23RV059 rv Rekenkameronderzoek Energietransitie

RAADSBESLUIT

Portefeuillehouder

Wouter Catsburg

Ontvangst griffie

15 september 2023

Opsteller

Raadsgriffie

Ronde Tafel

07 september 2023

Zaak/stuknummer

23RV059

Debat

n.v.t.

Besluit college

n.v.t.

Raadsvergadering

03 oktober 2023

Onderwerp Rekenkameronderzoek over de stand van zaken wat betreft de energietransitie in Zeist.

Doel van het voorstel Informeren van de gemeenteraad over de uitkomsten van het rekenkameronderzoek over de stand van zaken wat betreft de energietransitie in Zeist Met het aanbieden van conclusies en aanbevelingen wordt beoogd om college en raad te voorzien van input en handvatten om het energietransitiebeleid verder te verbeteren en effectiever te maken

Voorgesteld besluit 1. Kennis te nemen van het onderzoek van de Rekenkamer Zeist: ‘’Zeist Energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities’’. 2. De conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer over te nemen. 3. Het college te verzoeken alle aanbevelingen mee te nemen in het voortgangsdocument 2025 en te betrekken bij verdere actualisering van de Routekaart. Besluit Raad 3 oktober 2023

Inhoud (korte samenvatting) De gemeente heeft de ambitie om in 2050 energieneutraal te zijn (en voor 33% in 2030). Dat riep bij de rekenkamer de vraag op hoe het nu gaat met de energietransitie. De focus is gelegd op twee (van de vijf) actielijnen uit de Routekaart Nieuwe Energie 2022: ‘duurzame opwek’ en ‘warme wijken’. Ofwel: doet Zeist genoeg om het gebruik van energie te verlagen en wordt er genoeg duurzame energie opgewekt? Het onderzoek wijst uit dat Zeist veel doet om energie te besparen, maar dat het tempo omhoog moet om het doel te halen. Voor de opwek van wind- en zonne-energie zijn de ambities volgens de onderzoekers niet haalbaar. Dit vraagt om herbezinning op het beleid en de doelstellingen, zowel bij de gemeente als in regionaal verband.

1

Verdieping Inleiding De gemeente Zeist bevindt zich op een cruciaal punt in het proces van de energietransitie: de overgang van planningsfase naar uitvoeringsfase. De urgentie is door de recente energiecrisis alleen maar groter geworden. De Rekenkamer heeft gemeend dat het juist nu belangrijk is om te onderzoeken of de ambities en doelstellingen van de gemeente haalbaar zijn en of deze leiden tot maatschappelijk gewenste uitkomsten, zodat de uitkomsten van dit onderzoek van waarde kunnen zijn bij de verdere uitvoering van de energietransitie in de gemeente. In het onderzoek is de routekaart Nieuwe Energie 2022 als uitgangspunt genomen. De focus is gelegd op twee (van de vijf) actielijnen, te weten ‘duurzame opwek’ en ‘warme wijken’. Daarmee is zowel de kant van de producent als van de consument bekeken. Op hoofdlijnen gaat het om de vragen: doet Zeist genoeg om het gebruik van energie te verlagen en wordt er in de gemeente genoeg duurzame energie opgewekt? Anders dan bij de meeste rekenkameronderzoeken hebben we, gezien de urgentie van het onderwerp, gemeend het onderzoek uit te voeren terwijl de beleidsuitvoering gaande is (en niet achteraf). Het onderzoek liep gelijk op met de tussentijdse actualisering van de Routekaart Nieuwe Energie 2023, die in het voorjaar is vastgesteld door de raad.

Conclusies Het onderzoek wijst uit dat de doelen voor de actielijn Warme wijken voor 2030 in theorie haalbaar, maar wel erg ambitieus zijn. Door woningen te isoleren, nieuwe energietechnieken te gebruiken en in te zetten op gedragsverandering is 50% energiebesparing mogelijk, maar om het voor 2030 gestelde doel te behalen, is op korte termijn versnelling en opschaling nodig. Knelpunten zijn onder andere de krapte op de arbeidsmarkt (schaarste installateurs) en de beperkte capaciteit bij de gemeente om alle activiteiten op te pakken. Ook is onvoldoende bekend of alle verduurzaamacties rendabel zijn en is het beeld niet compleet door huizen zonder energielabel (met name in de particuliere huursector). Voor de actielijn Duurzame bronnen zijn de doelen volgens de onderzoekers voor 2030 onhaalbaar en voor 2050 onzeker. Dit komt vooral doordat er geen locaties voor de windturbines beschikbaar zijn gekomen en de ruimte voor zonnepanelen op daken beperkt is. Ook het landelijk probleem van netcongestie is een knelpunt. De inzet van andere duurzame alternatieven zoals geothermie is nog erg onzeker. Voor de langere termijn kunnen de belemmeringen deels wegvallen, waardoor het perspectief voor 2050 onzeker is. Dit vraagt om herbezinning op de hoogte van de gestelde doelen en de opwekkingstechnieken, bij voorkeur in regionaal verband.

Er is in Zeist voldoende aandacht voor de sociale impact van de energietransitie. Verschillende acties om de inwoners te bereiken en te stimuleren onderstrepen dit. Ook de kwetsbare groepen in de samenleving worden in Zeist relatief goed bereikt. Aanvullende maatregelen zijn echter wenselijk om de effectiviteit van de aanpak te vergroten. Integrale aanpak kan hierbij een meerwaarde opleveren: armoedebestrijding, verduurzaming en buurtverbetering kunnen elkaar versterken. De conclusie is dat de huidige formulering van de doelen niet de optimale basis vormt om de energietransitie te sturen. Een versnelling ten opzichte van de huidige doelen is op dit moment niet aan de orde. Dat wil niet zeggen dat er niets mogelijk is. De kracht van de gemeente Zeist ligt in de actieve rol van haar inwoners en maatschappelijke organisaties. Veel inwoners zijn begaan met het thema duurzaamheid en ontplooien zelf initiatieven, waar de gemeente bij kan aansluiten.

De Stichting Energie Zeist heeft een groot bereik onder inwoners. Daarnaast heeft de gemeente door het uitvoeren van onderzoeken, opstellen van beleidsregels en ontwikkelen van een heldere verduurzamingsvisie (de ‘ontzorgingsaanpak’) een goede basis gelegd voor de realisatie van de ambities. De afgelopen jaren heeft de gemeente het fundament gelegd voor een succesvolle energietransitie. Aanbevelingen aan de gemeenteraad Naar aanleiding van de bevindingen worden aan de gemeenteraad aanbevelingen gedaan: 1. Evalueer de doelen en stel deze waar nodig bij. Op basis van de ervaringen die de afgelopen jaren zijn opgedaan en de analyse die in dit onderzoek is uitgevoerd, is een reflectie op de gestelde doelen wenselijk. Daarbij zijn dit essentiële vragen die u zichzelf als raad zou kunnen stellen: − Is 50% eigen opwek passend voor een gemeente met relatief weinig geschikte locaties? − Kan er door samenwerking met andere gemeenten in de RES-regio U16 mogelijk op regionaal niveau een andere verdeling van taken en doelen gemaakt worden? − Moeten CO2-uitstootreductie en het aardgasvrij maken van de warmtevoorziening een plek krijgen in de doelen? − Kunnen de doelen preciezer gemaakt worden, door bijv.

subdoelen per actielijn te definiëren? − Is een lineair pad richting de doelen nog steeds wenselijk, of moet er meer rekening gehouden worden met een aanloopfase en specifieke belemmeringen op de korte termijn? 2. Ontwikkel een nieuwe strategie voor het bereiken van de duurzame opwekdoelen. Er is behoefte aan een nieuwe strategie waarin voor elke opwekkingstechniek wordt bepaald welke rol de gemeenteraad hiervoor ziet weggelegd en wat voor opwekdoelen met deze technieken gerealiseerd kunnen worden. Aanbevelingen aan het college Aan het college worden de volgende aanbevelingen gedaan: 3. Bouw aan een robuuste organisatie voor de energietransitie. De verantwoordelijkheid voor de energietransitie ligt bij een beperkt aantal programma- en projectleiders. Om voldoende voortgang te boeken zou de uitvoeringscapaciteit van de gemeente moeten worden vergroot. 4. Zet in op een integrale aanpak, maar lever daarbij wel maatwerk. Een integrale wijkaanpak waarbij op meer beleidsterreinen tegelijk actie wordt ondernomen kan de effectiviteit van acties op elk terrein vergroten en de weerstand tegen verduurzamingsprojecten verminderen. 5. Creëer een beleidskader voor de monitoring en evaluatie van acties, gekoppeld aan de doelen. Bij een toenemende focus op de uitvoering hoort een beleidskader voor monitoring en evaluatie van acties.

Zo kan objectief vastgesteld worden of de energietransitie op koers ligt. 6. Onderzoek kansen om te innoveren op het gebied van energieopslag en vraagsturing. De gemeente kan nieuwe initiatieven stimuleren en ontwikkelen op het gebied van energieopslag en vraagsturing die op korte termijn het congestieprobleem helpen aan te pakken en op lange termijn de gemeente een voortrekkersrol kunnen opleveren op dit gebied.

Bestuurlijke reactie Op 6 juni is het rekenkamerrapport besproken met het college. In de bestuurlijke reactie (5 juli 2023) wordt hieraan gerefereerd en dankt het college de rekenkamer voor het heldere rapport. Het rapport bevat volgens het college bruikbare aanbevelingen en laat waardering zien voor wat er wordt bereikt in Zeist. Doordat het onderzoek is gericht op de haalbaarheid en het maatschappelijk effect en een heldere analyse geeft van het gevoerde beleid, biedt het rapport een waardevol aanvullend perspectief op de opgave. Het college kan zich vinden in de conclusies en aanbevelingen en herkent de noodzaak om de inzet op de energietransitie beter te borgen in de organisatie en robuuster te maken. De concrete aanbevelingen worden opgepakt en worden deels al geïmplementeerd. De routekaart wordt elke vier jaar geactualiseerd. Voor 2025 is een voortgangsdocument aan de raad toegezegd, waarbij gebruik wordt gemaakt van de analyses van de rekenkamer. Het college blijft met de raad in gesprek over mogelijkheden voor duurzame opwek in het kader van de RES. Daarbij komt ook de herbezinning op de doelen in duurzame opwek aan de orde. Bij de vaststelling van de geactualiseerde routekaart is door de raad aan het college gevraagd om acties te concretiseren en SMART(er) te maken. Het college heeft toegezegd dit uit te werken en de raad hierover in kwartaal 3 van 2023 te informeren.

We zullen daarbij gebruik maken van de aandachtspunten zoals genoemd in het rekenkamerrapport. Ronde tafel (7 september 2023) De uitkomsten van het rekenkameronderzoek zijn gepresenteerd en besproken in een ronde tafel op 7 september 2023. Het onderzoek, de rapportage en de conclusies en aanbevelingen werden unaniem gewaardeerd door zowel de portefeuillehouder als de aanwezige raadsleden. Er zijn enkele vragen gesteld aan rekenkamer en portefeuillehouder. De wethouder deed nogmaals de toezegging dat de aanbevelingen worden meegenomen in de jaarlijkse rapportage en de geplande herziening van de Routekaart, rekening houdend met verwachte nieuwe landelijke en provinciale richtlijnen. Daarom werd besloten is dat er op dit moment geen debat nodig is over het onderzoek. De fractie van D66 komt naar aanleiding van het onderzoek mogelijk met een motie om nadrukkelijker aandacht te geven aan decentrale opslag en distributie van energie in het vervolg van de energietransitie.

Argumenten De Rekenkamer Zeist beoogt om door middel van onderzoek het beleid van de gemeente Zeist tegen het licht te houden en de doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid van het beleid te toetsen. Met andere woorden: komt het beleid de inwoners van Zeist ten goede, worden de middelen efficiënt ingezet en past het beleid in de landelijk en regionaal afgesproken kaders. De rekenkamer kijkt waar het goed gaat en waar verbeteringen wenselijk zijn. Zo ook ten aanzien van de energietransitie. De informatie uit het onderzoek is voor de raad van belang om inzicht te krijgen in de effectiviteit van het beleid, zowel in de zin van technisch rendement (wordt er voldoende duurzame energie opgewekt) als in de maatschappelijke effecten (worden de inwoners voldoende bereikt en gestimuleerd en levert dit voldoende op?).

Toelichting Participatie Bij de uitvoering van het onderzoek zijn 2 burgerwisselspelers betrokken. Financiële toelichting: Aan dit voorstel zijn geen directe kosten verbonden. De aanbevelingen kunnen wel leiden tot aangepast beleid waar hogere kosten mee zijn gemoeid. Deze kosten zullen t.z.t. bij de besluitvorming worden betrokken. Juridische aspecten: Er zijn geen juridische aspecten verbonden aan dit voorstel. Duurzame aspecten: Het beleid waar het onderzoek over gaat heeft alles te maken met duurzaamheid.

Verdere proces Planning en uitvoering

Communicatie Over het rapport is door de Rekenkamer een persbericht uitgegeven. Evaluatie De uitvoering van de aanbevelingen zal worden gevolgd aan de hand van het Aanbevelingsregister.

Bijlagen 1. RIB23.083 Rapportage van de rekenkamer ‘’Zeist Energieneutraal; onderzoek naar de gemeentelijke ambities’’ (mei 2023) (inclusief bestuurlijke reactie). 2. Infographic ‘’Onderzoek naar de verduurzamingsambities van de gemeente Zeist’’ Online: https://zeist.raadsinformatie.nl/dossiers/57868

Behoort bij raadsvoorstel Nr. 23RV059

De raad van de gemeente Zeist; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van ;

Besluit: 1. Kennis te nemen van het onderzoek van de Rekenkamer Zeist: ‘’Zeist Energieneutraal: onderzoek naar de gemeentelijke ambities’’. 2. De conclusies en aanbevelingen van de rekenkamer over te nemen. 3. Het college te verzoeken alle aanbevelingen mee te nemen in het voortgangsdocument 2025 en te betrekken bij verdere actualisering van de Routekaart.

Aldus besloten in de openbare raadsvergadering van 3 oktober 2023

De raad voornoemd,

mr. J. Janssen, griffier

drs. J.J.L.M. Janssen, voorzitter