02-23RV014 Bijlage 2 Verslag meedenksessies

VERSLAG MEEDENKSESSIES Actualisatie Routekaart Nieuwe Energie Data meedenksessies: 12, 14, 19 en 21 September 2022 Ter voorbereiding van de actualisatie van de Routekaart heeft de gemeente vier bijeenkomsten met inwoners van Zeist georganiseerd. De nadruk in de uitnodiging lag daarbij op meedenken op het thema duurzame opwek, maar er was ook ruimte voor andere onderwerpen rond de energietransitie. Alle vier de bijeenkomsten hadden dezelfde opzet. Inwoners konden zich opgeven voor één van de bijeenkomsten. Dit is het gezamenlijke verslag van de vier bijeenkomsten. ALGEMEEN Inwoners zijn uitgenodigd via een advertentie in de Nieuwsbode, via de digitale nieuwsbrief “Nieuwe Energie” van de gemeente Zeist, via een bericht op de LinkedIn-pagina van de gemeente en via een persoonlijke uitnodiging aan personen waarmee bij diverse gelegenheden eerder contact is geweest over duurzame energie. In totaal hebben ruim 50 mensen deelgenomen aan deze bijeenkomsten. De meeste deelnemers hebben gereageerd op de persoonlijke uitnodiging en/of de nieuwsbrief. Enkele deelnemers hebben zich aangemeld n.a.v. de advertentie in de Nieuwsbode of het bericht op LinkedIn. Per bijeenkomst waren er tussen de 9 en 17 deelnemers. Elke bijeenkomst duurde twee uur. In deze kleine gezelschappen was er voor iedereen voldoende ruimte om mee te doen aan het gesprek. De programmaopzet was per bijeenkomst hetzelfde.

Vanwege de diverse achtergronden van de deelnemers en de individuele inbreng in het gesprek, had elke bijeenkomst ook een eigen karakter. De sfeer in alle bijeenkomsten was in de beleving van de organisatoren, goed. We hebben vier openhartige gesprekken over de energietransitie gevoerd. Een aantal deelnemers hebben laten weten de bijeenkomsten als waardevol en prettig te hebben ervaren. OPBOUW VERSLAG In de sessies hebben we in verschillende ronden het gesprek gevoerd. Na de kennismaking hebben we de deelnemers gevraagd om de voor hen belangrijkste hartenkreten voor de actualisatie van de Routekaart op geeltjes te schrijven en op een flipover te plakken. Na een korte presentatie over de opzet van de Routekaart, hebben de deelnemers vervolgens rond vier thema’s geeltjes met opmerkingen en suggesties geplakt. Deze thema’s waren: a. Kansrijke opties voor duurzame opwek van energie tot 2030 b. Kansrijke opties voor duurzame opwek van energie na 2030 c. Aandachtspunten bij benodigde randvoorwaarden d. Aandachtspunten bij het samenspel rondom de energietransitie in Zeist De deelnemers hebben via het plakken van geeltjes (over thema’s a en b) en een gesprek in kleinere groepen (over thema’s c en d) hun aandachtspunten en ideeën meegegeven. In de sessies lag de focus op het ophalen van suggesties, zorgen, aandachtspunten. Niet alle geeltjes zijn ter plekke besproken of uitgediept.

Daarvoor was de benodigde tijd onvoldoende. Ook in dit verslag worden niet alle onderwerpen tot in detail toegelicht. We hebben het resultaat van de bijeenkomsten verdeeld in een aantal grote thema’s en een flink aantal technische opties. De technische opties, bijvoorbeeld waterstof, opslag van energie of kleinschalige warmteopties zijn doorgaans in meerdere gesprekken aan bod gekomen. Bij sommige punten is een reactie opgenomen in het verslag. Deze ambtelijke toelichting is bij een of meerdere van deze gesprekken besproken. OPBRENGST UIT DE BIJEENKOMSTEN: GROTE THEMA's In de bijeenkomsten zijn verschillende onderwerpen vaker genoemd en/of genoemd als reactie op de insteek van de (actualisatie van de) Routekaart. Deze onderwerpen vatten we hier samen. Energie of CO2 De Routekaart richt zich specifiek op de energietransitie. We willen energie besparen en duurzaam opwekken. Dat leidt tot vermindering van de CO2-uitstoot, waarmee we klimaatverandering tegengaan. Een aantal deelnemers gaf aan het een gemiste kans te vinden dat de Routekaart zich beperkt tot energie en niet de samenhangende, overkoepelende opgave van CO2-reductie als vertrekpunt neemt. Gekeken vanuit CO2-reductie komen er ook andere opties in beeld, bijvoorbeeld koolstof vastleggen in de bossen of duurzaam inkopen.

Reactie: Tijdens de bijeenkomsten hebben we aangegeven dat de Routekaart zich inderdaad richt op de energietransitie en op maatregelen en acties die binnen de invloedsfeer van de gemeente vallen. De bredere duurzaamheidsopgave is zeker ook in beeld. De (uitvoeringsagenda van de) Brede Milieuvisie is hiervoor het kader. In die context komen onderwerpen zoals klimaatverandering, biodiversiteit en circulair aan bod. We werken nu aan een actualisatie van de BMV. We zien de energietransitie als een integrale duurzaamheidsopgave met CO2-reductie als overkoepelend doel. Het gebruik van fossiele brandstoffen voor energie is wel de belangrijkste bron van CO2-uitstoot. Dus energiebesparing en duurzame energie blijven de belangrijkste manieren om de CO2-uitstoot terug te dringen.

Grondgebied Zeist Tijdens de bijeenkomsten stelden een aantal deelnemers de vraag waarom de doelstelling ‘energieneutraal op eigen grondgebied’ is. Voor bijvoorbeeld voedsel of andere producten zijn we toch ook niet zelfvoorzienend? Als we ook opties zoals wind op zee of de inkoop van duurzame energie (bijvoorbeeld in de vorm van waterstof) meenemen worden de mogelijkheden om energieneutraal te worden fors groter. Een aantal deelnemers gaf aan juist blij te zijn met een ambitieuze doelstelling, óók voor het eigen grondgebied. Zij benadrukten de urgentie van de opgave en de noodzaak om te kijken naar wat er kan. Reactie: De doelstelling dat we uiterlijk in 2050 net zoveel energie duurzaam binnen de gemeente opwekken als we binnen de gemeente gebruiken is vastgesteld door de gemeenteraad. De actualisatie van de Routekaart richt zich vooral op de actualisatie van de actielijnen. De doelstelling is niet veranderd. We focussen daarbij op de doelstelling om in 2030 éénderde van de doelstelling te halen. Doel van de meedenksessies is ideeën op te halen voor wat er wél kan op eigen grondgebied. Deze doelstelling daagt ons uit om zorgvuldig te kijken naar wat we in Zeist zelf kunnen bijdragen. Aanscherpen doelstelling Sinds de eerste Routekaart hebben Europa en Nederland het doel aangescherpt van 50% CO2-reductie naar 55% reductie in 2030.

Moet dit ook geen gevolgen hebben voor de Routekaart? Reactie: Uitgangspunt voor de actualisatie van de Routekaart is de doelstelling zoals de raad deze in 2019 heeft vastgelegd. Op dit moment weten we nog niet precies wat de plannen van het kabinet zullen zijn om de 55% te halen. Duidelijk is dat met vaart en urgentie aan de opgave gewerkt moet worden. Participatie In enkele gesprekken is gevraagd hoe inwoners en specifiek de gesprekspartners van deze avonden betrokken kunnen blijven bij de opzet en uitvoering van de Routekaart. Enkele deelnemers aan de sessies willen graag betrokken blijven en willen zelfs meeschrijven aan de Routekaart. Kwetsbare/ zachte waarden In Zeist zijn veel kwetsbare waarden. Denk bijvoorbeeld aan natuurgebied of cultuurhistorisch waardevolle locaties in de Stichtse Warande. Er is gepleit voor meer aandacht om deze kwetsbare waarden te ontzien in de energietransitie. Andere deelnemers hebben ervoor gepleit om niet op voorhand opties of locaties uit te sluiten omdat het wellicht tot schade aan natuur of cultuurhistorische waarden leidt. Algemeen wordt aandacht gevraagd voor het expliciet meewegen van deze ‘zachte waarden’ en van geval tot geval te bekijken wat acceptabel is. Windmolens in bos Over dit onderwerp wordt heel verschillend gedacht. Sommige deelnemers hebben dit het grote potentieel genoemd.

Over het effect op de natuur wordt verschillend gedacht. Er is gezegd dat windmolens in het bos minder zichtbaar zijn en dus minder landschappelijke impact hebben. Ook is er opgemerkt dat midden in het bos er minder dieren zijn die mogelijk last van windturbines hebben. Maar er zijn ook deelnemers die hier heel anders over denken. Zij geven aan dat de natuur al onder een grote druk staat en dat Nederland m.b.t. tot het herstel van de natuur nog een grote opgave geeft. Juist om die reden zouden natuurgebieden moeten worden ontzien. ENERGIEOPTIES In alle vier de sessies zijn heel veel energie-opties langsgekomen. De geplakte geeltjes zijn de belangrijkste bron van dit deel van het verslag. In dit verslag wordt daarvan een samenvatting gegeven. Kleinschalige warmteopties Relatief veel van de suggesties gaan in op kleinschalige warmte opties. Warmte-opslag op buurtniveau, rioolwater als warmtebron, drinkwater als warmtebron, bodemenergie (WKO), zonneboilers en houtkachels zijn genoemd. Een paar suggesties gaan in op de organisatie en de exploitatie van lokale warmtenetten en energieproductie in eigendom van de gebruikers. In vrijwel elke sessie waren deelnemers aanwezig die actief zijn in buurt- of wijkinitiatieven. En die deelnemers zijn gekomen met heel veel suggesties op dit onderwerp.

In enkele sessies werd er uitvoerig gesproken over bijvoorbeeld de beschikbare opties voor warmte-opslag. Ook onderling hebben de deelnemers hierover veel gesproken. Zonnepanelen op dak Volgens sommigen zijn de mogelijkheden voor zonne-energie veel groter dan waar we nu van uitgaan. Argumenten die daarbij gegeven worden zijn dat er een groter dakoppervlak kan worden benut, maar ook nieuwe technieken en opslag bieden extra kansen. Het verplicht stellen van zonnepanelen op daken, of het versterken van draagkracht van daken die nu niet geschikt zijn, kunnen bijdragen aan extra zon op dak. In verschillende sessies is er gewezen op de kansen in de nieuwbouw. We zien nu te veel nieuwbouwwoningen met drie of vier panelen op het dak om aan de wettelijke normen te voldoen, terwijl er ruimte is voor veel meer. De gemeente wordt opgeroepen hier al bij de planvorming van ontwikkelaars aandacht voor te vragen. Ook is gewezen op innovatieve technieken zoals in het dak geïntegreerde zonnepanelen. Het is dan niet nodig om

dakpannen onder de panelen te plaatsen. De panelen zijn zelf het dak. Ook zonneboilers zijn genoemd als goede manier om rechtstreeks warmte met de zon op te wekken. Zonnepanelen in het veld Dit is wel genoemd als optie maar niet in elke sessie prominent. Omdat zonnepanelen steeds beter worden liggen daar kansen, volgens sommigen. En zonnevelden kunnen goed landschappelijk worden ingepast. Als boeren stoppen, ontstaat er wellicht ruimte voor zonnevelden. Zonnepanelen in het veld kunnen ook verticaal worden geplaatst. Dan is de ruimte tussen de panelen bruikbaar voor landbouw of natuur. Windenergie Ook windenergie is niet de optie die het meest wordt voorgesteld. Sommigen wijzen erop dat het de techniek is die het meest kan bijdragen. Anderen formuleren het ‘als het onvermijdelijk is, dan kan het daar’. Kleine windturbines boven op gebouwen en verticale as turbines zijn genoemd als innovaties. Opslag Opslag van energie in de vorm van elektriciteit (accu’s, batterijen), opslag van warmte (groot - als onderdeel van een warmtenet en klein – op buurtniveau) en waterstof zijn vaak genoemd. Met opslag wordt het aanbod van duurzame energie (zon, warmte) beter benut. Ook kan opslag een manier zijn om de capaciteit van het elektriciteitsnet beter te benutten.

Auto’s die, afhankelijk van vraag en aanbod, kunnen laden of leveren, worden door een aantal deelnemers gezien als een goede oplossing. Aardwarmte Aardwarmte kan mogelijk een grote bijdrage leveren aan de warmtevoorziening van Zeist. Maar door verschillende aanwezigen is ook gewezen op de vermoede risico’s zoals aardbevingen en vervuiling van het grondwater. Aardwarmte is warmte die we halen van een diepte tot enkele kilometers onder de grond. Bodemwarmte halen we uit een diepte tot 200 meter. Biomassa Over biomassa wordt verschillend gedacht. Aan de ene kant kan het een kans zijn, zeker als het op basis is van reststromen (b.v. snoeihout uit regulier groenonderhoud) en op grotere schaal (regionaal niveau) wordt aangepakt. Daarbij is niet alleen verbranding maar ook vergisting genoemd. Maar er zijn ook kritische opmerkingen. Er wordt getwijfeld aan de CO2-reductie. En de inzet van biomassa leidt tot vermindering van de biodiversiteit (kap van bomen, minder koolstof in de bodem). Het is bovendien slecht voor de luchtkwaliteit. Overige opties Er zijn verschillende innovatieve of originele opties genoemd. Onderstaand is meer een bloemlezing dan een samenvatting • Kleine windmolens Aandacht is gevraagd voor de optie van kleine windmolens langs wegen, aangedreven door het voorbijrijdende verkeer.

• IJzerpoeder verbranden IJzer kan worden verbrand en het ijzeroxide dat zo ontstaat kan weer omgezet worden in ijzer. Daarmee kan ijzer een manier van opslag zijn. Het lijkt vooral voor de industrie interessant. Er loopt nu een proef bij bierbrouwer Bavaria. • Asfaltwarmte Warmteproductie via wegen (zon die asfalt verwarmt) is genoemd als optie. • Zorg er voor dat elke inwoner van Zeist één maatregel neemt. Daarmee breng je het balletje aan het rollen. RANDVOORWAARDEN EN SAMENSPEL In elke sessie hebben deelnemers in twee ronden gesproken over de randvoorwaarden en het samenspel dat nodig is voor de energietransitie. De deelnemers verdeelden zichzelf in twee groepen, gingen in gesprek en noteerden hun conclusies op geeltjes. Daarna werd er gewisseld en vulde de tweede groep de resultaten van de eerste groep aan. Omdat in de praktijk de gesprekken over randvoorwaarden en het samenspel een forse overlap vertoonden zijn Randvoorwaarden en Samenspel samengenomen in dit verslag. Inclusieve energietransitie In alle sessies is aandacht gevraagd voor de vraag hoe we ervoor kunnen zorgen dat iedereen mee kan doen aan de energietransitie. Zowel bij het nemen van maatregelen aan het eigen huis als bij bijvoorbeeld deelnemen in een energiecoöperatie moeten alle inwoners in staat zijn mee te doen.

Bij leningen en subsidies moet rekening worden gehouden met mensen die het zelf niet kunnen betalen. Energie Service Company’s (ESCo’s) worden genoemd als mogelijke oplossing.

Ook is aangegeven dat er doorzettingsmacht moet zijn. Als een energiemaatregel aan een gebouw niet genomen kan worden omdat een klein deel van de inwoners tegen is, dan zou dat overruled moeten kunnen worden in het kader van het algemeen belang. Kennis Voor versnelling is voldoende beschikbare kennis, zowel organisatorisch als technisch, noodzakelijk. Ook technische kennis van energienetten is daarbij genoemd. Daarbij is het belangrijk dat deskundigen worden betrokken bij oplossingen. Scholing en het opbouwen van kennis in de markt en bij de uitvoering is een randvoorwaarde. Er zit veel kennis en ervaring bij wijkinitiatieven. Zorg voor informatie-uitwisseling en het delen van de goede voorbeelden. Draagvlak Het draagvlak onder de inwoners van Zeist is een belangrijke randvoorwaarde. Coöperatieve projecten waarbij iedereen kan meedelen in de financiële voordelen zijn een manier om dat te bereiken. De gemeente kan het goede voorbeeld geven door haar vastgoed te verduurzamen. Betrek burgers, bijvoorbeeld in een burgerberaad, bij het duurzaamheidsbeleid. Het draagvlak wordt verbeterd door uit te gaan van een realistische planning en door de communicatie over duurzaamheid op meer onderwerpen te richten (voedsel, vervoer en verwarmen). Zorg dat de resultaten zichtbaar worden gemaakt. Ook is gewezen op de coöperatieve waarden voor ontwikkeling, als kader voor een krachtig samenspel.

Rol gemeente De gemeente kan volgens de aanwezigen een belangrijke rol spelen om de randvoorwaarden voor de energietransitie te verbeteren. Genoemd werd dat de overheid goed moet kijken naar de koplopers want de gemeente loopt achter. Ook wordt er van de gemeente gevraagd meer de regie te nemen, duidelijkheid te verschaffen over de route per wijk en partijen bij elkaar te brengen. Er zijn praktische suggesties voor de gemeente gekomen. • Afspraken maken met marktpartijen, zoals verhuurders en bedrijven. • Wijkgerichte aanpak stimuleren • Meer aandacht voor een soepeler vergunningenbeleid. Nieuwe technieken passen niet altijd in de bestaande regels • Neem de regie waar dat nodig is (bijvoorbeeld WKO) en stel normen (bijvoorbeeld bescherming natuur) • Snel duidelijkheid geven over waar grootschalige warmte (zoals aardwarmte) wel of niet kan. • Steun lokale initiatieven, ook met hele praktische zaken Techniek Tenslotte hebben deelnemers een aantal technische randvoorwaarden genoemd.

Die hebben betrekking op de milieueffecten van de energietransitie (recyclen batterijen, zonnepanelen en windmolens, duurzame isolatiematerialen, circulariteit en het tegengaan van houtstook) en ze hebben betrekking op de netcapaciteit (wees voorbereid op diverse energiedragers, opslag) HARTENKRETEN Aan het begin van elke sessie is de deelnemers gevraagd de punten die de gemeente zeker mee moest nemen in de Routekaart op papier te zetten. Aan het eind van elke sessie is gevraagd welke hartenkreten nog niet aan bod waren gekomen in het gesprek en zijn deze alsnog besproken. Voor de volledigheid nemen we alle hartenkreten hier letterlijk op. Duurzaam en ook circulair Windenergie in bos, Zeist heeft veel bos. Ik word in het bos vaak verrast door hoogspanningsmasten. Daarom denk ik dat molens in bos goed kunnen. • Meer gezamenlijke energie opwekken (bv zonnepanalen op daken van bedrijven) waar bewoners gebruik van kunnen maken. • niet alleen opwek, óók bufferen en seizoens-effect overbruggen. • Experimenteren • Wijk Sterrenberg is volledige nieuwbouw met energielabel A. Van de 420 woningen is 90% op aardgas aangesloten. Na 10 tot 15 jaar zijn de Cv-ketels aan vervanging toe. Bewonersvereniging wil collectief van het aardgas af. • Stel alleen het doel – 2050. De weg er naartoe weet nog niemand. Laten we allemaal leren en fouten durven maken.

• Gemeente stelt randvoorwaarden duurzame ontwikkeling. • Diversificatie • Inclusief! doelen halen voor iedereen: rijk – arm, believer – nonbeliever.

• •

U16 doet het beter dan Zeist wat betreft duurzame opwek: zon, warmte, wind. Hoe weten we dat we “duurzaam” zijn? Om te voorkomen dat we het probleem niet alleen steeds “vervangen” door nieuwe problemen? • Mogelijkheid tot lichtgewicht zonnepanelen in collectieve zonnestroomprojecten • Ook doelen definiëren voor 2026 • Verduurzamen mogelijk maken voor iedereen • Voor en door Zeist samen met bewoners • Wat gaan we doen om inwoners (huiseigenaren) te motiveren om concrete maatregelen te nemen (los van subsidies e.d.) • Ambitie wordt beloond, als de gemeente laat zien dat het kan volgt de versnelling vanzelf (innovatie, nieuwe bronnen enz….) • Van vitaal belang: niet van het aardgas af, voordat er waterstof-gas door de “Stedin” leidingen stroomt. • Snel beginnen, niet wachten op uitgebalanceerde technieken • Sterke proactieve houding gemeenten naar bedrijven en burgers • Warmte uit diepe ondergrond – Aardbevingen? • TU Eindhoven ijzerpoeder verbranden i.p.v. fossiele brandstof • Woonvoorzieningen voor ouderen ondersteunen • De komende jaren: onze hoofden koel en onze voeten warm houden • Geclusterde duurzame opwek bieden • Slecht geïsoleerde oude huizen van minder draagkrachtigen verbeteren. • Biedt bewoners individueel advies over een samenhangende reeks van maatregelen (ze zijn die “verkopers” beu).

• Duidelijkheid • Concrete plannen/ projecten voor verduurzaming • Maak ambities en resultaten inzichtelijk (show cases) • Financiële steun voor verduurzaming • Zoeken exploitanten (potentieel) van een warmtenet in Zeist (west). • Waterstof • CO2 neutraal • Energieverbruik reduceren. • Kies voor de laagst mogelijke milieubelasting bij opwek en opslag • Aandacht voor natuur naast “de mens” • Lokale kennis gebruiken, niet te snel aanhaken op commerciële partijen • Niet uitstellen maar wat nu al kan zo snel mogelijk uitvoeren • Gemeente CO2 neutraal. Alle energie duurzaam, niet persé eigen opwek • Aandacht voor kleinschalige collectieve warmte-opties

• •

• Niet meer, meer, meer consumptie (energie, vliegen, ….) • De energietransitie is leuk/ uitdagend (framing) • Offer you cannot refuse voor zonnepanelen op je dak • Rond airco’s, het bewustzijn over de nadelen vergroten, geef een positieve prikkel!! • CO2 opslag meenemen in RES, Circulair handelen (nieuw bos) • Neem in de RES ook CO2 opslag mee. Zeist kan misschien niet alles duurzaam opwekken, maar kan wel CO2 in bossen opslaan voor andere gemeenten • Isolatie wel/niet voldoende, alternatief gas • Alles dat niet wordt gebruikt hoeft niet te worden opgewekt • Mijn grote zorg is de tweedeling die ontstaat tussen zij die willen/ kunnen verduurzamen en zij die dit niet kunnen. • Deel ‘best practices’ over energiebesparing/ duurzame opwek. Bijv. warmtepomp jaren 30 huis. • IMBY in plaats van NIMBY • Nooit opgeven, windenergie is een must • If you want to reach the moon, aim for the stars • Duidelijke kaders om collectieve initiatieven te sturen, woningbouwcoöperaties en VVE’s. • Meekoppelkansen t.a.v. milieuprojecten, bijv. hemelwaterafvoer, warmtenet. • Duidelijke kaders per “wijk” om richting te geven aan initiatieven die nu genomen worden door individuele huiseigenaren. • Denk aan communicatie met mensen met lage inkomens

• Energieneutraal op eigen grond is onzinnig. Streef naar CO2-neutraal. Ruimtelijke plannen, integrale benadering. • De grootste verandering afgelopen jaar: de vrijblijvendheid is weg/ eraf. Wat niet wil zeggen dat we niet tot redelijke oplossingen moeten komen • Meer focus, meer doen, minder praten, minder plannen • Gemeente moet de buurt in, participatie, activerend. • In uitvoering en het opstellen van beleid in balans zijn. Waarom 2050 als uiterste doel en niet 2040? • Klimaatadaptatie • Ambitieus, geen uitsluitingen, door, voor en met Zeistenaren. • Gebruik de ervaring en kennis die er al is. Doorbouwen = versnellen (begin niet steeds opnieuw) • Inheemse planten en bomen • Tempo! alle burgers meedelen. • De duurzaamste energie is de niet gebruikte energie. Lees: besparing/ reductie eerst. • Denk in markt en productie (dienst) marktcombinaties • Coöperatief • Dat iedereen mee kan gaan in de Energietransitie en alle voordelen geniet en bijdraagt aan het klimaat • Duidelijke ambities: urgentie + Routekaart – draagvlak creëren • Werk met kopgroepen (met mensen die kennis en ervaring hebben) om voorsprong te vergroten en mensen gemotiveerd te houden. • Heroverweeg of 100% energieneutraal op het grondgebied van Zeist wel juist is. Mijns inziens niet: een gemeente met zoveel natuur en bijzonder landschap moet dit anders insteken.

• Nu de focus zozeer ligt op opwekking van duurzame energie gaat dat bijna vanzelf ten koste van natuur, landschap, monumenten: nog zwakkere waarden dan klimaat. Maak ze volwaardig nevengeschikt! • Proces herziening Routekaart: participatie, wie schrijft mee?