijf tijdelijke opvangplekken in Nederland. Op de locatie is medische zorg en onderwijs geregeld. Voor het onderwijs geldt hetzelfde als wat hierboven

genoemd staat. Daarnaast worden diverse activiteiten georganiseerd door vrijwilligersorganisaties, zoals sportles, taalcafés, verkeersles en creatieve activiteiten. Er zijn recent Kamervragen gesteld over de dreigende sluiting van Walaardt Sacré Kamp. Geleidelijke afbouw richting juli 2024 is overeengekomen. Defensie, COA en de gemeente Zeist hebben hierover contact. 3.4.2 Ervaringen dienstverlening Inzet voor doelgroep De voorbeelden hierboven illustreren de grote wil die er is om iets voor de azc-bewoners te doen. De activiteiten voor azc-bewoners horen in principe bij de taak van het COA. De gemeente Zeist heeft de activiteiten op het azc echter uitbesteed aan de vrijwilligerscentrale en een vrijwilligerscoördinator van MeanderOmnium aangesteld om alle vrijwilligers op het azc te begeleiden. Daarin investeert de gemeente Zeist meer in de doelgroep dan ze zou hoeven, iets wat de betrokkenheid en het ambitieuze karakter van de gemeente kenmerkt. Wel signaleert de vrijwilligerscoördinator dat meer activiteiten wenselijk zijn. Er is met name een nijpende behoefte aan meer peuteropvang en activiteiten voor kinderen na schooltijd. Samenwerking en werkafspraken Uit een van de focusgroepen kwam naar voren dat het nog niet duidelijk is hoe de verantwoordelijkheid tussen diverse partijen als het COA, de gemeente, gezondheidzorg asielzoekers, CJG en vrijwilligers precies verdeeld is.

Er is behoefte aan duidelijke werkafspraken over welke taken er bij het COA liggen en welke taken een andere partij oppakt zodat niemand tussen wal en schip valt. De gemeente onderzoekt nu of het sociaal wijkteam hier een rol in kan gaan spelen.

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

29

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven Desondanks zijn de meeste mensen die we spraken niet ontevreden over de samenwerking. De lijnen tussen de gemeente en het COA zijn kort en er is regelmatig overleg. In noodsituaties, zoals bij meldingen bij Veilig Thuis, weten partijen elkaar te vinden en wordt er snel geschakeld tussen CJG en het veiligheidsteam van de gemeente. Ook op regionaal niveau wordt goed samengewerkt met Soesterberg. Een aandachtspunt in de regionale samenwerking is de verdeling van asielzoekers (zie ook vorig hoofdstuk). Situatie op azc volgens bewoners De bewoners die we spraken op het azc gaven de indruk dat vergeleken met andere azc’s, en vergeleken met de eerdere noodopvangtent, de situatie op het azc Zeist goed was. Er zijn relatief weinig incidenten en bewoners zien bijvoorbeeld door het bezoek van de burgemeester dat de gemeente betrokken is. Wel gaven ze aan dat het fijn zou zijn om meer activiteiten te hebben, die afleiding geven en hen verder helpen met integreren en Nederlands leren. Toegang tot sport werd vaker genoemd, maar ook een plek om te studeren, een kleine bibliotheek en meer contact met Nederlanders. Een ander punt dat vaak terugkwam was het terugkerende probleem met het schoonhouden van de toiletten.

De twee bewoners zonder verblijfsvergunning die we spraken, hadden als grootste uitdaging dat ze vanwege het Dublinakkoord weinig anders doen dan wachten. Ze hebben geen toegang tot taalles en kunnen niet werken. Een van hen doet wel vrijwilligerswerk op het azc als schoonmaker om bezig te blijven. Uitvoerende professionals spraken tijdens een van de focusgroepen ook hun zorgen uit over deze groep die tussen wal en schip valt en de uitzichtloosheid die het oplevert. Het blijft van belang met hen in gesprek te blijven en hen te activeren via vrijwilligerswerk. De ervaringen met de opvang van Oekraïners laten zien hoe een snelle toegang tot de arbeidsmarkt kan bijdragen aan integratie.

Een andere groep van aandacht is de – in omvang beperkte – groep die weinig kans maakt op een verblijfsvergunning en door uitzichtloosheid in een neerwaartse spiraal van depressie, verslaving en criminaliteit terecht kan komen. Een enkeling uit deze groep veroorzaakt overlast in of buiten het azc, wat het beeld over het azc geen goed doet. Desondanks is het op het azc Zeist relatief rustig, vooral vergeleken met andere azc’s in de regio. Het vooruitzicht is, zo wordt aangegeven, dat de Spreidingswet voor verbetering kan zorgen omdat de gemeente Zeist momenteel geen afspraken heeft over welke doelgroep wordt opgevangen op het azc (zie ook paragraaf 2.1). Met de Spreidingswet wordt die verdeling naar verwachting evenwichtiger. Uit een van de focusgroepen komt naar voren dat er onduidelijkheid is over de reiskosten naar taallessen voor inburgeraars die nog in het azc wonen maar al wel aan Zeist zijn gekoppeld. Het is voor uitvoeringsprofessionals onduidelijk hoe deze kosten vergoed kunnen worden door de gemeente. Verder wordt vanuit de RSD aangegeven dat het blijven vergoeden van deze kosten financieel niet houdbaar is, wat een vroege start in gevaar brengt. Onder de Wi2021 blijkt dat niet goed is bepaald wie deze reiskosten moet betalen (onder de Wi2013 lag dit bij het COA) waardoor gemeenten dit noodgedwongen vaak zelf regelen.

Dit probleem wordt ook op landelijk niveau besproken. De inwoner die is gesproken over Walaardt Sacré Kamp is overwegend tevreden over de geboden faciliteiten.

Samenvattend -

-

Er wordt een grote betrokkenheid bij de doelgroep ervaren. De gemeente Zeist doet meer dan ze feitelijk zou hoeven doen. Wel is er op azc Zeist behoefte aan meer peuteropvang en activiteiten voor kinderen na schooltijd. De samenwerking tussen de betrokken partijen op het azc is goed en bijvoorbeeld in noodsituaties wordt er snel geschakeld. Wel kunnen er

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

30

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

-

-

-

nog betere werkafspraken gemaakt worden om te voorkomen dat mensen tussen wal en schip geraken. De ervaring met de opvang van Oekraïners die toegang hebben tot de arbeidsmarkt leert ons hoe belangrijk werk is voor integratie van nieuwkomers De bewoners op het azc zijn overwegend tevreden, zeker in vergelijking met de tenten waarin ze eerder moesten slapen of andere kampen. Wel worden activiteiten gemist om afleiding te hebben, in contact te komen met Nederlanders of om Zeist alvast beter te leren kennen. De bewoners op het azc hebben behoefte aan meer faciliteiten om te kunnen studeren op het azc. Een (in omvang beperkte) groep die weinig uitzicht heeft op een verblijfsvergunning kan door deze uitzichtloosheid in een neerwaartse spiraal van depressie, verslaving en criminaliteit terecht komen. Reiskosten kunnen worden betaald door de gemeente maar dit is niet bekend bij een deel van de doelgroep, waardoor het een drempel is om al in het azc te starten met taallessen. Verder wordt op landelijk niveau gekeken naar hoe de reiskosten structureel (in plaats van uit eigen middelen van de gemeente) vergoed kunnen worden.

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

31

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

4. Conclusies en aanbevelingen In dit onderzoek naar de integratie van nieuwkomers in Zeist staat de dienstverlening aan nieuwkomers centraal. Hoe is deze georganiseerd, wat levert het op en waar liggen eventueel verbeterpunten? Mede aan de hand van de methode van storytelling hebben we de persoonlijke verhalen van 14 nieuwkomers in beeld gebracht die ook ingaan op de dienstverlening die zij hebben ervaren, vastgelegd in een separate portrettenbundel. We kunnen hiermee geen representatief beeld geven maar de verhalen geven wel inzichten die leerpunten opleveren voor de uitvoeringspraktijk. Leerpunten uit de verhalen van nieuwkomers Uit de verhalen komt een algemeen beeld naar voren van tevredenheid hoe de dienstverlening in Zeist is verlopen en verloopt. Hierbij moet wel de opmerking geplaatst worden dat nieuwkomers met vele instanties te maken krijgen en door de vele verhuizingen ook met verschillende gemeenten. De onzekerheid en frustraties die procedures kunnen opleveren hebben een diepe impact op asielzoekers en statushouders. Belangrijke leerpunten uit de verhalen zijn: - Zorg voor maatwerk in de ondersteuning op weg naar werk. Vooral hoogopgeleide nieuwkomers missen een maatwerkaanpak. - Intensiveer het aanbod van taalonderwijs door duale trajecten.

- Bevorder het vrijwilligerswerk en versterk aanbod van activiteiten en voorinburgering zo vroeg mogelijk in de opvangperiode. - Pas de dienstverlening op het gebied van financiën en administratie aan op de behoefte van de inburgeraar. - Sterke behoefte aan informeel contact en behoefte naast alleen de formele dienstverlening om echt te integreren. Op basis van de data-analyse, interviews en verhalen van nieuwkomers komen we tot de volgende conclusies en aanbevelingen.

Taakstellingen worden gerealiseerd We zien dat de gemeente veel doet voor wat betreft de dienstverlening aan nieuwkomers en de nieuwkomers die zijn gesproken, zijn overwegend positief over de dienstverlening in en door de gemeente Zeist. Als de aantallen van de Spreidingswet al zouden gelden dan zouden die (voor opvangplekken asiel) gehaald worden met de huidige aantallen asielzoekers die Zeist opvangt. Ook de huisvestingstaakstelling van statushouders wordt gehaald. Het azc Zeist wordt als een relatief prettige omgeving ervaren. Werkafspraken kunnen nog strakker tussen gemeente en COA, maar werkdruk en mutaties bij het COA en lange wachttijden voor huisvesting, spelen ook een rol. Het breder inrichten van de voorinburgering, meer opvang en activiteiten voor kinderen en meer heldere afspraken over het al dan niet vergoeden van reiskosten naar taallessen in Zeist kan bijdragen aan een snellere en betere integratie. Arbeidsmarktpositie van statushouders aandachtspunt Net als het landelijk beeld is de arbeidsmarktpositie, ondanks de krapte op de arbeidsmarkt, nog een aandachtspunt. In interviews geven met name hoogopgeleide statushouders aan dat de dienstverlening nog onvoldoende aansluit bij wat ze nodig hebben om duurzaam aan de slag te gaan. Er is onder andere behoefte aan netwerkondersteuning en introductie bij werkgevers.

Nieuwe Wet inburgering geeft meer grip De nieuwe Wet inburgering heeft als voordeel dat gemeenten regie op de uitvoering en derhalve meer grip hebben op de kwaliteit van de dienstverlening, bijvoorbeeld die van de taalscholen. De nieuwe Wet is effectief en efficiënt geïmplementeerd In Zeist. Aandachtspunten in de uitvoering zijn de wachttijden bij de door de samenwerkende gemeenten gecontracteerde taalscholen en maatwerk in het aanbod. Zo zijn door personele krapte groepen erg divers samengesteld en worden minder lesdagen aangeboden.

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

32

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven Belang van duale trajecten

Monitoring

Om aan de slag te kunnen in werk (op niveau) is het taalniveau na de inburgering vaak nog niet afdoende. Duale trajecten (vrijwilligerswerk/ werkstages gecombineerd met het leren van Nederlands) werken goed voor de (arbeids)integratie. De inzet van duale trajecten wordt echter nog beperkt actief verkend en uitgevoerd.

Inzicht in cijfers (aantallen, deelnemers) op een centrale plek wordt gemist. Omdat de RSD slechts een gedeelte van de nieuwkomers begeleidt, is er op basis van die cijfers ook geen goed inzicht in de daadwerkelijke arbeidsintegratie van nieuwkomers. De opbouw van een dashboard of monitor - waarbij verschillende informatiebronnen worden gecombineerd - kan helpen bij het maken van keuzes in de doorontwikkeling van beleid.

Positie Oekraïners De opvang van Oekraïners is voortvarend aangepakt. Door de ‘work first aanpak’ is de arbeidsparticipatie onder de Oekraïners hoog, vooral in productiewerk. Het snel aan de slag kunnen gaan werkt bevorderend voor de integratie en kan als ervaring meegenomen worden voor toekomstig beleid. Uit interviews blijkt dat er veel zorgen zijn over hun toekomstige status. Ze worden veelal gehuisvest op één locatie waardoor de organisatie van de dienstverlening efficiënt geregeld kan worden maar de integratie en contacten met inwoners van Zeist niet bevorderd worden. Tevens bestaan er (overigens niet alleen voor deze groep) risico’s op arbeidsuitbuiting en zijn er zorgen over doorgroei naar werk anders dan laaggeschoold productiewerk.

Aandacht voor werkdruk, interne sturing en samenwerking Binnen de gemeente wordt vanuit de kernwaarden kracht, nabijheid en vertrouwen hard gewerkt aan de opvang en integratie van nieuwkomers. Uit onze interviews komt een beeld naar voren van grote betrokkenheid bij de opgave om nieuwkomers te integreren in de Zeister samenleving, maar er wel wordt aandacht gevraagd voor de werkdruk, de afstemming tussen beleid en uitvoering, de interne sturing en het maken van scherpere afspraken met partners in de uitvoering. Er is geen behoefte aan fundamentele koerswijziging of beleidsheroriëntatie maar wel aan heldere kaders c.q. richtlijnen voor de uitvoering van de opgave voor de integratie van nieuwkomers.

Beter inzicht in aanbod Zeist kent een rijke historie en aanbod van ondersteuning door vrijwilligersinitiatieven. Deze worden door nieuwkomers positief gewaardeerd. Echter het zicht op het totale aanbod ontbreekt nogal eens bij vrijwilligers, professionals en nieuwkomers. Een goed toegankelijke sociale kaart voor nieuwkomers zou het overzicht van het aanbod en de verwijzing kunnen verbeteren. Tevens biedt het de mogelijkheid om hiaten in het aanbod te ontdekken en het aanbod beter af te stemmen.

22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

33

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven Aanbevelingen Op basis van de hiervoor geformuleerde conclusies komen we tot de volgende aanbevelingen. Hierbij maken we een onderscheid tussen aanbevelingen voor de gemeenteraad in zijn kaderstellende en controlerende rol (aanbeveling 1 t/m 3) en het college en ambtelijke organisatie voor de uitvoering van beleid (aanbeveling 4 t/m 6): Kaderstelling, monitoring en controle 1. Geef opdracht tot het ontwikkelen van een helder dashboard met indicatoren waarmee de maatschappelijke impact van de inburgering en begeleiding naar arbeidsparticipatie (wat levert het op?) inzichtelijk kan worden gemaakt. Maak hierbij niet alleen gebruik van kwantitatieve maar ook kwalitatieve gegevens. 2. Laat integratie van nieuwkomers, diversiteit en leefbaarheid als integraal thema opnemen in wijkontwikkelplannen c.q. gebiedsgericht werken. 3. Voorkom dat de leefwerelden van nieuwkomers en de Zeister bevolking al te gescheiden zijn en investeer in het versterken en verbreden van de ontmoeting en verbinding (cohesie) tussen nieuwkomers en de Zeister inwoners en ondernemers. De gemeenteraad kan hierbij als vertegenwoordigend orgaan het voortouw nemen door hiervoor bijvoorbeeld samen met burgerinitiatieven een projectgroep in te stellen.

De gemeente kan als grote werkgever hierbij het voortouw nemen. d. Onderzoek in samenwerking met Vluchtelingenwerk signalen van uitbuiting op de arbeidsmarkt en geef voorlichting over rechten en plichten aan nieuwkomers bij toetreding tot de arbeidsmarkt. e. Bekijk in hoeverre belemmeringen om al vanuit het azc deel te nemen aan de Zeister samenleving en taallessen te volgen (belemmeringen zoals reiskosten) weggenomen kunnen worden. 5. Maak het aanbod voor inburgering/integratie in de gemeente Zeist goed digitaal inzichtelijk en toegankelijk voor professionals en nieuwkomers en draag zorg voor een periodieke update van het aanbod (sociale kaart). Uitvoering opgavegericht werken 6. Versterk het opgavegericht werken binnen de gemeente met oog voor werkdruk, interne sturing (verdeling taken, rollen, verantwoordelijkheden) en (operationele) samenwerking met externe partners.

Uitvoering arbeidsintegratie 4. Hoewel er veel gebeurt op het terrein van arbeidsintegratie van nieuwkomers kan de aanpak versterkt worden met: a. De inzet van meer duale trajecten (werken gecombineerd met taalonderwijs). b. Een op maatwerkgerichte aanpak voor arbeidsintegratie, met name voor hoogopgeleide nieuwkomers. c. Het ontwikkelen van een lokaal netwerk c.q. platform van werkgevers die inclusief (willen) ondernemen. 22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

34

RadarAdvies | bedreven in beter samenleven

Bijlage Lijst geïnterviewde personen In de periode december 2023 - februari 2024 zijn onderstaande functionarissen geïnterviewd. Wethouder asiel en integratie Ambtelijk opdrachtgever Teammanager Team Samenleven Teammanager sociaal domein uitvoering Beleidsadviseur wonen Beleidsadviseur jeugd Beleidsadviseur onderwijs Locatiemanager Oekraïneopvang Vrijwilliger Meedoenbalie azc

Interviews nieuwkomers Met 14 mensen zijn diepte-interviews gehouden. Dit is een gemêleerde groep van nieuwkomers die onder de oude Wet inburgering (Wi2013) vallen, onder de nieuwe wet (Wi2021), gevlucht zijn uit Oekraïne, die verbleven in Kamp van Zeist of in Walaardt Sacré Kamp. Deze geïnterviewden wilden anoniem blijven, daarom worden hun namen hier niet vermeld.

Focusgroepen beleid en uitvoering In december 2023 zijn twee focusgroepen georganiseerd (een met vooral betrokkenen vanuit de uitvoering en een met betrokkenen vanuit beleid) met de volgende personen. RSD, klantregisseur (o.a. oude wetters) RSD, klantregisseur (o.a. jongeren nieuwe wet inburgering) Sociaal team Zeist West, medewerker CJG, ambulant gezinsbegeleider Vluchtelingenwerk Nederland, teamleider Oekraïne Vluchtelingenwerk Nederland, teamleider Zeist MeanderOmnium, sociaal werker Vrijwilligerscentrale Zeist, sociaal werker en vrijwilligerscoördinator Beleidsadviseur bij de Regionale Sociale Dienst Gemeente Zeist Coördinator vluchtelingen en nieuwkomers 22 april 2024 – Onderzoek integratie en arbeidsparticipatie nieuwkomers Zeist – Rekenkamer Zeist

35