04-Reactie Stichting Milieuzorg Zeist e.o. Rv Klimaatbestendig Zeist (def)

1 Reactie Stichting Milieuzorg Zeist e.o. inzake het: ‘Rv Klimaatbestendig Zeist’ Geachte raadsleden, wethouder, andere aanwezigen, 1. Thans ligt het: ‘Rv klimaatbestendig Zeist’ ter besluitvorming voor. Gaarne maakt de Stichting Milieuzorg Zeist e.o. van de gelegenheid gebruik nog een reactie op het: ‘RV Klimaatbestendig Zeist’ te geven. Eerst zal nog even kort bij het planproces worden stilgestaan, waarna een algemene reactie zal worden gegeven en daarna ook nog op een aantal meer specifieke aspecten. Afgesloten wordt met een conclusie; Planproces 2. Zoals ook de verantwoordelijk wethouder (dus Wouter Catsburg) in de inleiding op de beleidsnotitie: ‘Klimaatbestendig Zeist – Route naar een klimaatbestendige gemeente’ aangeeft, zijn de tekenen van de klimaatverandering inmiddels voor iedereen merkbaar aanwezig. Natuurlijk het klimaat is variabel, maar als we de langjarige trends zien dan is duidelijk dat de opwarming van de aarde en ook daarmede gepaard gaande fenomenen, die overigens per werelddeel, land en ook regio verschillend zal zijn, inmiddels plaats vindt 1. Zo is er bijvoorbeeld uit rapportage KNMI voor de regio Utrecht o.a. duidelijk dat er niet alleen meer regen valt, maar op de flanken van de Utrechtse Heuvelrug ook beduidend meer dan in het Groene Hart; 3.

Zoals gelukkig ook in het beleidsnotitie aangegeven kan de klimaatadaptie niet los worden gezien van het beleid t.a.v. van de aanpak van de klimaatverandering bij de bron, namelijk door uiterlijk in 2050 als Zeist klimaatneutraal te zijn of zo veel eerder als mogelijk, waarbij dan met name ook naar het: ‘Energieplan Zeist’ en de nadere uitwerking daarvan in de: ‘Routekaart Nieuwe Energie Zeist’ wordt verwezen, inclusief ook een besparingsdoelstelling (van 50 %). Wat betreft het opwekken van duurzame energie wordt deze dan thans samen met de regio weer nader uitgewerkt in het kader van de ‘RES Regio Utrecht’, dat dan mede op basis van de daartoe gemaakte afspraken in het: ‘Klimaatakkoord’; 4. Aangezien ook bij het beperken van de klimaatverandering tot maximaal 2.0 graden (en bij voorkeur 1.5 graden) er sprake is van veranderingen in het klimaat, is het goed dat er ook voor het thema klimaatadaptie bijzondere aandacht is, dat mede ook gezien positie van Nederland als delta van diverse grote rivieren; 5. Zo is er op rijksniveau een: ‘Nationale Adaptie Strategie 2016 (NAS)’ opgesteld 2 en ook een: ‘Nationaal Deltaprogramma’ dat dan nader is uitgewerkt op basis van een 3-tal thema’s, namelijk een: ‘Deltaprogramma Waterveiligheid’, een: ‘Deltaprogramma Zoetwater’ en een: ‘Deltaprogramma Klimaatadaptie’.

Wat betreft met name klimaatadaptie was er dan in januari 2021 nog een groot internationaal congres: ‘The Climate Adaption Summit’ in Nederland met vele wereldleiders, dus het thema leeft; 6. Ook op andere overheidsniveaus wordt aan diverse beleidsuitgangspunten m.b.t. klimaatadaptie en ook uitvoeringsprogramma’s gewerkt. Zo is binnen de Regio Utrecht Zuid-West Utrecht daartoe dan samen met partners de: ‘Regionale Adaptie Strategie (RAS) Regio Utrecht Zuid-West’ opgesteld, waarbij op basis van per relevant thema gegeven analyses een algeheel ‘Streefbeeld’ wordt neergezet, inclusief een nadere uitwerking in een 7-tal beleidsstrategieën met ook duidelijke doelen/ambities, evenals hoe deze verder op te pakken (zie in deze dus ook het ‘Rv Klimaatbestendig Zeist’, Bijlage 2: ‘RAS Regio Utrecht Zuid-West’); 1 2

Zie in deze o.a. publicatie: ‘Future of the human climate niche (Xu, C. et al, 2019)’. Zie ook het: ‘Kennisportaal Klimaatadaptie’.

2 7. De ambities uit de RAS zijn dan weer vanuit dat regionale perspectief voor Zeist in de beleidsnotitie: ‘Klimaatbestendig Zeist - Route naar een klimaatbestendige gemeente’ doorvertaald en waarbij dan op basis een locale analyse m.b.t. een viertal als zodanig onderscheiden thema’s, te weten: ‘Wateroverlast’, ‘Hitte’, ‘Droogte’ en: ‘Waterveiligheid’, per gegeven thema de ambities worden aangegeven. Gezien het belang zullen de gegeven ambities uit de beleidsnotitie op hun beurt ook weer als bouwsteen functioneren voor de: ‘Omgevingsvisie’; 8. Een en ander zal dan nog nader worden uitgewerkt in zowel het: Meerjarig onderhoudsplan Beheer Openbare Ruimte en ook het: ‘Verbreed Gemeentelijk Rioleringsplan 2022 - 2026’; 9. Al eerder heeft er t.a.v. voorliggende beleidsnotitie een gesprek met de projectleider plaatsgevonden, evenals is ook een eerste concept van de notitie aan de groene organisaties voorgelegd voor een reactie, waarvoor ook waardering. Wel blijft het toch voor de Stichting Milieuzorg Zeist e.o. de vraag waarom de beleidsnotitie, waarin toch ook een bijdrage van de burgers en eigenlijk ook alle waterpartners wordt gevraagd, niet toch ook breder aan de inspraak is voorgelegd, want ook hierbij gaat het uiteindelijk natuurlijk om samen-werking om Zeist ook echt klimaatbestendig te maken; Algemeen 10.

Op zich is er dus waardering voor de beleidsnotitie, waarbij mede n.a.v. de gegeven inspraakreacties de concept-notitie ook op punten is bijgesteld; 11. Bezien we dan de beleidsnotitie dan wordt daarbij op zich een goede themagewijze analyse gegeven van de problematiek waar we met zijn allen wat betreft de klimaatverandering en in dit geval dus klimaatadaptie voor staan, dus wat betreft de (ruimtelijke) gevolgen t.a.v. de thema’s: ‘Wateroverlast’, ‘Hitte’, ‘Droogte’ en ‘Waterveiligheid’ (zie in deze dus de ‘Beleidsnotitie ‘Klimaatbestendig Zeist’, Hoofdstuk 3: ‘Wat is er aan de hand’). Met name op basis van de gegeven tabellen en ook kaarten (zie in deze dus met name ook de beleidsnotitie: ‘Klimaatbestendig Zeist’, Bijlage 1: Mate van klimaatbestendigheid’ en ook Bijlage 2: ‘Overzichtskaarten per thema’) wordt dan per gegeven thema inzichtelijk waar binnen de gemeente Zeist bepaalde problemen zijn te verwachten, dat dan mede ook op basis van gegeven indeling ‘(straat)labels’. Op basis daarvan wordt dan duidelijk dat in algemene zin met name de grootste opgaven toch liggen in het meest versteende deel van de gemeente Zeist, zoals het Centrum, maar toch ook andere delen, zoals o.a. het Wc Beukbergen; 12.

Vervolgens worden dan per gegeven thema bepaalde ambities met ook concrete doelen aangegeven (zie dus ook de beleidsnotitie: ‘Klimaatbestendig Zeist’, Hoofdstuk 4: ‘De Zeister Ambities’), hetgeen op zich natuurlijk goed is, zodat ook duidelijk voor welke opgaven waar we met zijn allen staan en ook welke risico’s al dan niet aanvaardbaar worden geacht (zie in deze overigens ook de ‘risicodialogen’ die overal in den lande worden gevoerd). Wel zouden bepaalde ambities/doelen wellicht toch nog iets meer SMART kunnen worden geformuleerd; 13. Wel is het de Stichting Milieuzorg Zeist e.o. opgevallen, met name ook als we de opzet van de: ‘Regionale Adaptie Strategie Regio Utrecht Zuid-West’ (en ook andere beleidsdocumenten bezien) vergelijken met die van de thans in besluitvorming voorliggende beleidsnotitie ‘Klimaatbestendig Zeist’, dat daarbij toch kennelijk voor een iets andere aanpak wordt gekozen. Wordt in de beleidsnotitie van Zeist gekozen voor een meer sectorale aanpak, dus per als zodanig onderscheiden thema, althans zo ziet de Stichting Milieuzorg Zeist e.o. dat, bij de ‘RAS Regio Utrecht Zuid-West’ wordt o.i.

3 toch meer gekozen voor een integrale aanpak, dus op basis van een aantal beleidsstrategieën, ook al zijn er natuurlijk overlappen. Wat o.i. dus in de voorliggende beleidsnotitie in zekere zin nog ontbreekt is de echt integrale aanpak van diverse thema’s met dus als basis een integrale (eco)systeembenadering, inclusief ook het herstel van de natuurlijke draagkracht van de natuurlijke systemen (inclusief bodem(ecologie)), zoals dus een algeheel herstel van de grondwaterbalansen (inclusief kwel vanuit de Heuvelrug) 3, evenals van de natuurlijke ecosystemen, waardoor dus ook de veerkracht van die systemen voor veranderingen groter zal worden (zie in deze overigens ook de notitie: ‘Zeist in Balans (SMZ e.o., 1990)’). Daarnaast zou men dus o.i. bij toekomstige oplossingen dus altijd de natuur en bijbehorende systemen als uitgangspunt/basis moeten nemen (zie in deze dus o.a. ook het rapport: ‘Een natuurlijker toekomst voor Nederland in 2021 (WUR, 2020)’ en ook het bijbehorende you-tube filmpje m.b.t.: ‘Nature based solutions’ zoals dat ten tijde van het congres: ‘The Climate Adaption Summit’ is gelanceerd.

Gelukkig wordt aan het herstel van de grondwaterbalans op basis van de: ‘Blauwe agenda’ van de Heuvelrug gewerkt (maar zie in deze overigens ook het gemeentelijke: ‘Lange Termijnvisie Waterplan Zeist MDZOU, 2007)’), evenals besluit hopelijk ook volgende week woensdag de Staten (op 10 maart) in het kader van de: ‘Provinciale Omgevingsvisie (POVI)’ om ook de binnen de provincie Utrecht voorkomende natuursystemen, zoals het NNN, meer (klimaat)robuust te maken, o.a. door alsnog de keuze te maken voor de realisatie van het zogenaamde ‘Valleilint’ tussen de Utrechtse Heuvelrug en de Veluwe, maar juist ook aan dat ‘systeemherstel’ had o.i. in voorliggende notitie toch wellicht nog iets meer aandacht kunnen worden gegeven (zie ook onderstaande fig. ‘Dwarsdoorsnede Heuvelrug en aangrenzende gebieden’);

Fig. ‘Dwarsdoorsnede Heuvelrug en aangrenzende gebieden (uit: ‘Bodemvisie - De bodem biedt meer (provincie Utrecht, 2009)

3

Overigens wordt aan herstel/versterken van het natuurlijke (water)systeem in de ‘RAS Regio Utrecht Zuid-West’ dus wel ook bijzondere aandacht gegeven (zie dus ook de: ‘RAS Regio Utrecht Zuid-West’, Hoofdstuk 4.7: ‘Versterken natuurlijk (water)systeem’).

4 14. Hoe dat ook zij, uiteindelijk spelen op gebiedsniveau diverse thema’s, dus is o.i. hoe dan ook altijd integrale aanpak gewenst, dat dus ook op basis ‘maatwerk’ en daarbij ook rekening houdend met aanwezige waarden (zie in deze o.a. ook waardenexercitie Omgevingsvisie). Juist de vele opgaven die er zijn kun je o.i. alleen maar oplossen door een dergelijke integrale aanpak, zoals die van de aanpak van de klimaatcrisis en tegelijkertijd ook van de biodiversiteitscrisis (zie in deze dus o.a. de publicatie: ‘Peace with Nature (UN, 2021)’). 15. Op basis gegeven analyses zal het duidelijk zijn dat wat betreft de mogelijke oplossingen aan ‘het groen/de natuur’ een belangrijke betekenis dient te worden toegekend, aangezien dat niet alleen een bijdrage kan leveren aan de infiltratie, dus het voorkomen wateroverlast, maar ook aan voorkomen van hittestress en in zekere zin ook aan het voorkomen droogte (namelijk door de bijdrage aan infiltratie en ook het vasthouden van water) én ook waterveiligheid (denk aan o.a. het programma: ‘Ruimte voor de rivier’). Dus fantastisch dat ‘Groen, tenzij’ als ambitie wordt genomen m.b.t. het voorkomen ‘Wateroverlast’, maar eigenlijk zou o.i. die ambitie als een groene draad door de hele aanpak klimaatadaptatie moeten worden geweven; 16. Wel is het de Stichting Milieuzorg Zeist e.o.

dus opgevallen, dat dan weliswaar aan de problematiek van stedelijke gebieden veel aandacht wordt gegeven, maar dus niet tot nauwelijks aan die van het buitengebied, dus functioneren natuur in het algemeen en bijvoorbeeld ook de landbouw. Dat terwijl de gevolgen van met name de extreme droogten van de afgelopen jaren ook in de natuur en ook voor de landbouw inmiddels duidelijk waarneembaar zijn, met dus o.a. massaal sterven met name uitheemse boomsoorten zoals fijnspar en ook douglas in de Zeister bossen, inclusief ook het Zeisterbosch. In die zin zou dus ook de gemeente Zeist, zoals ook hiervoor al meer op systeemniveau aangestipt, moeten inzetten op ‘klimaatadaptieve natuur’, dus een meer robuust natuurnetwerk binnen de gemeente, inclusief ook het verbinden van het binnenstedelijk netwerk met het buitenstedelijke netwerk, evenals een ‘klimaatadaptieve landbouw’ (zoals o.a. toepassen permacultuur) (zie in deze dus wederom ook de: ‘RAS Regio Zuid-West Utrecht’, Hoofdstuk 4.5: ‘Klimaatadaptieve landbouw en natuur’); 17. Wel dus goed te zien dat wel algemene richtlijnen zijn opgenomen t.a.v. een: ‘Klimaatadaptieve nieuwbouw’ en ook een: ‘Klimaatadaptieve herinrichting’ (zie in deze dus ook de beleidsnotitie: ‘Klimaatbestendig Zeist’, de Bijlage III: ‘Klimaatadaptieve nieuwbouw’ en ook Bijlage IV; ‘Klimaatadaptieve herinrichting’); 18.

Evenals dus goed dat samen-werking wordt gezocht, zoals met de diverse activiteiten van Samen Duurzaam Zeist, zoals (Operatie) Steenbreek en ook die m.b.t. aanleg van ‘Groene daken’, evenals ook het initiatief van het Nationale Park Utrechtse Heuvelrug m.b.t. ‘Heuvelrugtuinen’, etc.. 19. Ook is dus wellicht nog een ondersteuning met diverse beschikbare toolboxen mogelijk (zie wederom het: ‘Kennisportaal klimaatadaptie’); Specifieke aspecten 20. Hierbij zal nog kort bij bepaalde aspecten per thema gegeven ambities worden stilgestaan. Gelukkig is daarbij dus wel als algemene voorwaarde aangegeven dat bij gekozen oplossingen nadrukkelijk ook rekening moet worden gehouden met behoud andere elementen, zoals waarden van natuur, landschap en cultuurhistorie, hetgeen de Stichting Milieuzorg Zeist e.o. uiteraard van harte ondersteund, maar o.i. zou het toch goed zijn als hieraan bij de afzonderlijk ambities toch ook nog bijzondere aandacht zou

5 worden gegeven, aangezien deze algemene voorwaarden anders toch snel uit het oog wordt verloren; Wateroverlast 21. Dus fantastisch dat hierbij ‘Groen, tenzij’ als basisprincipe wordt genomen, dus o.a. ontstening van de openbare ruimte (inclusief parkeerplaatsen), tuinen, etc.. Maar zoals ook hiervoor in algemene zin reeds aangegeven, zou dit basisprincipe dus o.i. ook voor alle andere thema’s als uitgangspunt moeten gaan gelden; 22. Wel wordt dus ook voorgesteld ‘het groen waar mogelijk verlaagd aan te leggen zodat het hemelwater daarin kan infiltreren en het daarnaast ook bij extreme neerslag een bufferende werking heeft’. Ook hierbij zou dus wel ook nadrukkelijk met aanwezige waarden natuur rekening moeten worden gehouden (vergelijk dus ook het principe van: ‘Natuurinclusief ontwerpen’), zoals dus aanwezige bomen, maar ook de vegetatie, evenals bij wegen dus ook dat door de afvoer van regenwater in zogenaamde ‘wadi’s’ daardoor dus ook met name in de winter veel strooizout in de bermen terecht kan komen, met dus mogelijk ook weer gevolgen voor zowel de ecologische kwaliteiten van die bermen, als ook bomen. Dat terwijl veel van die bermen, met name ook langs de wegen dus deel uitmaken van de: ‘Ecologische Hoofdstructuur Zeist (EHZ)’ (zie in deze dus met name ook het: ‘Groenstructuurplan Groen (voor) Zeist (Zeist, 2011)’); 23. Verder zou het o.i.

dus goed zijn als in relatie tot dit thema toch ook een ambitie/doel zou worden gesteld m.b.t. het voorkomen van overstorten, hetgeen dus uiteindelijk de waterkwaliteit niet ten goede komt 4 (zie in deze dus ook de betreffende doelstelling in de: ‘RAS Regio Utrecht Zuid-West’); 24. Meer in het bijzonder zou het m.b.t. wateroverlast, maar ook m.b.t. biodiversiteit, dus wellicht goed zijn als Zeist in deze toch een ‘tegeltax’ gaat invoeren, of in toekomstige Omgevingsvisie/Omgevingsplan als ‘omgevingswaarde’ moeten aangeven hoeveel (of wellicht beter welke) oppervlakte van tuinen maximaal versteend mag zijn. Dus ook hierbij kan o.i. bij een meer integrale aanpak meerdere doelen in een keer worden opgepakt; Hitte 25. Uitgangspunt hierbij is (kennelijk) dat bewoners binnen 5 minuten loopafstand toegang tot een schaduwrijke locatie hebben, waaraan dan voor de meeste Zeistenaren aan zou worden voldaan. Ook hierbij kan dus aan het (ver)groen(en) een belangrijke betekenis worden toegekend. In die zin wordt dus als ambitie voorgesteld dat bij ‘de inrichting van de speeltuinen, parken en bossen er rekening mee te houden dat er voldoende schaduw (40 % van het oppervlakte) is waar bewoners schaduw kunnen vinden’, waarbij dan in toelichting wordt aangegeven dat een deel van de koele locaties nog beter kan worden ingericht zodat nog beter kan worden gerecreëerd in de schaduw.

Wel tekent de Stichting Milieuzorg Zeist e.o. ook hierbij aan dat het dan o.i. natuurlijk niet zo kan zijn dat daarvoor dan in die parken en bossen ingrepen gaan plaats vinden die ten koste van aldaar aanwezige waarden van natuur, landschap en cultuurhistorie gaan, dus dat ook hierbij ‘maatwerk’ nodig is (vergelijk dus wederom het principe van ‘Natuurinclusief ontwerpen’);

4

Vergelijk overigens ook m.b.t. overstorten de kwalitatieve watertrits: ‘Schoonhouden – scheiden – zuiveren’.

6 Droogte 26. Dit thema heeft dus ook een sterke relatie met ‘Wateroverlast’; 27. Hierbij is er dus bijzondere aandacht voor het afkoppelen, waarbij er dus naar wordt gestreefd om t.o.v. de doelstelling van 50 % afkoppelen verhard oppervlak in 2050 (overeenkomstig het vGRP 2016-2021) dat versneld te gaan doen 5. Dat dus wel ook nadrukkelijk rekening houdend met beleid: ‘Biodiversiteitsvisie’ en ook het behoud van aanwezige natuurwaarden; 28. Ook wordt voorgesteld de ‘keuze van de beplanting en bomen af te stemmen op de grondslag (lees: bodem) en te verwachten waterstanden, evenals de plantvakken voldoende groot te maken en het mogelijk te maken dat het hemelwater naar de plantvakken toestroomt’. Op zich een mooi streven, maar ook hierbij is dus o.i. ‘maatwerk’ nodig, evenals zal dus bij keuze beplanting en met name ook bomen waar mogelijk met klimaatverandering, dus hogere temperaturen en ook extremere periode van droogte, rekening moeten worden gehouden, waarbij de Stichting Milieuzorg Zeist e.o.

dan wel aantekent dat haar voorkeur dus allereerst (zie ook hiervoor) naar systeemherstel in het algemeen (inclusief herstel grondwaterbalans en ook natuurherstel) uitgaat en daarnaast dus nog steeds haar voorkeur, ook vanuit gezichtspunt noodzakelijke biodiversiteitsherstel, uitspreekt voor gebruik autochtoon, dus inheems plantmateriaal van biologische herkomst, evenals het zorgen voor goede plantplekken (met voldoende organisch materiaal en dus ook vochtvasthoudend vermogen); 29. Dan dus goed dat er ook bij dit thema bijzonder aandacht is voor de waterkwaliteit van in Zeist voorkomende watergangen en wateren (zie in deze dus ook het project SDZ m.b.t. meten waterkwaliteit), waarbij het dus de ambitie is ‘het onderhoud van de watergangen op orde te brengen, evenals waar mogelijk voor natuurvriendelijke oevers te kiezen i.p.v. beschoeiingen’ (zie overigens ook maatregelen in het kader van de ‘Kader Richtlijn Water (KRW)’. Op zich natuurlijk een mooi streven, maar het zou dus goed zijn als hierbij eveneens naar algemeen systeemherstel wordt gekeken, met dus mede ook herstel kweldruk, met dus voortdurend aanvoer vanuit de Heuvelrug van schoon (en koel) water, waardoor kans op botulisme, etc., naar verwachting minder wordt; Waterveiligheid 30.

Hierbij wordt dus aandacht gegeven aan ophogen dijken en ook kwetsbare functies/vitale gebouwen en groepen hoger op de Heuvelrug te plaatsen/huisvesten en voor zover dat niet mogelijk is deze dan overstromingsrobuust te realiseren. Op zich dus goed dit zo aan te pakken, maar ook hier zijn wellicht oplossingen op een hoger systeemniveau mogelijk (vergelijk dus ook het project: ‘Ruimte voor de rivier’); Conclusie 31. Op zich goed dat Zeist met voorliggende: ‘RV Klimaatbestendig Zeist’ aangeeft hoe zij Zeist in de toekomst klimaatbestendig wil gaan inrichten; 32. Wel wil de Stichting Milieuzorg Zeist e.o. er voor pleiten een algehele integrale (eco)systeembenadering en ook -aanpak daarbij niet uit het oog te verliezen; 33. Tevens zou bij welke aanpak dan ook steeds rekening dienen te worden gehouden met aanwezige waarden. In algemene zin is daar gelukkig ook aandacht voor, maar zou dat zou bij bepaalde ambities dus o.i. nog wel sterker kunnen worden benadrukt; Patrick Greeven 5

Vergelijk dus ook de kwantitatieve watertrits: ‘Vasthouden - bergen - afvoeren’