PR21.029 Behoud verenigingsgebouw Austerlitz

Ontv. Griffie 18-01-2021/PR21.029 458705

Stichting Lokaal Austerlitz Oude Postweg 207 3711 AG AUSTERLITZ info@lokaalausterlitz.nl www.lokaalausterlitz.nl KvK-nummer 74333933 Beschermvrouwe: Fleur D. de Beaufort

Aan De leden van de gemeenteraad van Zeist Datum: 18 januari 2021 Onderwerp: behoud verenigingsgebouw Austerlitz Geachte heer/mevrouw, In 1890 is het verenigingslokaal aan het Dorpsplein in Austerlitz door de familie De Beaufort gebouwd voor het Austerlitzse verenigingsleven, voor het kunnen houden van bruiloften en partijen en voor het verlenen van gezondheidzorg. Het verenigingsgebouw heeft voor de bewoners van Austerlitz een grote rol gespeeld. In 1939 werd het gebouw voor rekening van de familie De Beaufort verbouwd om plaats te bieden aan 200 personen in plaats van 100. Vanaf 1890 tot aan de opening van het dorpshuis in 1973 heeft het verenigingsgebouw zijn maatschappelijke functie vervuld voor Austerlitz. In 1974 is vergunning verleend om het verenigingsgebouw te verbouwen tot R.K.-kerk. Deze functie is in 2015 is vervallen en is het gebouw, na tot eind vorig jaar nog te zijn gebruikt als noodopvang voor het dorpshuis, niet meer in gebruik. Het gebouw is één van de gebouwen, alhoewel het wonderbaarlijk genoeg niet is opgenomen in de gemeentelijke monumentenlijst, die tot het belangrijkste onroerend erfgoed van Austerlitz gerekend kan worden en dat bovendien een markante geschiedenis met zich meedraagt. Het postadres is Oude Postweg 137. De in maart 2019 opgerichte Stichting Lokaal Austerlitz is daarom bezorgd over de toekomst van dit markante gebouw.

De Stichting Lokaal Austerlitz heeft als doel: a. om het cultureel erfgoed en de lokale geschiedenis van het dorp Austerlitz in de gemeente Zeist op te sporen, te conserveren, te beheren en door te geven aan volgende generaties; b. de maatschappelijke inbedding en het cultuurhistorisch bewustzijn met betrekking tot de lokale geschiedenis te bevorderen; c. het verrichten van alle verdere handelingen, die met het vorenstaande in de ruimste zin verband houden of daartoe bevorderlijk kunnen zijn. De stichting heeft, met het doel een bijdrage te leveren aan het behoud van het gebouw, pogingen ondernomen om voor het gebouw een andere rendabele bestemming te vinden. Helaas is dit tot op heden niet gelukt. Wij hebben gemeend uw raad deelgenoot te moeten

maken van deze situatie in de hoop hiermee een bijdrage te leveren aan het behoud van het gebouw. In bijgaande nota, die op 31 november 2018 door ons (destijds nog als werkgroep) is aangeboden aan wethouder Fluitman van uw gemeente, is de betekenis van het gebouw voor Austerlitz verwoord en wordt een aanbeveling voor het voortgezet gebruik van het gebouw beschreven. Deze aanbeveling past geheel in het beleid van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zoals verwoord in haar beleidsnota van 22 juni 2018 “Erfgoed telt”. Met vriendelijke groet, namens de Stichting Lokaal Austerlitz, Hans Nijman, voorzitter.

Werkgroep Lokaal Austerlitz Onderdeel van de vereniging Austerlitz’ Belang

De betekenis van het voormalige verenigingslokaal voor Austerlitz

Woord vooraf Het verenigingslokaal aan het Dorpsplein in Austerlitz is één van de gebouwen die tot onroerend erfgoed van Austerlitz gerekend kan worden en dat bovendien een markante geschiedenis met zich meedraagt. Het postadres is Oude Postweg 137. Het verenigingsgebouw heeft voor de bewoners van Austerlitz een grote rol gespeeld voor het verenigingsleven, bruiloften, partijen en gezondheidzorg. Het gebouw is in 1890 aan Austerlitz voor dit doel geschonken door de familie De Beaufort. Vanaf 1890 tot aan de opening van het dorpshuis in 1973 heeft het verenigingsgebouw zijn maatschappelijke functie vervuld voor Austerlitz. In 1974 is vergunning verleend om het verenigingsgebouw te verbouwen tot R.K.-kerk. Deze functie is in 2015 is vervallen en is het gebouw tot op heden niet meer in gebruik. De Werkgroep Lokaal Austerlitz is daarom bezorgd over de toekomst van dit markante gebouw. In deze notitie is de betekenis van het gebouw voor Austerlitz verwoord en wordt een aanbeveling voor het voortgezet gebruik van het gebouw beschreven. Deze aanbeveling past geheel in het beleid van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap zoals verwoord in haar beleidsnota van 22 juni 2018 “Erfgoed telt”. De betekenis van erfgoed voor de samenleving” Voor zo ver niet bij de afbeeldingen vermeld, zijn deze afkomstig uit de collecties van inwoners van Austerlitz.

De datum van de afbeeldingen en de oorspronkelijke bron is daardoor niet meer te achterhalen. De constructietekeningen zijn afkomstig uit het gemeentearchief van de gemeente Zeist Werkgroep Lokaal Austerlitz Bert van Ginkel oktober 2018

(Bouw)geschiedenis In de publicatie “DE BUURTSCHAP AUSTERLITZ In het licht der historie” geschreven door W. Grapendaal is het volgende te lezen; “Daar er in de buurtschap voor de bewoners geen gelegenheid was om in verenigingsverband samen te komen en het opkomende verenigingsleven zeer veel behoefte had, liet J.F de Beaufort op zijn kosten in 1890 het zogenaamde “verenigingslokaal” bouwen.” Zeer waarschijnlijk gaat het om het gebouw op onderstaande afbeelding.

Het gebouw uit 1890

Overigens schrijft R. Loenen in het programmaboekje voor het 25-jarig bestaan van het Dorpshuis; “Dit gebouw werd in 1888 door Joachim F. de Beaufort aan de bevolking van Austerlitz geschonken.” Verder is in de publicatie (Grapendaal) te lezen; “De verschillende verenigingen uit de buurtschap kregen hierdoor een eigen tehuis, maar met de toename van het zielental en het daarmede gepaard gaande grotere bezoek aan het lokaal, bleek dit – plaats biedende aan 100 personen - te klein te worden. Dit was voor Vrouwe A.W.M. de Beaufort, de tegenwoordige bewoonster van Huize “’t Molenbosch”te Zeist, aanleiding het bestaande verenigingslokaal op haar kosten dusdanig uit te breiden, dat het plaats bood aan 200 personen. Dit werk, hetgeen in 1939 tot stand kwam, werd met grote dankbaarheid door de inwoners van Austerlitz aanvaard.” Het lijkt zeer waarschijnlijk dat het gaat om het gebouw op onderstaande afbeelding. De bouwvergunning hiervoor is verleend op 13 juni 1939.

Het gebouw uit 1939

Op 4 september 1950 is vergunning verleend voor de aanbouw van een vergaderlokaal aan de noord - oost gevel van het verenigingslokaal en is de gevel aan het Dorpsplein als onderstaande afbeelding uit komen te zien.

Op 15 december 1973 werd het Dorpshuis aan de Schooldwarsweg geopend en had het verenigingslokaal geen functie meer voor het dorp.

Op 6 april 1973 is het verenigingslokaal in eigendom van de gemeente Zeist gekomen. De katholieke gemeenschap in Austerlitz heeft op 13 mei 1973 formeel de gemeente Zeist verzocht het verenigingslokaal aan te mogen kopen om het te gaan gebruiken als kerk. Op 27 juli 1973 kreeg het kerkbestuur per brief een akkoord van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Zeist en op 8 april 1974 volgt een raadsbesluit. Op 27 januari 1975 wordt de acte gepasseerd en wordt het Rooms Katholiek Aartsbisdom Utrecht eigenaar van het verenigingslokaal. Voor de verbouwing tot kerk wordt op 22 januari 1974 door het kerkbestuur een aanvraag gedaan. De vergunning wordt op 9 mei 1974 verleend en is de gevel aan het Dorpsplein als onderstaande afbeelding uit komen te zien.

De plattegrond wordt ook aangepast, want een podium in een kerk is niet nodig. Een plafond in een kerk is ook ongebruikelijk en gaat er dus uit. Met een aanvullende bouwvergunning wordt ook de klokke stoel geregeld. In onderstaande afbeelding is de huidige situatie van het gebouw weergegeven. De hoofdafmetingen zijn nog gelijk aan het gebouw van 1939, aangevuld met de vergaderzaal uit 1950. Bij de verbouwing naar de kerk is er uitwendig slechts een extra deur en een klokke stoel bijgekomen.

Het huidige gebouw (foto 2017)

Maatschappelijke levensloop Uit het citaat van Grapendaal valt te concluderen dat rond 1890 Austerlitz te maken kreeg met een opkomend verenigingsleven. De eerste officieel opgerichte vereniging in Austerlitz is waarschijnlijk de “Vereniging tot bestrijding van drankmisbruik vooral op den Zondag” in 1887. Dan is er natuurlijk een onderkomen nodig om samen en drankje te nuttigen, anders moet het in de buitenlucht.

Andere bekende oprichtingsdata rond 1890 zijn: - zangvereniging ‘Het Heidebloempje’ - jongelingsvereniging ‘Emanuël’ - ziekenfonds ‘Draagt elkanders lasten’ - fanfarecorps ‘Erica’ - geitenfokvereniging ‘Austerlitz’

1894 1903 1905 1906 1906

Met elkaar zullen er tot 1973 ongeveer 20 verenigingen gebruik hebben gemaakt van het verenigingslokaal. Naast het gebruik door de verenigingen kon het verenigingsgebouw ook gebruikt worden voor het houden van bruiloften, partijen e.d. De N.H.- kerk hield er regelmatig een bazaar om geld in te zamelen. Spijkerpoepen, krenten raden, huisvlijtverkoop, rad van avontuur en zelf bedachte behendigheidspelletjes. De muziekverenigingen lieten regelmatig aan het Austerlitzse publiek hun muzikale vorderingen horen. De jaarfeesten van de voetbalvereniging werden opgeluisterd door grootheden van artiesten. Ook de voetballers zelf vertoonden regelmatig hun artistieke gaven. Het podium was uitermate geschikt voor amateurtoneel. In het ontwerp van 1939 was voorzien in een plaats voor de souffleur. Omdat het publiek dicht op het podium zat, was de souffleur soms beter te horen dan de toneelspelers. Kortom, er is wat afgemuciseerd, afgesport, afgefeest, afgedronken in het

verenigingslokaal. Dat de vloer niet erg geschikt was op te sporten werd voor lief genomen. Menig houtsplinter is van vloeroefeningen overgehouden. Bijzonder was het jaarlijkse Floralia feest. Het verenigingslokaal werd dan omgetoverd tot een soort Floriade in het klein. Op de zaterdagavond werd het feest steevast afgesloten met een muziekuitvoering van de plaatselijke fanfare in de muziektent. Deze stond destijds achter het verenigingslokaal. Bij het laatste nummer was het gebruikelijk dat de jeugd een polonaise om de muziektent liep.

Voor de gezondheidzorg was er een heus tandartskamertje met een tandartsboor. Het consultatiebureau voor zuigelingen werd regelmatig in de “grote zaal” gehouden die daarvoor speciaal werd ingericht. Een huisartsenpost was niet nodig. Of je ging zelf naar de dokter, of hij kwam bij je thuis.

Formele regelingen Na de opening van het Dorpshuis in 1973 was het verenigingslokaal overbodig geworden en werd het verenigingslokaal op 27 januari 1975 door de gemeente Zeist verkocht aan de R,K,kerk, en behield daardoor zijn maatschappelijke functie. In de koopacte is o.a. bepaald dat: - De koper verplicht is het gebouw uitsluitend voor sociaal-culturele doeleinden te gebruiken en nergens anders voor; - Dat bij elke vervreemding e.d. het hiervoor bepaalde moet worden opgelegd; - Als dit niet wordt nagekomen staat een boete van 50.000 gulden te wachten; - Bij vervreemding moet het gebouw eerst aan de gemeente Zeist worden aangeboden.

Advies werkgroep Lokaal Austerlitz Het voorgaande maakt duidelijk wat de betekenis van het verenigingslokaal voor Austerlitz is. Bovendien is het gebouw een geschenk aan het dorp en verdient het gebouw een behandeling die bij een geschenk hoort. Daarnaast rust op het gebouw een, bij (ver)koopacte vastgelegde, bijzondere verplichting over het voortgezet gebruik. De werkgroep Lokaal Austerlitz is dan ook van mening dat het verenigingsgebouw voor Austerlitz moet worden behouden en tot gemeentelijk monument moet worden verklaard. Dit gebouw heeft in Austerlitz de start gegeven voor het culturele leven, voor de maatschappelijke opbloei, voor de gezondheidzorg, voor het oprichten van verenigingen en het bieden van ontspanning. Gelet op de in het voorwoord vermelde beleidsnota van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap “Erfgoed telt” en het bepaalde in de acte, is het weer in eigendom van de gemeente Zeist komen van het gebouw niet ondenkbaar. Het gebouw moet rendabel te exploiteren zijn, net zoals de vele in onbruik geraakte kerken elders in Nederland.

Toetsing aan waarderingscriteria voor bouwkunst (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Cultuurhistorische waarde Het gebouw voldoet aan de criteria culturele en geestelijke ontwikkelingen (onderdeel 1) en bijzondere herinneringswaarde (onderdeel 5). Architectuur en kunsthistorische waarden Het gebouw voldoet niet aan de criteria zoals deze bedoeld zijn in dit hoofdstuk. Des al niet te min is duidelijk aan het gebouw af te lezen dat met een minimum aan middelen toch een “dorpshuis” is ontworpen zoals dat in die tijd misschien wel een unicum was. Is het gebouw een voorbeeld van een dorpshuis anno 1939? Situationele en ensemblewaarden Het gebouw heeft een bijzondere betekenis voor het aanzien van zijn omgeving (onderdeel 1b). Gaafheid en herkenbaarheid Het gebouw bezit nog een architectonische gaafheid (onderdeel 1), heeft nog een goed herkenbare uitdrukking van de oorspronkelijke functie (onderdeel 3) en het gebouw is van belang in relatie tot de visuele gaafheid van de dorpse omgeving (onderdeel (6). Zeldzaamheid Het is een zeldzaam gebouw.