PR21.117 Onderzoek naar het gebruik van Fake Facebook accounts

Ontv. Griffie 06-05-2021/PR21.117/475839

Geachte raadsleden van de gemeente Zeist, en college van Burgemeester en Wethouders, Het onderzoek naar het gebruik van nepprofielen op Facebook door de ex-fractievoorzitter van GroenLinks Zeist, Ronald Camstra, is afgerond. De externe commissie komt na data-onderzoek en uitgebreide interviews met 27 personen binnen en buiten de politiek tot de conclusie dat Ronald Camstra alleen gehandeld heeft, en dat niemand binnen GroenLinks Zeist hiervan op de hoogte was. De commissie komt wel met enkele aanbevelingen om herhaling te voorkomen. Deze zullen door fractie en bestuur van GroenLinks Zeist ter harte worden genomen. Nogmaals neemt GroenLinks krachtig afstand van het gebruik van nep-accounts op social media en het herhaaldelijk ontkennen hiervan door Ronald Camstra. We hopen met dit rapport een punt te zetten achter deze periode. De fractie onder leiding van de nieuwe fractievoorzitter Roel van Nieuwstadt en het bestuur van GroenLinks Zeist gaan aan de slag met de aanbevelingen van de commissie en hun politieke werk. Bij verdere vragen ben ik te bereiken via mail en telefoon hieronder. Met vriendelijke groet, namens het bestuur van GroenLinks Zeist Liesbeth Raymakers

Onderzoek naar het gebruik van Fake Facebook accounts door de voormalig fractievoorzitter van GroenLinks in de Gemeente Zeist.

April 2021 Prof. Dr. Rob van Eijbergen Drs. Sytse Koopmans Drs. Ria Koppejan-Rensenbrink

1

Inhoudsopgave Inhoudsopgave

2

Samenvatting van het onderzoek en de conclusies

3

Inleiding

4

Hoofdstuk 1. Aanpak van het onderzoek en de werkwijze 1.1 De opdracht vanuit GroenLinks

5 5

Hoofdstuk 2 Bevindingen en Analyse 2.1 Media-aandacht en de reacties van GroenLinks Zeist en andere politieke partijen 2.2 De bevindingen uit de gesprekken 2.3 De bevindingen uit het technische onderzoek 2.5 Analyse

6 6 9 9 10

Hoofdstuk 3. Conclusies en aanbevelingen 3.1 conclusies 3.2 aanbevelingen 3.2.1 Voor de fractie en het bestuur van GroenLinks Zeist 3.2.2 Voor het bestuur van GroenLinks Zeist 3.2.3 Voor het college en de gemeenteraad van Zeist

12 12 13 13 13 13

Bijlages: 1: Opdracht bestuur GroenLinks aan commissie 2: Integriteitscode Gemeente Zeist 3: De mensen waarmee gesproken is 4: De tijdslijn voor GroenLinks 5: Overzicht van (een selectie) van berichten in de media 6: Geraadpleegde websites en andere documenten

14 15 16 17 19 20

2

Samenvatting en conclusie van het onderzoek Begin februari 2021 komt de Zeister politiek uitgebreid in het nieuws vanwege beschuldigingen dat de fractievoorzitter van GroenLinks (hierna “GL” te noemen) Zeist, Ronald Camstra (hierna ”RC” te noemen), discussies op Facebook voert vanuit nepaccounts. Eén van de nepaccounts blijkt gekoppeld aan een verzonnen columniste van het Zeister Magazine, een digitaal magazine waarvan RC hoofdredacteur en uitgever is. Deze beschuldigingen leiden tot een bekentenis en het aftreden van de fractievoorzitter van GL Zeist. De andere fractieleden van GL Zeist worden beticht van medeplichtigheid. Het bestuur van GL Zeist neemt het initiatief voor een onafhankelijk onderzoek. Dit onderzoek stelt vier vragen, samenvattend verwoord als volgt: 1. Hebben andere leden van GL Zeist ook gebruik gemaakt van nepaccounts? 2. Wisten leden van GL van de activiteiten van RC op sociale media? 3. Hebben leden van GL Zeist RC ondersteund? 4. Zijn er aanbevelingen of lessen te trekken uit bovenstaande bevindingen?

Het onderzoek is gebaseerd op documentenonderzoek, gesprekken met betrokkenen en een technisch digitaal onderzoek. Op basis van de bevindingen heeft de commissie een analyse gemaakt. De conclusies en aanbevelingen volgen hieruit. De commissie komt tot de slotsom dat de fractieleden en andere betrokkenen bij GL Zeist geen weet hadden van de nepaccounts van RC en daar ook geen ondersteuning aan hebben gegeven. De resultaten uit het technisch onderzoek ondersteunen deze conclusie. Er zijn geen aanwijzingen gevonden dat andere nepaccounts gebruikt of beheerd werden door fractie- of bestuursleden van GL Zeist. De commissie heeft aanbevelingen geformuleerd voor de fractie van GL Zeist, het bestuur van GL Zeist, het college en de gemeenteraad. Samenvattend komt de commissie tot het oordeel dat RC alleen heeft gehandeld, enerzijds als schrijver onder pseudoniem in het Zeister Magazine, anderzijds als gebruiker van vijf nepaccounts. Andere leden van GL Zeist waren hier niet van op de hoogte.

3

Inleiding Begin februari 2021 komt de Zeister politiek uitgebreid in het nieuws vanwege beschuldigingen dat de fractievoorzitter van GL Zeist discussies op Facebook voert vanuit nepaccounts. Eén van de nepaccounts is gekoppeld aan een (achteraf gebleken) niet bestaande columniste van het Zeister Magazine, een digitaal magazine waarvan RC hoofdredacteur en uitgever is. De verdachtmakingen worden aanvankelijk ontkend, maar na digitaal bewijs bekent RC dat hij de columns heeft geschreven onder de naam van Noortje van Breukelen en dat hij 5 nepaccounts op Facebook beheert. Kort daarvoor is RC al afgetreden als raadslid en verdwijnen de accounts van Facebook. Op de raadsvergadering van 16 februari wordt in afwezigheid van RC uitgebreid gediscussieerd over het gebruik van de nepaccounts, het vertrouwen in de politiek als geheel, het onderlinge vertrouwen tussen de coalitiepartijen en ook over de vraag of er anderen betrokken waren bij de inzet van fake-accounts op Facebook. Het bestuur van GL Zeist neemt daarop het initiatief voor een onafhankelijk onderzoek. Na zowel landelijke als regionale consultatie formuleert het bestuur een aantal onderzoeksvragen en vraagt drie personen voor een onafhankelijke onderzoekscommissie.

Belangrijke criteria voor de keuze van de commissieleden zijn, naast onafhankelijkheid, kennis van en ervaring met integriteitsvraagstukken, kennis van de politiek op gemeentelijk niveau. De onderzoekscommissie is op 19 maart gestart en bestaat uit: Prof. Dr. Rob van Eijbergen, hoogleraar integriteit en kwaliteit van organisaties aan de VU, Amsterdam Drs. Sytse Koopmans, voormalig organisatieadviseur en oud-raadslid voor de PvdA in Utrecht Drs. Ria Koppejan-Rensenbrink, arts en voormalig bestuurder in de zorg en vertrouwenspersoon. In een gesprek met een delegatie van het lokaal bestuur van GL, de fractievoorzitter a.i. en de wethouder hebben de drie leden van de commissie zich op de hoogte gesteld van de ontstane situatie, de vraagstelling, de politieke aspecten van deze kwestie en de bereidheid van betrokkenen om mee te doen aan het onderzoek. De commissie heeft via het bestuur van GL en ook zelf extern advies gevraagd over de mogelijkheden van digitale recherche in deze casus. De commissieleden danken de vele betrokkenen die bereid waren in alle openheid hun kennis, opvattingen en ervaringen met haar te delen. De commissie heeft geprobeerd met leden van alle coalitiepartijen van GL een gesprek te voeren. De VVD- en CDA-fractie gaven aan geen noodzaak te zien in deelname aan het onderzoek.

4

Hoofdstuk 1 Aanpak van het onderzoek en de werkwijze De aanpak van het onderzoek is gebaseerd op de opdracht van het bestuur van GL, te lezen in paragraaf 1.1 en in bijlage 1. Achtergrondinformatie, zoals landelijke en regionale persberichten, en nieuwsberichten op de websites van de lokale politieke partijen zijn als mediabron gelezen. Een beschrijving hiervan vindt u in paragraaf 2.1 en het overzicht van de bronnen in bijlage 5 en 6. Het verslag van de raadsvergadering van 16 februari en de gedragscode van de gemeenteraad Zeist is bestudeerd (zie de inleiding van de code in bijlage 2). Aan de hand van een checklist heeft de commissie 27 interviews afgenomen met fractieleden, bestuursleden van GL, een aantal raadsleden en (oud)wethouders van andere partijen. Het eerste gesprek is gevoerd met RC, die welwillend heeft meegewerkt aan het onderzoek. Gedurende de interviews werden ook mensen van buiten de politiek uitgenodigd, wanneer ze in interviews genoemd werden als informatiebron. De bevindingen uit de interviews met de resultaten uit het technisch onderzoek, beschreven in paragraaf 2.2 en 2.3 leverden voldoende informatie op om over te gaan tot de analyse en de conclusies, die in hoofdstuk 3 zijn beschreven. In bijlage 3 vindt u een overzicht van de mensen waarmee gesproken is.

Een tijdslijn, uitgewerkt in bijlage 4, kon worden gemaakt op basis van informatie uit de groepsapp van GL en screenshots van facebookcorrespondentie. De commissie heeft zich op de hoogte gesteld van de mogelijkheden van digitale recherche. In paragraaf 1.4 worden de resultaten uit het technisch onderzoek beschreven. In hoofdstuk 2 vindt u bevindingen en analyse. In hoofdstuk 3 de conclusies en aanbevelingen. 1.1 De opdracht vanuit GroenLinks Het regionale partijbestuur GL heeft na consultatie van het landelijk partijbureau van GL in samenspraak met de onderzoekscommissie de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:

• •

• •

Hebben andere functionarissen van GL Zeist (bestuur, fractie, wethouder en andere leden met een functie) zelf gebruik gemaakt van nepprofielen op sociale media en hebben ze die profielen gebruikt voor politiek gewin? Hebben deze functionarissen van GL Zeist eerder dan 4 februari 2021 kennisgenomen van het gebruik van nepprofielen door RC? Is er aan actieve waarheidsvinding gedaan naar aanleiding van de aantijgingen op sociale media in de week vóór 4 februari? Zijn er concrete aanwijzingen te achterhalen dat één of meer GL functionarissen RC praktisch ondersteunden in het gebruik van deze nepprofielen? Zijn er aanbevelingen of lessen te trekken uit bovenstaande bevindingen?

Voor de uitgebreide opdracht en de procedure zie bijlage 1.

5

Hoofdstuk 2 Bevindingen en Analyse 2.1 Media-aandacht en de reacties van GroenLinks Zeist en andere politieke partijen. Veel aandacht in de pers Naast de regionale en lokale kranten heeft ook de landelijke pers veel aandacht besteed aan het feit dat de fractievoorzitter van GL gebruik maakte van nepaccounts en zich voordeed als een columniste in het digitale Zeister Magazine, waar hij de uitgever van is. De heer Oskam informeert via de media Zowel op de Regionale TV in het programma Slotstad als in een uitzending van Pointer (KRO-NCRV) over de invloed van trollen op de verkiezingscampagne legt de heer Oskam, vroeger actief in de politiek, nu moderator van de Facebookgroep “Voor Zeist” uit hoe hij erachter is gekomen dat de inmiddels bekende vijf accounts met de namen Noortje van Breukelen (ook schrijvend als columnist van het Zeister Magazine), Felix Stoker, Sheila Zwierig, Edwin de Kort en Femke van Dijk terug te voeren zijn op RC. Uit gesprekken met mensen die niet bij GL zijn aangesloten, maar wel heel actief op sociale media zijn, blijkt dat het ene gerucht het andere versterkte en dat tenslotte de heer Oskam op zoek ging naar deze fake-accounts en daarna over de wijze waarop RC te koppelen zou zijn aan deze accounts. Opvallend is vooral het gerucht dat er meer mensen betrokken zouden zijn bij deze nepaccounts.

Zowel door de heer Oskam als ook in nieuwsberichten van de politieke partijen van VVD en SEYST.nu wordt hier op gepreludeerd. De columns en het FB-account van Noortje van Breukelen RC is eindredacteur van het Zeister Magazine, een website waarop verschillende columnisten schrijven. Op deze site publiceert Noortje van Breukelen, een blonde jongedame, die RC sinds oktober 2017 via (in totaal 7) columns tot leven brengt. Zij schrijft over een politiek heet hangijzer, namelijk het autovrij maken van de Slotlaan in Zeist. In augustus 2019 maakt RC op Facebook ook een nepaccount onder de naam van Noortje van Breukelen aan. De reacties van GL Zeist en de andere politieke partijen GL Zeist laat vanaf 2 februari in aansluitende nieuwsberichten op haar site zien hoe de partij vanaf het moment van de geruchten, aanvankelijke ontkenning en daarna onontkoombare bevestiging in een rollercoaster belandt. De raadsvergadering op 16 februari, waarin de andere partijen hun meningen niet onder stoelen en banken steken, is voor de fractieleden heftig. Sommige andere partijen schrijven na deze vergadering in hun nieuwsberichten dat RC deze acties nooit alleen heeft kunnen doen. Zij eisen een onafhankelijk onderzoek. Het bestuur van GL neemt het initiatief, bericht zorgvuldig aan het werk te willen en geeft half maart een onafhankelijke commissie de opdracht de zaak te onderzoeken.

Deze start een week daarna met het onderzoek. 2.2. De bevindingen uit de gesprekken Hieronder treft u de belangrijkste bevindingen uit de gesprekken die de commissie met een groot aantal betrokkenen heeft gevoerd. Beschrijving van Zeist en de positie van de belangrijkste facebookgroepen Zeist wordt omschreven als een groot dorp, te groot voor het servet en te klein voor het tafellaken. 11.000 inwoners leven in vier kernen, 55.000 in Zeist zelf. Veel mensen kennen elkaar, een substantieel deel van de bevolking doet mee aan de twee grootste Facebookgroepen, een met de naam “Zeist” waar Paul Koster de moderator van is (meer

6

dan 10.000 leden) en een met de naam “Voor Zeist”, geleid door Pieter Oskam (circa 1000 leden). Daarnaast is er nog een aantal kleinere groepen actief. Zeist kent een actieve burgerparticipatie, iets wat ook actief uitgedragen wordt door de burgemeester. GL Zeist vanaf 2018 In 2018 behaalt GL een goed verkiezingsresultaat, van 3 naar 7 zetels in de gemeenteraad. De raadsleden zijn op drie na nieuw en onervaren in het raadswerk. Een lijstduwer wordt geheel verrast doordat ze met voorkeurstemmen in de raad komt. Er volgen coalitieonderhandelingen en de toenmalige fractievoorzitster Laura Hoogstraten wordt benoemd als wethouder. RC, met ervaring in het raadswerk, wordt haar opvolger als fractievoorzitter. In de raad is de sfeer prettig, er wordt stevig gedebatteerd, maar de onderlinge verhoudingen blijven goed. Een politiek onderwerp op sociale media Eén onderwerp speelt vooral hoog op. Dat betreft het Centrumplan waarbij het idee is om de Slotlaan, een duidelijke as in het centrum van Zeist, autovrij te maken en ruimte te geven aan fietsers en voetgangers. Dit plan roept veel verzet op. Deze discussie wordt niet alleen in de raad gevoerd, maar is ook onderwerp van het publieke debat. In deze discussie speelt Noortje van Breukelen een rol.

Zij pleit voor het autovrij maken van de Slotlaan en beschrijft zichzelf als iemand die boven een winkel aan de Slotlaan woont en op een onderwijsinstelling lesgeeft. Ze begint een facebookgroep ‘Powergirls’ (350 leden) waaraan ook vrouwelijke raadsleden een bijdrage leveren. In de zomer van 2020 zijn er al geruchten dat RC achter Noortje van Breukelen zit. Jurian Vernooij (hierna “JV” te noemen) een bekende van RC, heeft het vermoeden dat RC achter de nepaccounts zit. Hij baseert zijn vermoedens onder andere op overeenkomsten in taalgebruik tussen het account van RC zelf en de nepaccounts. In december spreekt JV zijn vermoedens uit aan RC. RC geeft toe. JV adviseert RC om te stoppen met de accounts en geeft aan zich anders genoodzaakt te zien om de moderatoren van de Facebookgroepen waarin RC via de nepaccounts meediscussieert, te vragen de accounts te verwijderen. RC gaat echter gewoon door met het gebruik van de nepaccounts. JV vraagt vervolgens de moderators van groep Zeist deze nepaccountants te verwijderen. Door JV wordt het daadwerkelijk bewijs geleverd omdat de mail-herstel adressen van de nepaccounts te koppelen zijn aan het mailadres van RC. Binnen de facebookgroep Zeist waren vooral “Noortje” en “Felix” actief. Zij becommentarieerden de vlogs van RC , die hij wekelijks maakte voor GL Zeist over een politiek standpunt. Daardoor bleef deze hoog op de tijdlijn staan.

In deze facebookgroep vonden heftige discussies plaats tussen politici. Verbazing en geschoktheid in de fractie van GL Uit de gesprekken met de fractieleden, maar ook met personen buiten GL blijkt dat grote verbazing en geschoktheid overheerste toen de fractievoorzitter RC uiteindelijk toegaf dat Noortje van Breukelen een door hem gebruikt pseudoniem was en dat hij ook de eigenaar was van nog vier andere nep-profielen die zich op Facebook roerden met politiek getinte berichten. Ook het vermeend in een besloten facebookgroep zitten met vrouwen, via Noortje van Breukelen, heeft veel vrouwen geschokt. Geen afspraken over omgang met sociale media De grote meerderheid van de fractie- en bestuursleden van GL Zeist is niet of niet meer actief op Facebook. Een enkeling gebruikt het privé. Voor hen is het risico op de gebruikelijke ongenuanceerde reacties wanneer je als bekende GL’er iets post op sociale media, reden temeer om daar van af te zien. De fractie sprak onderling niet over de inzet van sociale media. Alleen over de inhoud van de wekelijkse vlog werd gesproken in het fractieoverleg. RC bepaalde zelf het onderwerp en de inhoud van de vlog. Deze werd op de facebookpagina (of site) van GL

7

gezet en RC verspreidde deze via de Zeister Facebookgroepen. De fractievoorzitter zette in op het profileren van GL Zeist. De nepaccounts gebruikte hij om de onderwerpen van GL extra onder de aandacht te brengen. Onervarenheid en weinig begeleiding in de GLfractie De fractie gaf de fractievoorzitter alle ruimte. Discussie over de omgang en gebruik van sociale media ontbrak. De fractieleden waren op drie na nieuw in de politiek. Na de installatie in de raad is weinig tot niets gedaan aan het inwerken van de nieuwe fractieleden. Het gevolg was dat iedereen zich op zijn eigen portefeuilles concentreerde. Spanning tussen GL en het college in 2020 In de loop van 2020 maken een raadslid en een buitengewoon raadslid van GL gewag van onheuse bejegening door een (CDA)wethouder. De meningen over hoe dit incident aan te pakken lopen in de GL-fractie sterk uiteen. De fractievoorzitter neemt hier geen bemiddelende rol in. Vervolgens belandt de brief van de GL-leden in de pers en GL ziet zich genoodzaakt een formele klachtenprocedure te starten. Bemiddeling tussen klagers en wethouder is niet tot stand gekomen, ook niet nadat de klacht ongegrond is verklaard. Deze hele kwestie heeft de relatie tussen de beide coalitiepartners verslechterd.

De relatie tussen de coalitiepartners GL-CDA verslechtert nog meer, wanneer via een van de -achteraf gezien- nepaccounts met de naam Felix Stoker –wordt geïnsinueerd dat er bij het onderzoek naar de klacht sprake is van CDA-vriendjespolitiek. Daar bovenop plaatst de fractievoorzitter van GL een vlog (25 januari 2021), waarin beslissingen over het Persoons Gebonden Budget in Zeist gelinkt worden aan de Toeslagenaffaire in Den Haag; een directe aanval op het CDA. De GL-fractie en het bestuur spraken in deze vlog de fractievoorzitter aan op deze onheuse aanpak. Pas later werd de vlog verwijderd, maar toen was het kwaad al geschied. Het CDA en de VVD waren geraakt door de vergelijking die getroffen werd. (zie tijdlijn, bijlage 4) De geruchten bij fractieleden en bestuur van GL komen pas laat binnen Na 25 januari druppelen de berichten over nep-profielen en iets later de beschuldiging dat RC daar achter zit, bij de fractie en bestuur binnen. Er volgt een lawine van mails, overleggen en vergaderingen. Fractie en bestuur scharen zich tot 3 februari achter RC, die blijft verklaren dat hij weliswaar opstapt vanwege alle verdachtmakingen, maar niet verantwoordelijk is voor de nepprofielen. Pas wanneer RC geconfronteerd wordt met screenshots, waarop het hersteladres van de nepaccounts met zijn mailadres te zien is, geeft hij toe eigenaar te zijn van deze accounts.

Beschuldigingen aan GL Piet Oskam geeft aan dat RC nooit alleen gehandeld kan hebben en twijfelt ook aan de onafhankelijkheid van het onderzoek. De gezamenlijke fractievoorzitters hebben verklaard vertrouwen in het onderzoek te hebben en dit af te wachten. De burgemeester ziet geen aanleiding om het onderzoek uit te laten voeren vanuit de raad, omdat RC geen raadslid meer is. Waardering voor en kanttekeningen bij het raadslid Camstra In de gesprekken spreekt vrijwel iedereen zijn waardering uit voor de inzet van RC in de politiek en zijn activiteiten om de politiek bij de burgers te brengen. Hij wordt een goed debater genoemd, een bevlogen en gedreven politicus. Wel zijn er kanttekeningen bij zijn wens om altijd meer te willen dan al binnen de coalitie was afgesproken. Het onderwerp waarop zoals gezegd de meeste politieke druk ontstond was het Centrumplan Zeist. Dit thema dateert al van de vorige raadsperiode. De coalitie wilde een bescheiden pilot uitvoeren, maar RC ging voluit voor het autovrij maken van de Slotlaan. Ook zijn bekendste nepprofiel ‘Noortje van Breukelen’ zette zich daarvoor in.

8

Contacten met de digitale alter-ego’s van Camstra Verschillende mensen binnen en buiten GL hebben in de loop der tijd contact proberen te zoeken met Noortje van Breukelen en Felix Stoker. De andere nepaccounts waren minder actief. Noortje en Felix leken echt betrokken bij GL en het gedachtengoed te omarmen. Meerdere mensen, waaronder fractieleden van GL en andere raadsleden zochten contact met deze personen om eens af te spreken. De afspraak lukte nooit, ook niet bij herhaald verzoek, achteraf om begrijpelijke reden. De columnisten bij het Zeister Magazine hoopten Noortje te ontmoeten bij redactieborrels. Ze wilden wel eens kennis maken met Noortje die ze alleen van een fotootje kenden. Hoewel ze werd uitgenodigd voor de incidentele borrels verscheen ook zij nooit. Niemand had toen het vermoeden dat ze het alter ego was van RC. Ook een columnist die aan de Slotlaan woont, verbaasde zich erover dat hij Noortje nergens van kende of tegenkwam. Mogelijke impact van de inzet van nepprofielen Het bereik van de facebookgroep Zeist is redelijk groot (10.000 leden). De facebookgroep Voor Zeist is beperkt (circa 1000 leden), evenals het bereik van het Zeister Magazine. De politieke impact van de discussies op deze sociale media over bijvoorbeeld het Centrumplan is naar het oordeel van geïnterviewden minder groot dan wordt verondersteld.

Facebookgebruikers zijn eerder op zoek naar meningen die de eigen opvatting ondersteunen dan naar discussies om zich een mening te vormen.

2.3 De bevindingen uit het technische deel van het onderzoek Aan verschillende digitale deskundigen, o.a. werkzaam bij FOX-IT, een IT-security bedrijf, heeft het bestuur van GL Zeist en de onderzoekscommissie advies gevraagd op welke wijze achterhaald kan worden of RC alleen heeft gewerkt vanuit zijn nepaccounts of dat er ook andere betrokkenen waren. De accounts zijn verwijderd van Facebook, maar RC is bereid geweest de digitale dumps van de facebookaccounts over te dragen aan één van de bestuursleden van GL Zeist. Het betreft de volgende accounts met de startdatum op Facebook: 09-8-2019 Noortje van Breukelen 17-5-2020 Felix Stoker 31-5-2020 Femke van Dijk 20-6-2020 Sheila Zwierig 21-6-2020 Edwin de Kort Het technische onderzoek is erop gericht geweest om een koppeling te maken tussen alle data en locaties, waar ingelogd is op de nepaccounts met de aanwezigheid van RC daar ter plekke. In een overzicht dat de commissieleden is overhandigd, zijn vrijwel alle data te koppelen aan bewijzen dat RC daar op dat moment was. Gegevens die geleverd zijn door RC zijn b.v. vakantiedata en declaraties. Een enkele koppeling is moeilijk te achterhalen, omdat deze via een mobiele serviceprovider heeft plaatsgevonden. De commissie zag geen aanleiding te veronderstellen dat een van de andere GL fractieleden op dat moment op die serviceprovider zou hebben ingelogd.

Juist ook, omdat als er ingelogd was er vrijwel altijd op meer dan één van de vijf accounts werd ingelogd. Het overzicht wordt niet gepubliceerd in dit rapport, omdat de commissie van mening is dat de privacy van RC in deze gewaarborgd moet worden. De inhoud van de berichten van en de correspondentie met bovenstaande 5 verwijderde accounts is op de Facebookgroepen niet meer te achterhalen. In het kader van de privacy van de deelnemers aan de gesprekken is de inhoud van de gesprekken uit de datadumps niet uitgebreid onderzocht. Bovendien was het niet aannemelijk dat een analyse uit deze datadumps aanvullende informatie zou opleveren.

9

Eén uitzondering is wel gemaakt voor het analyseren van een privégesprek, met toestemming van RC en de gesprekspartner van RC. Het betreft het gesprek met JV. Zoals in hoofdstuk 2.2. beschreven confronteert hij RC op 12 december 2020 met het vermoeden van het gebruik van fake accounts. In dit digitale gesprek geeft RC toe dat het zijn accounts zijn. JV adviseert hem te stoppen met de accounts en waarschuwt RC dat hij anders genoodzaakt is om de moderatoren van de Facebookgroepen waarin RC via de nepaccounts meediscussieert, te vragen de accounts te verwijderen. In januari, een maand na het persoonlijk verzoek aan RC meldt JV de moderatoren dat er sprake is van nepaccounts. De moderatoren (Paul Koster e.a.) hebben vervolgens RC aangesproken op deze berichten en alle accounts een bericht gestuurd, met het verzoek om Noortje te willen ontmoeten. Kort daarop verdwenen de profielen en is RC de toegang tot groep Zeist en Zeister Magazine ontzegd. De commissie heeft RC gevraagd waarom hij geen gehoor heeft gegeven aan het verzoek van JV. Hij heeft aangegeven dat hij zichzelf die vraag ook nog steeds stelt. RC heeft bij herhaling aan de commissie aangegeven dat hij niet méér fakeaccounts beheert. De commissie kreeg van de geïnterviewden nog namen van andere mogelijke fakeaccounts. Deze zijn herkend als fake, maar na verificatie niet terug te leiden op RC. 2.4 Analyse a.

Waarom maakte de fractievoorzitter van GL gebruik van deze valse accounts? De commissie ziet een aantal oorzaken: -

Gedrevenheid voor het eigen ideaal en plezier aan het discours. RC wordt door iedereen beschreven als een gedreven politicus, die daarmee ook veel beledigingen en narigheid op de sociale media over zich heen kreeg. De geïnterviewden zeggen zich heel goed te kunnen voorstellen dat je je wilt verschuilen. De raadsleden en actieve leden van GL krijgen op sociale media veel te verduren. Ook lokaal worden zij vaak uitgescholden. Zelfs (oud-)politici van andere partijen kunnen het soms bont maken. Daarom zijn fractieleden van GL Zeist weinig actief op de sociale media.

-

Veel plezier aan het schrijven en een oefening in fictie. De ervaring voor RC bleek erg positief toen hij onder het pseudoniem van Noortje van Breukelen startte met de column in het Zeister Magazine. Noortje werd vriendelijk bejegend met hetzelfde verhaal als RC als politicus zelf uitdroeg. RC beleefde daarnaast ook plezier aan het schrijven en het in de huid kruipen van een ander, zoals een schrijver doet.

b. Waarom waarschuwden en beschermden anderen hem niet? De commissie ziet hier een aantal mechanismen: -

-

RC is binnen de fractie van GL Zeist de leider van het debat en wordt gewaardeerd om zijn inzet en het brengen van de politiek bij de burgers. RC deelt weinig met de fractie over zijn activiteiten op sociale media. De fractie leden zien vooral dat GL Zeist veel stemmen krijgt. Het bereiken van de doelen is het belangrijkste doel in de politiek. Dat is beter haalbaar bij meer zetels in de raad. Dat daar niet alle middelen bij toegestaan zijn, ligt weliswaar vast in de gedragscode van de gemeenteraad, maar deze specifieke acties zijn enerzijds niet zichtbaar, anderzijds nooit aan de orde gekomen bij gesprekken over “een integer politicus”.

10

-

-

Leden van andere politieke partijen zijn ambivalent ten opzichte van de fractievoorzitter van GL. Ze waarderen zijn actieve inzet als raadslid tegelijkertijd vinden ze het lastig dat GL zich meer als fractievoorzitter van een oppositie partij opstelt. RC ziet zelf niet in dat zijn acties niet-integer zijn. Andere leden van de fractie en bestuursleden corrigeren niet, omdat zij geen idee hadden dat RC gebruik maakte van nep accounts. RC wordt weliswaar buiten de politiek gewaarschuwd, maar hij herkent het signaal onvoldoende de ernst van de situatie om zelf actie te ondernemen.

c. Hoe kon deze situatie standhouden? De commissie ziet daar een aantal verklaringen voor: -

-

-

Hoewel het door alle media-aandacht lijkt alsof heel Zeist zich druk maakt over maatschappelijke vraagstukken, beperkt zich dat tot een kleine groep actieve burgers. Zowel de columns in het Zeister Magazine als de discussies in de facebookgroepen richten zich slechts tot een beperkte groep mensen die zich maatschappelijk niet gehoord voelen. De zeven columns, die (sinds 2017) onder het pseudoniem Noortje van Breukelen geschreven zijn, kregen aanvankelijk alleen maar positieve aandacht. Het facebookaccount riep geen vraagtekens op, omdat de persoon zo levend leek met werk, vrienden, geschreven columns en eigen initiatieven. De andere vier facebookaccounts bestonden pas sinds mei 2020.

d. Had de fractie en het bestuur van GL Zeist anders kunnen handelen? De commissie heeft de procedure en de tijdslijn geanalyseerd en komt tot de volgende analyse: -

-

Eind januari kwamen de verdachtmakingen bij GL Zeist binnen. De keuze om de fractievoorzitter in eerste instantie te steunen, is begrijpelijk voor GL Zeist, omdat de verdachtmakingen erg politiek gekleurd leken en RC ontkende dat de geruchten waar waren. Bestuur en fractie namen het standpunt in: RC is onschuldig tot het tegendeel bewezen is. Een belangrijke waarde van GL is samenwerken op basis van vertrouwen. Onervarenheid van de fractie en het bestuur, en de sterke positie van de fractievoorzitter bemoeilijkten acties vanuit het bestuur. Het feit dat de fractie en ook andere leden van GL nauwelijks de activiteiten op sociale media volgden, maakte de groep onwetend op dit terrein en daarmee goedgelovig.

11

Hoofdstuk 3. Conclusies en aanbevelingen 3.1 Conclusies De commissie trekt de volgende conclusies en beantwoordt hiermee de onderzoeksvragen: De commissie concludeert dat de fractieleden en andere betrokkenen bij GL Zeist geen weet hadden van de nepaccounts van RC en daar (dus) ook geen aandeel in hebben gehad. De resultaten uit het technisch onderzoek ondersteunen deze conclusie. De ervaring met en de betrokkenheid bij het gebruik van sociale media is bij een aantal beperkt, anderen kiezen er bewust niet voor gezien de vele negatieve reacties naar GL-leden. De commissie vond geen aanwijzingen dat andere nepaccounts gebruikt of beheerd worden door GL Zeist. De commissie concludeert uit de tijdslijn die gebaseerd is op communicatie over en weer in de GL WhatsApp-groep, en uit de informatie over het ontmaskeren van RC via de Facebookgroepen Zeist en Voor Zeist dat de functionarissen van GL op 3 februari door externen op de hoogte zijn gebracht van het bestaan van nepaccounts, mogelijk van RC. Voor die tijd vindt de commissie geen enkele aanwijzing dat wie dan ook van GL betrokken was of op de hoogte was van de nepaccounts. De commissie heeft geen aanwijzingen dat wie dan ook RC praktisch ondersteunde bij het gebruik van de nepaccounts. Het technisch onderzoek geeft geen aanleiding om hulp te veronderstellen.

De tijdsbesteding van RC aan zijn activiteiten op sociale media wordt door actieve gebruikers absoluut haalbaar geacht. Hij heeft daar geen hulp voor nodig gehad.

12

3.2 Aanbevelingen De commissie komt op basis van haar bevindingen, analyse en conclusies tot de volgende aanbevelingen: 3.2.1 Voor de fractie van GL -

Bevorder een open, veilige en collegiale cultuur in de fractie Formuleer een heldere visie over het gebruik van sociale media en houd deze actief Steun nieuwe fractieleden bij het inwerken in de raad Investeer in actieve en persoonlijke samenwerking met coalitiepartners om politieke doelen gezamenlijk voor elkaar te krijgen. Er is veel vertrouwen geschaad Bespreek met elkaar wat het betekent coalitiepartner te zijn Werk aan teambuilding Maak goede portefeuilleverdelingen en spreek elkaar (daarop) aan

3.2.2 Voor het bestuur van GL Zeist -

Evalueer deze crisis en analyseer de eigen rol t.o.v. de fractie Wees een “goed werkgever” voor de fractie Versterk de dialoog tussen bestuur-fractie-wethouder Benoem een vertrouwenspersoon voor de fractieleden Richt periodieke evaluatiemomenten in m.b.t. integriteit Stel samen met de fractie een gedragscode op voor externe communicatie via sociale media

3.2.3 Voor het college en de gemeenteraad -

Evalueer deze crisis en bespreek de gezamenlijke verantwoordelijkheid bij integriteitskwesties Neem in de gedragscode een paragraaf op over het gebruik van sociale media

13

BIJLAGE 1: de opdracht van het partijbestuur van GL

Het bestuur van GL Zeist besluit om nader onderzoek te doen naar aanleiding van het gebruik van nepprofielen op Facebook door fractievoorzitter van GL Zeist RC. Deze opdracht behelst de volgende vragen: 1. Hebben andere functionarissen van GL Zeist (bestuur, fractie, wethouder en andere leden met een functie) zelf gebruik gemaakt van nepprofielen op sociale media, en hebben ze die profielen gebruikt voor politiek gewin? 2. Hebben deze functionarissen van GL Zeist eerder dan 4 februari 2021 kennisgenomen van het gebruik van nepprofielen door RC, op basis van reëel en overtuigend bewijs? Is er aan actieve waarheidsvinding gedaan naar aanleiding van de aantijgingen op sociale media in de week vóór 4 februari? 3. Zijn er concrete aanwijzingen te achterhalen dat één of meer GL functionarissen RC praktisch ondersteunden in het gebruik van deze nepprofielen? 4. Zijn er aanbevelingen of lessen te trekken uit bovenstaande bevindingen? -

deze vragen zullen worden beantwoord in individuele gesprekken met een onafhankelijke onderzoekscommissie.

-

de mogelijkheid bestaat om deze gesprekken met feitenonderzoek te ondersteunen. RC zal een beveiligd bestand met gebruiksdata van Facebook ter beschikking stellen. Indien nodig zal onafhankelijke IT-expertise ingezet kunnen worden.

-

tijdslimiet bij voorkeur 1 maand

-

het rapport gaat naar GL landelijk tegelijkertijd met het aanbieden aan bestuur GL Zeist. De gemeenteraad van Zeist zal het integrale rapport ter inzage krijgen. Namens het bestuur van GL Zeist, Voorzitter Liesbeth Raymakers

14

BIJLAGE 2: De gedragscode Integriteit Inleiding Gedragscode Integriteit (dagelijkse) bestuursleden, raadsleden en buitengewone raadsleden gemeente Zeist 2018

Wanneer je werkzaam bent in het publieke domein ligt al het handelen onder een vergrootglas. Dat geldt, zeker in deze tijd, nog nadrukkelijker voor bestuurders en volksvertegenwoordigers. Het eigen handelen en het uiten van standpunten draagt, zowel in het dagelijks werk als in de persoonlijke levenssfeer, sterk bij aan de algemene beelden meningsvorming. Dit is een verantwoordelijkheid die als een extra belasting gevoeld kan worden, maar ook een meerwaarde kan hebben voor de vormgeving van de persoonlijke koers als mens en functionaris. Een regeling zoals deze gedragscode kan daarbij ondersteunend zijn. Het gaat hierbij niet om het zeker stellen van de grenzen of het checken van de regels, maar om het bewust afwegen van de keuzes die in het dagelijks leven voorbijkomen en daar integer naar handelen. Als de gedragscode zo wordt toegepast heeft het een meerwaarde voor ons allen en geeft de aanleiding voor een gesprek met elkaar over wat ons raakt, waar onze twijfels zitten en waar we voor moeten staan. Het bepalen van integriteit heeft veelal een oordeel in zich. Daarmee is het lastig om vanuit een eigen ervaring een vraag te stellen of een kwestie aan te kaarten. Toch zou het mooi zijn om aan de hand van deze gedragscode steeds opnieuw met elkaar te zoeken naar de meest passende wijze van handelen.

Om zo elke dag opnieuw een goede invulling te geven aan onze persoonlijke vertegenwoordiging van het publieke domein.

15

Bijlage 3: De mensen waarmee gesproken is.

Van en rondom de fractie GL • • • • • • • • • • • •

Ronald Camstra, voormalig fractievoorzitter Laura Hoogstraten, wethouder Roel van Nieuwstadt, raadslid, nieuwe fractievoorzitter Ans Pereboom, raadslid Najib Zahri, raadslid sinds februari 2021 Falco ’t Riet, raadslid Loeki Zeijlemaker, oud buitengewoon raadslid Kees Mulder, raadslid Gerard van Vliet, raadslid Rachida Ennachachi, raadslid Noureddine el Mansouri, buitengewoon raadslid Silke Zwart, communicatie, aspirant buitengewoon raadslid

Van en rondom het bestuur GL • • • • • • •

Liesbeth Raymakers, voorzitter bestuur Josje Henkelman, secretaris bestuur Hans Rouwenhorst, penningmeester bestuur Gert-Jan van Lochem, bestuur – communicatie Hans Snel, ledencontact bestuur Frank Dirkse, commissie T&O (functioneringsgesprekken) Kees Hammink, commissie T&O (functioneringsgesprekken)

Raadsleden en wethouder andere parttijen • • •

Wouter Catsburg, wethouder CU/SGP Karst Schuring, fractievoorzitter PvdA Roy Luca, oud-wethouder en nu raadslid Seyst.nu

Buiten deze groepen • • • •

•

Johan Janssen, griffier Gemeente Zeist René Scheffer, redacteur Zeister Magazine Pieter M. Oskam, moderator Facebookgroep “Voor Zeist” Paul Koster, mediator Facebookgroep Zeist Jurian Vernooij, tekstschrijver

16

BIJLAGE 4: De tijdlijn voor GL. De tijdlijn is opgesteld op basis van de aan de commissie overhandigde discussie in de groeps-WhatsApp van GL. Datum Voor 25 jan 25 jan

26 jan 26 jan 30 jan

30 jan

31 jan

31 jan

Geen discussie in fractie of bestuur van GL over het mogelijk bestaan van nepprofielen en mogelijke relaties van GL daarmee. Gemeld wordt dat wethouder Fluitman op Facebook pittige discussie voert met fractieleden GL. Geraakt door de vlog waarin een link gelegd wordt tussen de politiek in Zeist en de landelijk spelende Toeslagenaffaire. Een bestuurslid van GL wijst erop dat de vlog een harde klap is in gezicht van CDA en breder. Een Zoomgesprek een aantal bestuurs- en fractieleden volgt. De fractievoorzitter merkt dat de laatste vlog intern en extern veel los maakt. Snapt de bezwaren. Stelt voort de vlog te verwijderen. Een nieuwe vlog volgt en met de fractievoorzitters van de coalitie is gesproken. Gekoerst wordt op rust in de geledingen. Later volgt een mail van uit het bestuur van de VVD in Zeist. Mail spreekt van grote zorgen over de verwikkelingen op Facebook m.b.t. RC. Genoemd wordt dat deze met verschillende fake accounts actief zou zijn. Accounts waarmee hij zich mengt in politieke kwesties. Is deze ophef bij GL bekend? Vanuit het bestuur wordt met de VVD gebeld, de toon van het gesprek is gealarmeerd. GL wijst erop dat er geen bewijzen zijn, louter aantijgingen. RC’s verklaring t.a.v. Zeister Magazine en eigen account zijn voor GL voldoende. Gewezen wordt op toon debat op Facebook, is schadelijk voor beeld lokale politiek. Moddergooien i.p.v.

met de uitvoering bezig zijn. De vlog zal verwijderd worden en RC maakt een duidelijk statement met ‘toon was niet gelukkig en ik heb geen fake accounts’. Het account van Noortje van Breukelen blijkt verwijderd. RC reageert, legt uit dat Noortje een columnist van het Zeister Magazine is maar dat hij haar niet kent. Binnen GL wordt gevraagd naar emailberichten aan Noortje om contact te krijgen en zo te zien dat ze bestaat. Dat aantonen zou argwaan uit de lucht halen. Zoeken op Google levert niet echt iets op behalve dat ze op de Slotlaan woont. Een bestuurslid wijst erop dat het account ‘Felix Stoker’ rond de klacht van twee raadsleden tegen een wethouder op Facebook verscheen en digitaal in rook lijkt te zijn opgelost. Wil uitgezocht hebben hoe dit zit anders blijft het GL achtervolgen. Gewezen wordt op andere columnist van het Zeister Magazine die ook op de Slotlaan woont. Niet voorstelbaar dat die Noortje dan niet kent. RC zegt dat hij mailtjes door zal sturen en dat hij openlijk verdacht wordt om achter nepprofielen te zitten. Denkt dat de anderen binnen GL er nu wel van overtuigd zijn dat hij zoiets nooit zou doen. Wijst op de aanvallen in 2015 en 2019 door Geen Stijl aan zijn adres. Achteraf vindt hij de vlog te scherp van toon en onvoldoende bindend. Heeft de impact onderschat. Gewerkt wordt aan verklaring.

17

1 feb

2 feb

3 feb

4 feb

Een bestuurslid stelt dat de beste de-escalatie zou zijn als Noortje zich zou melden, zonder dat blijft het aan GL kleven. Iets later wordt de voorzet van Ronald helder gevonden door bestuur GL. Voorstel om die namens fractie en bestuur te plaatsen en de vlog intrekken. Bestuur GL wil naar buiten uitstralen dat GL serieus omgaat met de zaak en wil het stoken proberen te stoppen. De verklaring wordt op de Facebookpagina van GL-geplaatst en de vlog wordt verwijderd en daarmee alle commentaren. Het bestuur heeft Noortje op 1 feb gemaild en er kwam geen reactie Hoe om te gaan met Pieter Oskam die ook op eigen Facebook van GL reageert. Tegen 21.00 uur wordt gemeld dat er weer vervelende reacties binnen komen. RC meldt dat een open brief van Pieter Oskam op Twitter staat, en dat RTV Utrecht belt. Denkt dat negeren niet verstandig is en wil gewoon verwijzen naar het statement van gisteren. Een bestuurslid geeft aan nul onderbouwing te hebben gezien. Was wel geschrokken van een screenshot waarin RC voor vuile rat wordt uitgemaakt. ‘Geen Stijl’, dus een landelijk medium, vraagt zich af of het account ‘Noortje van Breukelen’ niet stiekem van RC is. Liesbeth Raymakers wordt gebeld door RTV Utrecht maar werkt nu. Bestuur houdt vol: RC ontkent en heeft ons overtuigd. Dus het gaat om fake-news. Er worden wel veel verdachtmakingen gezien. Een ‘smoking gun’ wordt nergens gezien.

Verklaring van fractie en bestuur gaat de deur uit. De voorzitter van het bestuur GL heeft gesproken met RTV Utrecht, ze twijfelt niet aan uitleg RC. Insinuaties komen uit bekende hoek. De Telegraaf zal het wel oppikken. Paul Koster reageert en zegt bewijzen te hebben. Liesbeth Raymakers krijgt screenshots van communicatie tussen JV en RC. Zij verwijzen naar RC. Er volgt een extra fractieoverleg voor. Verklaring van RC dat hij het niet was en legt functie fractievoorzitter neer, moe van alle aantijgingen en verdachtmakingen. RC stuurt brief aan de burgemeester De screenshots met het hersteladres worden bekend en RC geeft dan toe dat hij achter de nepaccounts zat.

18

Bijlage 5:

Overzicht van (een selectie) van berichten in de media

https://www.ad.nl/utrecht/ongenuanceerd-schelden-op-zeister-politiek-is-op-facebookaan-de-orde-van-de-dag~ae295ace/ https://www.ad.nl/utrecht/politieke-rel-in-zeist-bestaat-de-blonde-noortje-vanbreukelen-wel-GL-voorman-beschuldigd-van-fake-accounts~a2f0a488/ https://www.ad.nl/utrecht/politieke-rel-in-zeist-bestaat-de-blonde-noortje-vanbreukelen-wel-GL-voorman-beschuldigd-van-fake-accounts~a2f0a488/ https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/2133571/politicus-in-zeist-zou-trollen-gebruiken-omsociale-media-te-beinvloeden-die-noortje-bestaat-helemaal-niet.html https://nos.nl/l/2367264 https://www.nieuwnieuws.nl/5153057/fractievoorzitter-GL-zeist-weg-na-facebookcatfishrel/ https://www.binnenlandsbestuur.nl/digitaal/nieuws/met-nepprofiel-kom-je-als-lokaalpoliticus-niet.16036198.lynkx https://www.world-today-news.com/GL-party-chairman-zeist-confirms-fake-profiles-andresigns-now/ https://www.ad.nl/utrecht/zat-raadslid-camstra-in-zijn-eentje-achter-nepprofielen-opfacebook-alleen-dan-wordt-GL-nog-vertrouwd~a08d1198/ https://slotstad.nl/artikel/150633828/de-sfeer-in-de-raad-is-om-te-snijden-bijbespreking-van-rapport-over-gedrag-wethouder https://www.rtvutrecht.nl/nieuws/2136109/GL-zeist-onderzoekt-aantijgingen-overnepaccounts-maar-ziet-nog-geen-bewijs.html https://slotstad.nl/video/151483762/slotstad-actueel-aflevering-58 https://www.geenstijl.nl/5157507/weird-weird-weird/

https://www.dagelijksestandaard.nl/2021/02/GL-fractievoorzitter-blijkt-kwaadaardigliegbeest-gebruikt-misleidende-trollaccounts-de-dotan-van-zeist/ https://www.geenstijl.nl/5157542/nog-meer-bewijs-ronald-camstra-van-GL-noortje-vanbreukelen/ https://www.trouw.nl/binnenland/ex-fractievoorzitter-GL-zeist-toch-achternepaccounts~b267f1c4/ https://pointer.kro-ncrv.nl/de-invloed-van-trollen-op-de-verkiezingscam pagne?fbclid=IwAR0bWKjNiQB6DNLIRip-2jjoL9VbmMbqqacfDGg70lNBUJV9JDTeXCsoHtY

19

Bijlage 6: Geraadpleegde websites en andere documenten

1. Nieuwsberichten van politieke partijen over nepaccounts https://zeist.GL.nl/nieuws https://zeist.vvd.nl/nieuws/42782/reactie-vvd-zeist-op-aftreden-ronaldcamstra-als-raadslid https://www.cda.nl/utrecht/zeist/actueel/nieuws/reactie-cda-zeist-over-fakeaccounts-GL https://seyst.nu/2021/02/16/reactie-seyst-nu-over-facebook-nepprofielen/ Andere partijen hebben geen nieuws geplaatst

2. Documenten Gemeenteraad -

Gedragscode Integriteit (dagelijkse) bestuursleden, raadsleden en buitengewone raadsleden gemeente Zeist 2018 Protocol handelwijze bij vermoeden van integriteitsschending door politieke ambtsdragers Besluitenraad 16 februari 2021

3. Andere Informatiebronnen

-

https://www.zeistermagazine.nl

20