20240620.01ab Raadsinformatiebrief_bijlage buurtuitvoeringsplan

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt Isoleren en duurzaam verwarmen op weg naar aardgasvrij

Colofon Opdrachtgever: Gemeente Zeewolde Auteurs: MSG Sustainable Strategies B.V. Onderliggend onderzoek: BuildingLabel (woningschouw) B Methodology (participatieonderzoek) Grafische Vormgeving: Inzpire De inhoud van dit buurtuitvoeringsplan is besproken met diverse betrokkenen. Speciale dank gaat uit naar alle organisaties en bewoners die hebben meegedacht en input en inhoudelijk commentaar hebben geleverd.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

|

2

Inhoud 1 Inleiding

5

1.1 Context

5

1.2 Betrokkenheid partners en bewoners

6

1.3 Wat beschrijft dit buurtuitvoeringsplan?

6

2 Beschrijving gebied

7

Mobiliteit Onderhoud en beheer

15 16

3.2 Totstandkoming van dit buurtuitvoeringsplan

16

4 Gekozen warmteoplossingen

17

4.1 Beschrijving warmteoplossing

17

Bronnen Infrastructuur Verduurzamingsopties voor gebouwen Overige individuele mogelijkheden

17 17 18 20

2.1 Afbakening gebied uitvoeringsplan

7

2.2 Fysieke kenmerken

8

4.2 Motivatie van de warmteoplossing

21

8 9 10 11 12

Kosten- en batenanalyse Inzichten uit de kosten-baten analyse

21 23

Bebouwing en isolatie Energieverbruik Zonnepanelen Stroomnet De woningen in meer detail

2.3 Sociale kenmerken

3 Beleid, besluitvorming en participatie 3.1 Beleidscontext Duurzaamheidskompas Warmtebeleid Isolatie en energiearmoede Participatiebeleid Soortenmanagementplan (SMP) en de Omgevingswet Luchtkwaliteit Zonnepanelen

4.3 Technische haalbaarheid

23

13

Elektriciteitsnet Afwijkende gebouwen Aandachtspunten bij de gekozen warmteoplossing

23 23 23

14

5 Handelingsperspectief voor bewoners

24

14 14 14 14 14 15 15 15

5.1 Meedoen aan de gezamenlijke aanpak Eigenaar-bewoners Huurders Overige gebouwen

5.2 Niet meedoen aan de gezamenlijke aanpak Eigenaren die hun woning niet willen verduurzamen Eigenaren die hun woning op een andere manier willen verduurzamen

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

24 24 25 25

25 26 26

|

3

5.3 Haalbaarheid van de gezamenlijke aanpak

26

Betaalbaar Financierbaar Werkbaar

26 26 26

6 Plan van aanpak

27

6.1 Rolverdeling

27

6.2 Maatregelen

27

6.3 Planning

28

6.4 Middelen

29

6.5 Risico’s en beheersmaatregelen

29

7 Juridische duiding

30

7.2 De status van dit buurtuitvoeringsplan

31

32

8.2 Evaluatie en herijking van de plannen

33

Aannames Isolatiepakket Verduurzamingspakket 1: lucht-water warmtepomp Verduurzamingspakket 2: hybride warmtepomp

Betrokkenen

38

Participatiemomenten

39

32

8.1 Monitoring

Bijlage 1. Kosten-baten analyse

38

30

7.1 Inzet van de aanwijsbevoegdheid

8 Monitoring en evaluatie

Bijlage 2. Participatieverslag

34 34 35 36 37

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

|

4

1 Inleiding Dit hoofdstuk beschrijft de context en het doel van het uitvoeringsplan.

1.1 Context Het verduurzamen van woningen is urgent We starten met de uitvoering van het plan voor een aardgasvrij Zeewolde. Dat doen we om de doelstellingen voor het klimaat te halen. Maar ook om minder afhankelijk te zijn van het buitenland. Tegengaan van klimaatverandering Het duurzamer maken van de woningvoorraad van Zeewolde is nodig om de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Zo helpen we om de klimaatafspraken na te komen die in nationaal en internationaal verband zijn gemaakt.

Klimaatdoelstellingen Nederland en de andere Europese landen hebben het klimaatakkoord van Parijs uit 2015 ondertekend. Daarmee hebben ze zich verbonden aan de doelstelling om te zorgen dat de wereldwijde temperatuurstijging ruim onder de 2°C blijft en zich in te spannen om de stijging tot 1,5°C te beperken. Om de doelen van het Klimaatakkoord van Parijs te halen, zijn afspraken in Europa gemaakt. De EU-lidstaten hebben met elkaar afgesproken dat de EU in 2030 minimaal 55% minder CO2 moet uitstoten ten opzichte van 1990. In 2050 wil de Europese Unie klimaatneutraal zijn. Dat betekent dat er dan netto geen broeikasgassen meer worden uitgestoten.

De Nederlandse klimaatdoelen zijn vastgelegd in de nationale Klimaatwet.1 De regering heeft als doel vastgesteld tot 2030 tenminste 55% CO2-reductie te realiseren, om uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te zijn. Om dit doel ook zeker te halen, richt het beleid op 60% reductie in 2030. Het Klimaatakkoord draagt bij aan deze ambities en beschrijft een pakket van maatregelen en afspraken tussen bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden. Voor de gebouwde omgeving is het doel om 3,4 miljoen ton minder CO2 uit te stoten in 2030 dan in het referentie­ scenario. Om die doelstelling te halen moeten er ongeveer 1,5 miljoen bestaande woningen verduurzaamd worden.

Het verduurzamen van woningen biedt kansen voor bewoners De overheid maakt energiebeleid waar iedereen mee te maken krijgt. Dit biedt ook kansen voor burgers en bedrijven: zo zijn er landelijke en gemeentelijke subsidie- en financieringsmogelijkheden om te verduurzamen. Inwoners van de gemeente Zeewolde kunnen meepraten over de koers: zij waren betrokken bij de Transitievisie Warmte en hebben ook over dit uitvoeringsplan kunnen meepraten (zie verder 3.2).

Een Transitievisie Warmte voor de gemeente Zeewolde

Verminderen afhankelijkheid buitenlandse energiebronnen Met het sluiten van het Groninger gasveld is Nederland sterker afhankelijk geworden van buitenlands aardgas. Hierdoor nemen risico’s op tekorten toe die samen kunnen gaan met plotselinge prijsstijgingen van energie. Energie besparen en verduurzamen zijn noodzakelijke maatregelen om de kans op gastekorten te beperken en minder afhankelijkZeewolde te wordenvolgt van buitenlands de afsprakengas. die gemaakt zijn in het Landelijk Klimaatakkoord. Daarin staat dat we CO2 stap uit moeten stotennaar om de De gemeente werkt vanuit minder een visie, voor stap invloed die we op het klimaat hebben aardgasvrij te verminderen. Door gebouwen aardgasvrij te maken verminderen we De gemeente vertaalde de opgave om de warmtevoorziening uitstoot. die CO van gebouwen te verduurzamen in de 2Transitievisie Warmte2 (zie verder 3.1). Deze visie is door de gemeenteraad vastgesteld op 29 september 2022.

1 https://wetten.overheid.nl/BWBR0042394/2020-01-01 2 https://www.zeewolde.nl/warmtetransitie-en-buurtuitvoeringsplannen/warmtetransitie

Wat betekent de Transitievisie Warmte voor de inwoners? Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

|

In de Transitievisie staat wat er binnen

5

algemene landelijke doelstellingen.

Waar is rekening mee gehouden? Er is rekening gehouden met de kernwaarden van Zeewolde, de wensen van de inwoners en de algemene landelijke doelstellingen.

1.2 Betrokkenheid partners en bewoners Dit buurtuitvoeringsplan is een product van de gemeente, partnerorganisaties, bewoners, ondernemers en andere gebouweigenaren in het gebied. De partnerorganisaties die deelnemen in het uitvoeringsplan zijn: • Woningcorporatie Woonpalet, die sociale huurwoningen aanbiedt in de Vissen-, Vlinder- en Wildbuurt • Energiecoöperatie Zeenergie • Bewonersinitiatief • Netbeheerder Liander, die zorgt voor distributie van aardgas en elektriciteit. • Energieloket Zeewolde, dat bewoners ondersteuning biedt bij verduurzaming bij alle stappen, van oriëntatie tot het maken van keuzen.

1.3 Wat beschrijft dit buurtuitvoeringsplan? Dit buurtuitvoeringsplan beschrijft de plannen die de gemeente samen met partners en buurtbewoners heeft opgesteld om de Vissenbuurt, Vlinderbuurt en Wildbuurt te verduurzamen. Het plan is voor alle gebouwen in deze gebieden. Het uiteindelijke doel is om geen aardgas meer te gebruiken. In dit plan benoemen we daar nog geen termijn voor. Tot 2037 is de levering van aardgas in de Wildbuurt, Vissenbuurt en Vlinderbuurt in ieder geval gewaarborgd (Zie verder hoofdstuk 7). Dit plan maakt duidelijk welke logische stappen gezet kunnen worden en hoe de buurtbewoners daarbij door de gemeente, en andere partijen die actief zijn in de buurt, worden geholpen. Zo weten alle betrokkenen waar ze aan toe zijn en wat van hen wordt verwacht.

In de Transitievisie Warmte is een analyse gemaakt van de Leeswijzer Dezealternatieven folder is Deze een samenvatting van de Transitievisie Warmte. 2 bakent het gebied af waar het uitvoeringsplan van mogelijke technische voor aardgas. Deze analyse folder is een samenvatting van deHoofdstuk Transitievisie Warmte. Het hele rapport staat opde duurzaamzeewolde.nl/aardgasvrij toepassing is en beschrijft de fysieke en sociale kenmerken. staat in dit uitvoeringplan. Op Het basis van huidige inzichten is hele rapport staat op duurzaamzeewolde.nl/aardgasvrij Hoofdstuk 3 geeft inzicht in het proces en de overwegingen die een individuele (all-electric) lucht-water warmtepomp het meest tot de uiteindelijke inhoud van dit plan hebben geleid. geschikte alternatief voor aardgas in deze buurten. Een hybride Hoofdstuk 4 beschrijft de gekozen warmteoplossing, de variant van de all-electric) lucht-waterwarmtepomp is een onderdelen waar die oplossing uit bestaat en de afwegingen die betaalbare en laagdrempelige tussenstap. Een aantal alternazijn gemaakt om voor deze oplossing te kiezen. tieven, zoals waterstof of een warmtenet zijn ook onderzocht en Hoofdstuk 5 maakt voor bewoners, ondernemers en gebouweigezijn technisch mogelijk, maar op dit moment, minder haalbaar.

naren in het gebied duidelijk welke stappen ze kunnen zetten en De ontwikkelingen gaan snel en daarom wordt de Transitievisie hoe ze daarbij geholpen worden. Warmte iedere vijf jaar geactualiseerd, zodat in deze of andere Hoofdstuk 6 beschrijft het plan van aanpak en hoe de partners buurten, ingespeeld kan worden op de meest recente stand van de beoogde warmteoplossing gaan realiseren. zaken. Hoofdstuk 7 beschrijft het juridisch kader voor dit uitvoeringsplan. Dit plan maakt duidelijk aan bewoners, ondernemers en andere Hoofdstuk 8 staat in het teken van monitoring en evaluatie en eigenaren van gebouwen hoe de verduurzaming van de beschrijft hoe de voortgang wordt gemonitord en op welke wijze gebouwen eruitziet. De planning voorziet in ‘uitvoeringsgolven’ bijgestuurd kan worden. waarbij steeds andere groepen kunnen aanhaken met passende maatregelen. Het plan beschrijft welke stappen de gemeente en partners gaan zetten om de bewoners daarbij te ontzorgen.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

|

6

2 Beschrijving gebied Dit hoofdstuk geeft de afbakening van het gebied en beschrijft de kenmerken die relevant zijn voor de gekozen warmteoplossing in hoofdstuk 4 en verder.

Figuur 2.1. De afbakening van de Wildbuurt (links), Vissenbuurt (rechtsonder) en Vlinderbuurt (rechtsboven).

2.1 Afbakening gebied uitvoeringsplan Dit uitvoeringsplan richt zich op de Wildbuurt, Vissenbuurt en Vlinderbuurt in het zuiden van Zeewolde. De kaart in figuur 2.1 toont de precieze afbakening. Waarom we in dit gebied beginnen met een uitvoeringsplan staat onderbouwd in de Transitievisie Warmte. De redenen zijn: de verduurzamingsplannen van Woonpalet, de projectmatige bouw, de verwachting dat veel CV-ketels aan vervanging toe zijn en de relatief goede isolatiegraad. De buurten bestaan samen uit ongeveer 1.100 woningen, een school, kinderdagverblijf, een bijeenkomstruimte en een sporthal. Deze omvang en samenstelling biedt een balans tussen mogelijke schaalvoordelen (bijvoorbeeld kostenbesparing door collectieve inkoop) en de mogelijkheden om buurtbewoners actief te betrekken bij het maken van de plannen. Er zijn geen grote verschillen tussen de woningen binnen de buurten en de woningen er net buiten. Stedenbouwkundig zijn het echter wel afzonderlijke buurten. Daarom kiest de gemeente ervoor om de opties die aan bewoners van deze drie buurten geboden worden beschikbaar te maken voor alle inwoners van de gemeente (zoals beschreven in hoofdstuk 5 en 6).

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

|

7

2.2 Fysieke kenmerken

Figuur 2.2. De kenmerken van de bebouwing van de drie buurten.

Bebouwing en isolatie De Wildbuurt, Vissenbuurt en Vlinderbuurt zijn woonbuurten die samen zo’n 1.100 woningen bevatten (zie figuur 2.2 voor meer detail). Het grootste deel hiervan zijn rijwoningen, met aan de buitenranden van de Wild- en Vissenbuurt ook vrijstaande woningen. De buurten zijn grotendeels in de eerste helft van de jaren ’90 aangelegd. Dat is projectmatig gebeurd, wat betekent dat woningen in relatief soortgelijke blokken zijn ontwikkeld. In de buurten staan enkele utiliteitsgebouwen, die gebruikt worden voor onder meer onderwijs, zorg en sport. Deze gebouwen hebben een andere elektriciteits- en warmtevraag dan woningen. De woningen zijn behoorlijk goed geïsoleerd, met een gemiddeld energielabel B. Veel bewoners hebben al stappen gezet om hun woning te verduurzamen.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

|

8

Energieverbruik

Figuur 2.3. Het gemiddelde aardgasverbruik per postcodegebied in de drie buurten.

Vrijwel alle woningen in het gebied worden met aardgas verwarmd. Het aardgasverbruik in de wijk Zuid, waar de drie buurten deel van uitmaken, ligt rond het Nederlandse gemiddelde. Gemiddeld gebruikten de woningen 1.030 m3 per jaar in 2022.3 Dat is een daling van ongeveer 15% ten opzichte van het voorgaande jaar. Deze daling is waarschijnlijk veroorzaakt door energiebesparing als gevolg van de energiecrisis van 2022/2023. Tabel 2.1 laat zien dat het energieverbruik het laagste is bij huurwoningen, hoger bij koopwoningen en het hoogst bij de vrijstaande woningen (CBS, 2022). Vergelijkbare verschillen zijn waar te nemen in de hoeveelheid teruggeleverde elektriciteit door eigen opwek met zonnepanelen. Figuur 2.3 geeft het aardgasverbruik per postcodegebied. Tabel 2.1. Energieverbruik van verschillende woningen in de wijk Zuid, waar de drie buurten deel van uitmaken. De teruglevering is berekend als het verschil tussen de gemiddelde elektriciteitslevering en de gemiddelde netto elektriciteitslevering. Bron: CBS, 2022

Woning­ kenmerken

Gemiddeld aardgas­ verbruik in m3

Gemiddelde elektriciteit­ slevering in kWh

Gemiddelde (gesaldeerde) teruglevering in kWh

Eigen woning

1.120

3.150

870

Huurwoning

820

2.300

290

Tussenwoning

930

2.780

560

Hoekwoning

1.010

2.810

590

V  rijstaande woning

1.570

3.910

1.590

Eigendom

Woningtype

3 CBS, Energieverbruik particuliere woningen; woningtype, wijken en buurten, 2022. https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85697NED/table?dl=A0B3A.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

|

9

Zonnepanelen

Figuur 2.4. Het theoretisch potentieel van zon op dak en gerealiseerde panelen. Bron: Dataset zon op gebouw, peildatum 1 april 2021.

Veel huishoudens in Zeewolde hebben zonnepanelen. Voorlopige cijfers van het CBS laten zien dat 46% van de woningen in de gemeente zonnepanelen hebben met een gezamenlijk vermogen van ongeveer 16.700 kW.4 Figuur 2.4 laat zien waar zonnepanelen aanwezig zijn en waar er nog potentie is in de Vissen-, Vlinder- en Wildbuurt. In 2023 waren er ruim 500 woningen met zonnepanelen, ongeveer de helft daarvan is aanwezig in de Wildbuurt.

4 CBS Statline, Zonnestroom; vermogen en vermogensklasse, bedrijven en woningen, regio. https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85005NED/table?dl=9F3B7 ; Voorraad woningen; eigendom, type verhuurder, bewoning, regio. https://opendata.cbs.nl/ - /CBS/nl/dataset/82900NED

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 10

Stroomnet

Figuur 2.5. De belasting van elektriciteitskabels (lijnen) en middenspanningsruimtes (bolletjes) in de drie buurten. Bron: Buurtanalysetool Liander.

Figuur 2.5 geeft de belasting weer van het elektriciteitsnet op basis van de middenspanningsruimten (MSR). Dit zijn de transformatorhuisjes in de buurt. In de drie buurten is er nog capaciteit over, maar door toenemende elektrificering, zal uitbreiding noodzakelijk zijn. Op basis van de plannen om in deze buurten over te gaan naar individueel all-electric gaat Liander zo spoedig mogelijk onderzoeken wat de impact is voor het elektriciteitsnet voor deze drie buurten. Als het nodig is neemt Liander passende maatregelen om te zorgen dat het net op orde blijft en de verduurzaming niet tegenhoudt. In oktober 2023 heeft minister Jetten bekend gemaakt dat er sprake is van netcongestie op het hoogspanningsnet van de landelijke netbeheerder TenneT. Er is dus geen sprake van netcongestie op het middenspannings- en laagspanningsnet, en dit is dan ook niet zichtbaar in figuur 2.5. Het precieze tempo waarin de verduurzaming in deze buurten kan plaatsvinden, is afhankelijk van de capaciteit op het elektriciteitsnet. Die capaciteit is de komende jaren afhankelijk van de landelijke oplossingen voor netcongestie. Naar verwachting is de capaciteit van het elektriciteitsnet voldoende om dit buurtuitvoeringsplan te kunnen uitvoeren.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 11

De woningen in meer detail De gemeente heeft een woningschouw laten uitvoeren door BuildingLabel5 in enkele representatieve woningen in de drie buurten. Ook is een warmtescan gedaan bij alle woningen in de buurten. Hieruit kwam naar voren dat: • In veel woningen kan de isolatie van glas verbeterd worden. • Er is voldoende ruimte (binnen en buiten) voor een (hybride) warmtepomp. • Een deel van de de koopwoningen is verbouwd. Er zijn in die woningen al één of meer isolatiemaatregelen getroffen of er zijn zonnepanelen geïnstalleerd. Een enkeling maakt gebruik van infraroodpanelen. Uit de woningschouw bleek dat een typische woning, zoals die bij de bouw is opgeleverd, een label B heeft. De isolatie (vloer, gevel, dak, deuren en ramen) en ventilatie voldoet echter niet aan de isolatiestandaard.6 Deze standaard geeft aan wanneer een woning goed genoeg geïsoleerd is om met een lage-temperatuurverwarming verwarmd te kunnen worden. De woningschouw is gebruikt om de verduurzamingspakketten in hoofdstuk 4 te formuleren.

5 BuildingLabel is een bedrijf uit Zeewolde dat gespecialiseerd is in het berekenen van energielabels en het geven van maatwerkadvies voor verduurzaming van woningen en utiliteiten. 6 Zie verder: https://www.rvo.nl/onderwerpen/wetten-en-regels-gebouwen/standaard-streefwaarden-woningisolatie

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 12

2.3 Sociale kenmerken

Figuur 2.6. Eigendomssituatie in de drie buurten (Bron: BAG)

70% van de woningen in de drie buurten is een koopwoning. Dit zijn woningen waarvan de bewoners kunnen beslissen over verduurzamingsmaatregelen. 22% van de overige woningen wordt verhuurd door woningcorporatie Woonpalet en 8% door andere verhuurders. Figuur 2.6 toont de eigendomssituatie op de kaart. De gemeente7 heeft in 2021 onderzoek laten doen naar de betrokkenheid van bewoners bij de warmtetransitie. Volgens dit onderzoek bestaat Zeewolde Zuid overwegend uit de groepen ‘Geïnformeerde gezinsdrukte’, ‘Honkvaste buurtbewoners’ en ‘Gevestigde beïnvloeders’. Deze groepen zijn gehecht aan hun buurt, relatief betrokken (hoewel ze soms beperkte tijd beschikbaar hebben) en vinden het bij participatie van belang om mee te kunnen beslissen en doen. Tijdens het opstellen van dit uitvoeringsplan onderzocht het bureau B Methodology wat de perspectieven van bewoners op de warmtetransitie zijn. Er kwamen vijf perspectieven naar voren: • Ik wil helemaal niet van het aardgas af: bewoners die niet aardgasvrij willen worden en bezorgd zijn over dwang, tegenstrijdigheden en onbewezen aannames. • De overheid moet de leiding nemen in het aardgasvrij worden: bewoners die het belangrijk vinden dat de overheid in actie komt vanwege de dreiging van klimaatverandering.

• Actief wachten op een goede oplossing: bewoners die verwachten dat er betere en goedkopere oplossingen aankomen waar ze op in willen spelen. • Samen staan we sterk in onzekere tijden: bewoners die tegenstrijdige verhalen horen en behoefte hebben aan een duidelijk plan en goede informatie. • Laten we de handen uit de mouwen steken: bewoners die aan de slag willen om kosten en CO2-uitstoot te besparen en van de overheid de juiste randvoorwaarden verwachten.

7 Citisens in opdracht van gemeente Zeewolde (2021), Betrokkenheidsanalyse Zeewolde.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 13

3 Beleid, besluitvorming en participatie Dit hoofdstuk geeft inzicht in het proces en de overwegingen die tot de uiteindelijke inhoud van het uitvoeringsplan hebben geleid. Het onderbouwt waarom bepaalde keuzes zijn gemaakt en biedt transparantie en een verantwoording. Niet alleen aan de direct betrokkenen, maar ook aan andere belanghebbenden en beslissers, zoals nog niet betrokken bewoners, het college van burgemeesters en wethouders en de gemeenteraad.

3.1 Beleidscontext Duurzaamheidskompas In december 2023 heeft de gemeenteraad het Duurzaamheidskompas vastgesteld. In dit nieuwe beleidskader is de visie duurzaamheid tot en met 2030 beschreven. De ambitie van de gemeente is daarin als volgt beschreven: “Centraal staat de landelijke afspraak: een klimaatneutrale gemeente in 2050. Zodat alles wat we doen niet bijdraagt aan de opwarming van de aarde. Maar 2050 is nog ver weg. Hoe komen we daar? En wat doen we in de tussentijd? Daarvoor is een tijdstip dichterbij noodzakelijk en tussentijdse ambities om concrete plannen te kunnen maken. Voor de CO2-uitstoot in Nederland geldt dat deze in 2030 met ten minste 55% moet zijn gedaald (ten opzichte van 1990) als opmaat naar een klimaatneutraal Nederland in 2050.”

Voor de energietransitie in de buurten betekent dit onder andere: “In 2022 is de Transitievisie Warmte door de raad vastgesteld. Hiermee is een belangrijke stap gezet in de warmtetransitie. Vanuit deze visie is meteen gestart met de vertaling naar de Buurt Uitvoeringsplannen. In drie buurten in Zeewolde is gestart door met inwoners in gesprek te gaan hoe zij denken over de warmtetransitie en hoe zij hun huizen het beste aardgasvrij kunnen gaan maken.”

Warmtebeleid De gemeente Zeewolde heeft haar Transitievisie Warmte (TVW) vastgesteld op 29 september 2022.8 Hierin staat de route naar een aardgasvrije gemeente in 2050. In deze visie zijn de Vlinder-, Vissen- en Wildbuurt aangewezen als gebieden waarvoor als eerste een uitvoeringsplan opgesteld zal worden, samen met de bewoners. De redenen om in deze buurten te beginnen zijn: • Er zijn veel vergelijkbare woningen (bouwperiode en woningtype) waardoor schaalvoordeel mogelijk is. • Naar verwachting is bij veel woningen – gelet op de periode waarin deze gebouwd zijn - de CV-ketel aan vervanging toe. • De woningen zijn relatief goed geïsoleerd en daarmee is naar verwachting een individuele all-electric oplossing haalbaar en betaalbaar. • Woningcorporatie Woonpalet is in deze buurten begonnen met verduurzamen. De gemeente wil in 2026 een nieuw warmteprogramma (voorheen TVW) opstellen. Hierbij wordt rekening gehouden met de laatste innovaties, kennis en informatie en de nieuwe planningen van partners en (bewoners-)initiatieven. Op deze manier ontstaat een steeds beter beeld van de meest passende oplossingen voor de gemeente en kunnen stappen worden gezet waarvan met zekerheid gezegd kan worden dat die zinvol zijn.

Isolatie en energiearmoede De isolatiegraad van de sinds 1983 in het dorp Zeewolde gebouwde woningen en gebouwen is gemiddeld Energielabel B. Woonpalet heeft gemeentebreed gemiddeld label A. Een gemeente­breed Isolatieprogramma is daarom niet nodig. Met hulp van het Energieloket Zeewolde wordt ingezet op energiebesparing. Immers de energie die je bespaart is altijd winst. Naast tips en adviezen voor energiebesparing, gaan ook energiecoaches bewoners hierin thuis adviseren o.a. in samenwerking met woningcorporatie Woonpalet.

Participatiebeleid In samenhang met de vaststelling van de Transitievisie Warmte heeft de gemeente ook een communicatie- en participatieplan opgesteld om te gebruiken voor de communicatie over de warmtetransitie naar verschillende doelgroepen. De leidende principes voor participatie in de warmtetransitie zijn: 1. We betrekken inwoners tijdig en passend bij het onderwerp of de opgave. Vanaf de visievorming tot en met de uitvoering is er aandacht voor het op een goede, transparante wijze betrekken van inwoners. We bieden bewoners die dat willen de ruimte om een actieve rol te spelen en verwelkomen initiatieven vanuit bewoners en lokale energiecoöperaties. 2. We proberen verschillende doelgroepen aan te spreken. Daarmee vergroten we de legitimiteit van het proces en de uitkomsten. 3. We geven helder aan waarop en hoeveel invloed betrokkenen hebben. Gedurende het gehele traject maakt de gemeente duidelijk wat al vast staat en wat niet. Waarop hebben betrokkenen invloed en waarop hebben zij geen invloed (meer). 4. We zijn transparant en koppelen terug. De gemeente communiceert open naar bewoners wat er met hun inbreng is gedaan, hoe deze is verwerkt of waarom de inbreng niet is meegenomen of verwerkt.

8 https://www.zeewolde.nl/warmtetransitie-en-buurtuitvoeringsplannen/warmtetransitie

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 14

In de Uitvoeringsfase die met het buurtuitvoeringsplan (BUP) start zal de focus van de participatie liggen op het vergroten van draagvlak en het bieden van handelingsperspectieven voor individuele of collectieven van bewoners. Daarnaast is aan bewoners van de drie startbuurten de mogelijkheid gegeven om actief bij te dragen aan de inhoud van dit BUP. Ook is in de Transitievisie Warmte het zogenaamde Uitdaagrecht geboden, waarbij (collectieven) van bewoners zelf met alternatieve oplossingen/concepten kunnen komen, dan wel daar onderzoek naar te verlangen op haalbaarheid van een eventuele toepassing (Bijlage 2 geeft een beknopt verslag van de participatie bij het uitvoeringsplan).

Wanneer inwoners van de drie buurten toch alvast hun spouwmuur willen laten isoleren, dan kan dat. Zij moeten dan wel zelf de benodigde onderzoeken laten uitvoeren en een ontheffing aanvragen bij de provincie.

Het staat iedereen vrij om in plaats van zonnepanelen, zonnecollectoren te plaatsen of een combinatie daarvan. Daardoor kan in de winterperiode, met een goede warmtepomp, nog warmte worden gewonnen uit de buitenlucht. Het rendement zal daardoor hoger zijn.

Luchtkwaliteit

Soortenmanagementplan (SMP) en de Omgevingswet

Rook door houtstook brengt schadelijke stoffen in de lucht en kan voor overlast zorgen. Zeker bij mist en windstil weer blijft de rook lang om het huis en in de buurt hangen. Dat is niet goed voor mens en milieu.

Op welk moment batterijen een serieuze bijdrage kunnen leveren is moeilijk te voorspellen. Op het moment van schrijven van dit buurtuitvoeringsplan, worden de kosten voor een thuisbatterij als te hoog ingeschat om te gebruiken in woningen. Naar de toepassing van buurtbatterijen wordt onderzoek gedaan, maar voor de korte termijn biedt dit geen oplossing. Daarbij moet er in gedachten worden gehouden dat batterijen, maar voor korte periode (één of twee dagen) elektriciteit kunnen opslaan. Er zal dus altijd elektriciteit van het net nodig blijven.

Wanneer huiseigenaren hun woning willen isoleren moeten zij rekening houden met de Omgevingswet. Ook in bebouwde gebieden, waar de Omgevingswet voornamelijk betrekking zal hebben op bescherming van vleermuizen, gierzwaluwen en huismussen. De huidige situatie is dat per (ver)bouwproject voorafgaand aan de ingreep een ontheffing op de Omgevingswet moet worden aangevraagd bij de provincie. Voor die ontheffing moet voor ieder project afzonderlijk een uitgebreid ecologisch onderzoek worden gedaan. Binnen een gemeente zijn dat op jaarbasis aardig wat onderzoeken. Dat kost tijd, meestal één tot twee jaar per onderzoek, en geld. Gelukkig kan het efficiënter! Door als gemeente of woningcorporatie onderzoek te doen op gebiedsniveau en dit vast te leggen in een SMP: het soortenmanagementplan. De gemeente laat een Soorten Management Plan maken. Er is al onderzoek gedaan naar vleermuizen, maar er is aanvullend onderzoek nodig naar vogels. Dit willen wij in overleg met de provincie Flevoland zo snel mogelijk opstarten, zodat we in de loop van 2025 een SMP hebben én een ontheffing op de Omgevingswet van de provincie.

In het Duurzaamheidskompas is aangegeven dat een mogelijke manier om je huis zonder aardgas te verwarmen via een openhaard of houtkachel is. Volgens schattingen van het CBS hadden in 2019 ongeveer 1,5 miljoen huishoudens in Nederland een openhaard of houtkachel. Dat zou voor Zeewolde betekenen dat ongeveer 1 op de 5 huishoudens een houtkachel of open haard in huis heeft.

Er is geen inzicht in de luchtkwaliteit in Zeewolde. Daarom is het ook onbekend of het zinvol is om actief beleid te voeren op dit milieuthema. Om te kunnen bepalen óf er beleid geformuleerd moet worden, is gestart met het bepalen van de luchtkwaliteit in Zeewolde. Dat gebeurt in samenwerking met de provincie Flevoland, RIVM GGD, TNO en de andere gemeenten in Flevoland.

Zonnepanelen Wanneer we onze huizen niet meer met gas, maar elektrisch verwarmen, is het wenselijk dat de elektriciteit die daarvoor nodig is zelf wordt opgewekt. Zonnepanelen op woningen en utiliteitsgebouwen dragen hieraan bij. In de winter, wanneer de warmtevraag het hoogst is, is de opbrengst van zonnepanelen het laagst. In die periode, ruwweg van november tot met februari, moet elektriciteit van het elektriciteitsnet worden gebruikt. In het voorjaar en najaar, wanneer er nog steeds behoefte is aan verwarming, zal een deel van de benodigde elektriciteit afkomstig zijn van de zonnepanelen. Daarom staat in het Duurzaamheidskompas als doelstelling voor zonne-energie dat in 2030 bij 50% van de woningen en bij 30% van de bedrijven zonnepanelen zijn geïnstalleerd.

Welke oplossing het meest geschikt is, verschilt per woning. Dit buurtuitvoeringsplan schetst de grote lijnen. Voor alle inwoners van Zeewolde wordt daarom de mogelijkheid geboden om een maatwerkadvies te laten opstellen. In dat advies wordt in een persoonlijk stappenplan beschreven wat de beste manier is om de woning te verduurzamen.

Mobiliteit Met betrekking tot groene mobiliteit is in het Duurzaamheidskompas het volgende doel opgenomen: Het aantal vervuilende verkeersbewegingen in de gemeente is fors teruggebracht, terwijl er een goede innovatieve infrastructuur is. Vóór 2028 realiseren van minder verplaatsingen, schonere verplaatsingen, zuinigere verplaatsingen en bevorderen van langzaam verkeer. Electrische auto’s zijn een voorbeeld van groene mobiliteit. Vanzelfsprekend gebruiken die elektriciteit en moeten ze ook worden opgeladen. In Zeewolde zijn hiervoor drie mogelijkheden. De eerste is een oplaadpaal op de eigen oprit. De tweede mogelijkheid is een oplaadpaal op eigen terrein, maar waarbij geen mogelijkheid is om de auto op eigen terrein te parkeren. Daarvoor kan de gemeente een kabelgoot in de stoep leggen. Tenslotte kan de gemeente een openbare laadpaal in de buurt van uw woning plaatsen.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 15

Bij de eerste twee mogelijkheden wordt elektriciteit uit de woning gebruikt om de auto te laden. Sommige auto’s zijn al in staat om elektriciteit ook weer terug te geven aan de woning. Dat zal in de toekomst bij veel meer auto’s het geval zijn. In dat geval kan de autoaccu worden gebruikt als thuisaccu. Overdag wordt die gevuld met zonne-energie die tegen de avond wordt gebruikt om het huis te verwarmen, te koken of bijvoorbeeld de wasmachine te laten draaien. Op die manier kan mobiliteit bijdragen aan de energietransitie van de woningen.

Onderhoud en beheer In de drie buurten die onderdeel uitmaken van dit BUP is door de gemeente de komende jaren geen groot onderhoud voorzien in de openbare ruimte. Desondanks zal met netbeheerder Liander en rioolbeheerder Waterschap Zuiderzeeland afgestemd worden om ingrepen in de openbare ruimte zo te plannen dat synergievoordelen benut kunnen worden en er zo min mogelijk overlast voor omwonenden ontstaat. Liander is in 2023 gestart met het verzwaren van een deel van het elektriciteitsnet in de drie buurten. Zoals blijkt uit figuur 2.5 uit paragraaf 2.2, is er in het ondergrondse gedeelte van het elektriciteitsnet voldoende ruimte om de buurten te verduurzamen. Voor het bovengrondse gedeelte, de middenspanningsruimten (MSR) geldt dat niet. Een aantal MSR wordt nu al redelijk zwaar belast. Om te kunnen voorzien in de extra vraag die wordt verwacht, is het noodzakelijk dat een aantal MSR wordt bijgeplaatst in de buurten. Dat proces is in overleg met de gemeente in 2023 door Liander opgestart en zal naar verwachting in 2024 worden afgerond.

3.2 Totstandkoming van dit buurtuitvoeringsplan Dit buurtuitvoeringsplan is opgesteld tussen april 2023 en april 2024. Hieronder volgt een beschrijving hoe het proces er op hoofdlijnen uitzag. In bijlage 2 (participatieverslag) staat hoe bewoners betrokken zijn geweest en hoe hun inbreng in dit plan is verwerkt. Projectaanpak bepalen (april-juni 2023) De gemeente heeft het proces om te komen tot dit buurtuitvoeringsplan in grote lijnen uitgedacht. Het proces is daarna besproken met de partnerorganisaties. De gesprekken gingen over kansen en aandachtspunten voor de partnerorganisaties bij het opstellen van het buurtuitvoeringsplan en bij de eventuele uitvoering. Er zijn eerst losse gesprekken gevoerd, gevolgd door een gezamenlijke bijeenkomst. Op 28 juni heeft de gemeente in The Lux een startbijeenkomst georganiseerd voor buurtbewoners van de drie buurten. Er kwamen bijna 300 buurtbewoners naar deze bijeenkomst. De bijeenkomst was bedoeld om de inwoners te informeren over het buurtuitvoeringsplan, om het uitgedachte proces te schetsen en om te bespreken welke behoeften, vragen en voorstellen de inwoners hadden voor het buurtuitvoeringsplan. Mogelijkheden uitwerken (juli-november 2023) De wensen en aandachtspunten van bewoners waren de basis zodat in de volgende fase uitgewerkt kon worden wat de mogelijkheden voor het buurtuitvoeringsplan zijn.

Daarvoor zijn door de gemeente twee thema-avonden georganiseerd en werd opdracht gegeven om 2 onderzoeken uit te voeren. Tijdens de thema-avond op 20 september 2023 praatten ongeveer 45 bewoners in De Verbeelding over de woningschouw die uitgevoerd zou worden, over de mogelijkheden voor individuele en collectieve verwarmingsopties en over de ondersteuning voor bewonersinitiatieven. Hierna zijn de onderzoeken uitgevoerd: een woningschouw door Building Label en het participatieonderzoek door B Methodology.

Bij 9 woningen is een woningschouw gedaan. Er is onderzocht wat de huidige toestand is, wat logische maatregelenpakketten zouden zijn om de woningen te verduurzamen en wat de kosten en baten van deze maatregelenpakketten zouden zijn. Daarnaast zijn de mogelijkheden voor de verschillende warmteopties zoals warmtepompen, infraroodpanelen, warmtenetten en waterstof uitgewerkt op basis van landelijke studies en beleid. Hieruit kwam naar voren dat inzetten op individuele warmteopties de meest haalbare en realistische aanpak is. Tijdens de tweede thema-avond, op 8 november in Open Haven, zijn de uitkomsten gepresenteerd en besproken. De ongeveer honderd aanwezige inwoners konden bij een informatiemarkt over de verschillende onderzoeken informatie ophalen en overleggen met de partners. Daarbij zijn de resultaten getoetst en verfijnd. Buurtuitvoeringsplan schrijven (december 2023-maart 2024) Na de tweede bijeenkomst is de gemeente begonnen met het schrijven van het buurtuitvoeringsplan. De inhoud hiervan is tussentijds nog twee keer besproken met een werkgroep van buurtbewoners, op 19 december 2023 en op 13 februari 2024 in het gemeentehuis. Zij lazen mee met tussentijdse versies en konden daar commentaar op geven en aanvullingen doen. In een gespreksronde dachten de partners mee over de inhoud.

Een concept van het buurtuitvoeringsplan is aan de partners en een meeleesgroep van bewoners voorgelegd. Met hun inbreng is het concept verfijnd tot het ontwerp-buurtuitvoeringsplan dat voor besluitvorming aan het college is voorgelegd. Besluitvorming (april-juni 2024) Het ontwerp-buurtuitvoeringsplan is in april voorgelegd aan het college van B&W voor besluitvorming over de vaststelling ervan. Het college heeft positief besloten. Dit definitieve buurtuitvoeringsplan leggen we in mei 2025 ter kennisname voor aan de gemeenteraad. Op 1 juni is het Energie Event georganiseerd dat tevens een afsluitende bijeenkomst is van het proces om te komen tot een buurtuitvoeringsplan. Op deze bijeenkomst bespreken we het definitieve uitvoeringsplan en de vervolgstappen die de gemeente en partners nu gaan zetten.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 16

4 Gekozen warmteoplossingen Dit hoofdstuk beschrijft de verduurzaming van de woningen in de Vlinder-, Wild- en Vissenbuurt. De gemeente biedt, samen met de partners, in ieder geval hulp bij de volgende warmteoplossingen: een (all-electric) luchtwarmtepomp, een hybride warmtepomp en isolatie. De beschikbare ondersteuningsmaatregelen staan in hoofdstuk 5. In dit hoofdstuk beschrijven we op hoofdlijnen de oplossingen, de onderdelen waar dit uit bestaat en de afwegingen die zijn gemaakt om deze oplossing te kiezen. De gemeente zet nu niet in op een warmtenet of duurzame gassen (zoals groen gas of waterstof) voor het gehele gebied.

De aardgasvrije variant is een lucht-water warmtepomp die geplaatst wordt in een goed geïsoleerde woning. Voor woningen waar deze oplossing niet haalbaar is, wordt een hybride warmtepomp beschreven waarmee het aardgasverbruik tot 70% afneemt. Deze bijna-aardgasvrije variant is een tussenstap naar volledig aardgasvrij. Een hybride warmtepompsysteem is in de meeste situaties te realiseren door een warmtepomp bij de huidige CV-ketel te plaatsen. Is de CV-ketel aan vervanging toe, dan zal een nieuwe HR-ketel in combinatie met een warmtepomp geplaatst worden. Voor de aardgasvrije variant kan een verbetering van de isolatie en ventilatie noodzakelijk zijn om een all-electric lucht-water warmtepomp toe te passen. Dit geldt in ieder geval voor de woningen met energielabel B of minder. Voor de hybride warmtepomp wordt dezelfde isolatie ook aanbevolen, maar kan de isolatiestap eventueel ook later worden genomen.

Bewoners zijn niet verplicht om de beschreven warmteoplossingen in hun woning toe te passen. Het staat hen vrij om zelf of in collectief verband andere keuzes te maken binnen de mogelijkheden van de beschikbare infrastructuur. Hoofdstuk 5 gaat verder in op het handelingsperspectief voor bewoners.

Bronnen

4.1 Beschrijving warmteoplossing

Een elektrische luchtwarmtepomp gebruikt energie uit de lucht, die met behulp van elektriciteit wordt opgewaardeerd voor het verwarmen van de woning en het tapwater. Het is een systeem met een buitenunit waar een koudemiddel doorheen stroomt dat energie opneemt uit de lucht. De warmtepomp zet deze energie om in bruikbare warmte voor de woning. Een warmtepomp maakt uit één deel elektriciteit drie tot vijf delen warmte en is daardoor veel zuiniger dan een HR-gasketel.

We geven hier de beschrijving op hoofdlijnen van de gekozen warmteoplossing die bestaat uit bronnen, infrastructuur en de benodigde aanpassing aan gebouwen. We beschrijven twee varianten: • Aardgasvrij: een (all-electric warmtepomp • Bijna-aardgasvrij, ook wel aardgasvrij ready genoemd: hybride warmtepomp

Een hybride warmtepomp combineert een lucht-water warmtepomp met een hoogrendement CV-ketel op aardgas. Dit systeem kan schakelen tussen verwarmen met elektriciteit en verwarmen met aardgas als de buitentemperatuur te laag is.

Bodemwarmte is vanwege boringsbeperkingen in de drie buurten niet toegestaan (zie verder 4.2). Een zonwarmtesysteem vraagt om zogenaamde PVT-panelen op het dak in plaats van een buitenunit van een luchtwarmtepomp. De PVT-panelen zetten zonlicht om in elektriciteit en warm water. Het warme water is dan de warmtebron voor de warmtepomp. Het PVT-systeem is daardoor stiller en zorgt ervoor dat de warmtepomp efficiënter met stroom kan omgaan. De elektriciteit is voor alle warmtepomp varianten afkomstig van het elektriciteitsnet. Door zonnepanelen kan de woning zelf in een deel van de elektriciteitsvraag van de warmtepomp voorzien. Voor de bijna-aardgasvrije variant blijft het gasnet nodig om te voorzien in de vraag naar aardgas.

Infrastructuur De overstap naar warmteoplossingen die deels of helemaal draaien op elektriciteit, zorgen voor een hogere belasting van het elektriciteitsnet. Deze belasting wordt veroorzaakt door zowel een groter aanbod van lokaal opgewekte stroom (zonnepanelen) als door een hogere stroomvraag door elektrificatie in de woning (elektrisch koken, warmtepomp) en laadinfrastructuur voor elektrisch vervoer. Het moment waarop veel duurzame stroom wordt opgewekt valt bovendien niet genoeg samen met het moment waarop veel vraag naar elektriciteit is te verwachten. Zo produceren eigen zonnepanelen de meeste stroom op het midden van de dag in de zomer en ligt het hoogste verbruik in de avond (verlichting en opladen elektrische voertuigen) en zal elektrische verwarming in de winter de meeste stroom vragen. Voor de gemeente Zeewolde is, net als voor alle andere gemeenten in Flevoland, door netcongestie op het hoogspanningsnet van TenneT minder capaciteit beschikbaar. Dit duurt waarschijnlijk tot en met 2030.

Er zijn ook individuele warmtepompsystemen met andere warmtebronnen dan lucht, namelijk bodemwarmte of zonthermie.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 17

Netbeheerder Liander heeft een prognose gemaakt van de benodigde capaciteit van het elektriciteitsnet. Uit de prognose blijkt dat de netcapaciteit voldoende is voor een stapsgewijze overgang naar verwarming met volledig elektrische warmtepompen en hybride warmtepompen, zoals voorzien in dit uitvoeringsplan. Wel is het verstandig om in de uitvoeringsfase van dit buurtplan te kijken naar mogelijkheden die de impact op het elektriciteitsnet kunnen verlagen. De gemeente en Liander zullen dit de komende periode goed in de gaten houden en kijken welke ontwikkelingen interessant zijn om op woning of buurtniveau toe te kunnen gaan passen.

Verduurzamingsopties voor gebouwen Isolatie en ventilatie De gemeente wil inzetten op passende isolatie en ventilatie voor alle woningen in de drie buurten. Voldoende isolatie is dus een belangrijke eerste stap om aardgasvrij te worden. Het verlaagt bovendien direct de energierekening en verhoogt het comfort. Er kan ook energie bespaard worden door het ventilatiesysteem te verbeteren. Dat is van belang voor een prettig en gezond binnenklimaat. Wat passend is, hangt samen met de gekozen verwarmingsoptie. Een warmtepomp is het meest effectief in een goed geïsoleerde woning. Hoeveel isolatie nodig is, hangt af van het soort warmtepomp en het warmteafgiftesysteem, meestal radiatoren of vloerverwarming. Op basis van een energieschouw is gekeken welke combinatie de laagste investeringskosten oplevert bij woningen in de buurt. Daaruit komt een isolatiepakket dat is weergegeven in tabel 4.1. Dit geeft voldoende isolatie om een hogetemperatuur (HT) warmtepomp toe te passen die werkt met bestaande radiatoren.9 Bij een hybride warmtepomp kunnen dezelfde isolatiemaatregelen

ook genomen worden, nadat het verwarmingssysteem is geïnstalleerd. Tabel 4.1. Overzicht van de benodigde isolatie voor een aardgasvrije woning met een HT-warmtepomp en bestaande radiatoren. De codes bij referentie verwijzen naar gedetailleerde beschrijvingen van de maatregelen die te vinden zijn op https://kostenkentallen.rvo.nl/

Bouwdeel

Voldoende isolatie voor HT-warmtepomp

Dak

Geen aanpassingen nodig

Gevel

Geen aanpassingen nodig

Ramen

HR++ glas

WB019B

Vloer

Vloerisolatie

WB002d

Infiltratie

Kier- en naaddichting

WB093

Ventilatiesysteem

Vraaggestuurde ventilatie10

WB170

In de Transitievisie Warmte staan de mogelijkheden die er zijn in onze gemeente om aardgasvrij te worden. Er staat in de visie ook in welke buurten we beginnen. In die buurten maken we een buurtplan. Dat zijn de Wildbuurt, Vlinderbuurt en de Vissenbuurt in Zeewolde Zuid. In een buurtplan staat wat de buurt bedacht heeft om huizen te verwarmen als er geen aardgas meer wordt gebruikt. Dat plan maken we met u en andere bewoners, bedrijven en organisaties.

Referentie

Het is belan het comfort Goede vent en vergeet e

We verwachten dat de combinatie van beperkte isolatie met een HT-warmtepomp de meest betaalbare optie is voor de woningen in de drie buurten. Een lagetemperatuur variant van de warmtepomp is ook mogelijk. Zulke LT-warmtepompen zijn efficiënter en daarmee ook duurzamer, maar vragen wel om meer isolatie dan hier beschreven is. Bijvoorbeeld triple glas in plaats van HR++ glas. En er is een geschikt afgiftesysteem nodig: vloerverwarming of lage-temperatuur radiatoren. Voor sommige huishoudens zal een systeem met LT-warmtepomp interessant kunnen zijn, bijvoorbeeld omdat er al vloerverwarming is. De hogere investeringskosten voor de extra isolatie leveren dan meer energiebesparing op en een duurzamere oplossing.

We vind andere meeden zorgen volledig

9 Reguliere warmtepompen leveren warm water voor het afgiftesysteem met een temperatuur tot ongeveer 45 graden Celsius. Dat vraagt om verregaande isolatie van de woning en een aangepast afgiftesysteem (vloerverwarming of speciale lagetemperatuur radiatoren). De hogetemperatuur warmtepompen maakt een aanvoertemperatuur mogelijk tot 85 graden. 10 Vraaggestuurde ventilatie is een manier van ventileren waarbij het systeem zich volledig automatisch aanpast aan de ventilatiebehoefte. Aan de hand van sensoren meet het ventilatiesysteem de luchtkwaliteit. Wanneer de relatieve luchtvochtigheid of het koolstofdioxidegehalte te hoog blijkt te zijn, wordt er meer lucht afgezogen. Vervolgens kan er op een natuurlijke of mechanische manier schone, droge schone lucht het huis binnenstromen.

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 18

Verwarmingsinstallatie, warmwatervoorziening en koken De gekozen oplossingen vragen om een nieuwe verwarmingsinstallatie: een warmtepomp of een hybride warmtepomp. Om volledig aardgasvrij te worden zijn daarnaast installaties nodig voor duurzame warmwatervoorziening en elektrisch koken. In de maatregelpakketten zijn verder zonnepanelen opgenomen om eigen stroom op te wekken. Vanwege het hoge vermogen van de installaties dient de meterkast geschikt gemaakt te worden voor een 3-fasenaansluiting. Tabel 4.2 geeft een overzicht van de benodigde installaties. Tabel 4.2. Overzicht van de benodigde installaties bij de twee alternatieven

Onderdeel

Aardgasvrij: luchtwarmtepomp

Bijna-aardgasvrij: hybride warmtepomp

Verwarmingsinstallatie Binnenunit: 100 x 60 x 40 cm Buffervat (optioneel): diameter 50-70 cm, hoogte 100-150 cm

HR-combiketel: 70 cm x 40 cm x 30 cm Binnenunit: 100 x 60 x 40 cm

Buiten

Buitenunit 80 x 80 x 40 cm

Buitenunit 80 x 80 x 40 cm

Afgifte­ systeem

Bij toepassing van een HT-warmtepomp kunnen bestaande radiatoren volstaan eventueel in combinatie met ventilatoren op de radiatoren.

Geen aanpas­ singen nodig

Warmwater­ voorziening

Boiler: 100 x 100 x 200 cm

Zonne­ panelen

Per paneel circa 165 x 100 cm

Per paneel circa 165 x 100 cm

Koken

Inductiekookplaat

Optie: Inductiekookplaat

Meter­kast

3-fasenaansluiting

Optie: 3-fasen­ aansluiting

Binnen

De hybride warmtepomp heeft als voordeel dat het niet nodig is om de woning eerst te isoleren. Die stap kan later uitgevoerd worden, samen met de installaties die nodig zijn om volledig aardgasvrij te worden. Het is wel wenselijk om te isoleren. Betere isolatie leidt tot minder energieverbruik wat goed is voor de eigen energierekening en ook de belasting op het elektriciteitsnet vermindert. Daarnaast zorgt Isolatie ook voor meer comfort en waardestijging van het huis.

Een Transitievisie Warmte voor de gemeente Zeewolde

Koeling De lucht-water warmtepomp is geschikt voor het verwarmen van woningen. Daarnaast kan dit type warmtepomp in sommige woningen met vloerverwarming of ventilatieconvectoren ook gebruikt worden om te koelen in de zomer. Voor alle woningen geldt dat het voorkomen van het opwarmen van de woning met groen in de omgeving en zonneschermen voor de ramen altijd een goed idee is. Dat is goedkoop en duurzaam.

Zeewolde volgt de afspraken die gemaakt zijn in het Landelijk Klimaatakkoord. Daarin staat dat we minder CO2 uit moeten stoten om de invloed die we op het klimaat hebben te verminderen. Door gebouwen aardgasvrij te maken verminderen we die CO2 uitstoot.

Zonnepanelen Met het gebruik van een (hybride) warmtepomp neemt het elektriciteitsgebruik toe. Door met zonnepanelen op het dak stroom op te wekken kan de woning voor een deel zelf in de elektriciteitsvraag voorzien. Uit de woningschouw volgt dat een typische woning daarvoor 9 zonnepanelen (395 Wattpiek per paneel) nodig heeft. Een aandachtspunt is dat de pieken in de opwekking van elektriciteit niet samenvallen met de pieken in de warmtevraag (zie verder 4.3). Desondanks levert dit in het voor- en najaar energie- en kostenbesparing op en wordt het elektriciteitsnet ontzien. Daarnaast kan in de zomer het tapwater elektrisch worden verwarmd en – indien noodzakelijk – de woning elektrisch worden gekoeld op de momenten dat de zon schijnt. Verder geldt dat zolang de salderingsregeling blijft bestaan, de kosten voor het energieverbruik over het jaar verdeeld worden, maar gedempt kunnen worden door de toeslag op levering van elektriciteit.

Wat betekent de Trans Warmte voor de inwon

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

In de Transitievisie staat w de gemeente de komende om Zeewolde aardgasvrij t Zo weet u wat u het beste De gemeente helpt de be een advies over de beste

| 19

Overige individuele mogelijkheden In gesprekken met bewoners zijn nog andere individuele opties ter sprake gekomen dan een (hybride) lucht-water warmtepomp. Tabel 4.3 geeft een overzicht van deze opties. Tabel 4.3. Varianten voor individuele aardgasvrije opties. LT= lagetemperatuur

Techniek

Bron

Warmte Afgiftesysteem

Aandachtspunten

Lucht-water warmtepomp

Buitenunit lucht

(LT-)Radiator of vloerverwarming

Verbetering isolatie kan noodzakelijk zijn. Combinatie met zon-PV spaart elektriciteitskosten. Kan bij vloerverwarming ook koelen. Rekening houden met geluid buitenunit.

Hybride warmtepomp

Buitenunit lucht + HR-ketel

(LT-)Radiator of vloerverwarming

Verbetering isolatie kan op later tijdstip. Combinatie met zon-PV spaart elektriciteitskosten. Rekening houden met geluid buitenunit.

Lucht-lucht warmtepomp

Buitenunit lucht

Aircobinnenunit

Zeewolde moeten 6.250 woningen aardgasvrij gemaakt Zowel koeling als verwarming mogelijk. Dit type warmtepomp heeftIneen relatief lage aanschafprijs, maar er is geen subsidie voor beschikbaar. In veelDat betekent dat er ieder jaar ongeveer 230 worden. gevallen beter geschikt voor een enkele (slaap-)kamer dan voor dewoningen hele aangepast moeten worden. Daarom moeten we nu al woning. Rekening houden met geluid buitenunit. Ook de binnenunits geven op plekken waarvan we weten hoe we gebouwen op beginnen geluid en een luchtstroom.

Water-water warmtepomp

Zonnewarmte (PVT-paneel)

(LT-)Radiator of vloerverwarming

Ruimte op dak noodzakelijk. PVT-panelen geven zowel zonnestroom als zonnewarmte. Hogere investeringskosten dan een lucht-water warmtepomp. Stil systeem.

Bodem-water warmtepomp

Bodemlus

(LT-)Radiator of vloerverwarming

Door boringsbeperkingen zijn alleen ondiepe bodemsystemen mogelijk die minder geschikt zijn voor individuele woningen in deze buurt.

Infrarood verwarming

Elektriciteitsnet

Infraroodpaneel

Niet geschikt voor de verwarming van de hele woning. Toepasbaar voor enkele kamer(s). Stralingswarmte geeft een andere beleving van thermisch comfort.

Warmte­ pompboiler

Buiten- of binnen-unit lucht

Geschikt voor warm water. Interessant voor woningen met een grote vraag naar warm water. Interessant in combinatie met zonnepanelen

Zonneboiler

Zonnewarmte

Geschikt voor warm tapwater.

Houtkachel (pellet)

Hout(pellets)

Ieder jaar 230 woningen aardgasvrij maken

een andere manier kunnen verwarmen.

Kachel of CV-systeem

De overstap naar een aardgasvrije gemeente Er is discussie over de duurzaamheid van het gebruik van biomassa voor verwarmen. Rekening houden met luchtkwaliteit. Zeewolde

UITGANGSPUNTEN De overstap naar een aardga Buurtuitvoeringsplan svrij Zeewolde moet Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt | 20 betaalbaar zijn, zodat iedereen mee kan doen.

4.2 Motivatie van de warmteoplossing De hierboven beschreven warmteoplossing is niet de enige mogelijkheid om de woningen in het gebied te verwarmen. Er zijn andere aardgasvrij oplossingen denkbaar. We beschrijven hier waarom toch gekozen is voor verwarming met individuele lucht-water warmtepompen en hybride warmtepompen. Deze afweging volgt de redenatie die eerder in de Transitievisie Warmte is vastgesteld en die in samenspraak met partners en bewoners is verfijnd. Juridische afweging • Provinciale regelgeving sluit boren dieper dan 11-14 m uit in deze buurt. Er geldt een ‘boringsvrije zone’ van het grondwaterbeschermingsgebied (strategische voorraad voor drinkwater). De bescherming van grondwater heeft een hogere prioriteit dan het benutten van de bodem voor energiedoeleinden. Dit betekent dat warmte-koude-opslag (WKO), bodem-warmtepompen en geothermie (voor collectieve oplossingen) op deze locatie niet mogelijk zijn. Een nader onderzoek naar de mogelijkheden voor geothermie als bron voor het bestaande warmtenet van Ennaturlijk - wordt door de gemeente overwogen. Een eerste verkenning heeft uitgewezen dat geothermie daarvoor een geschikte bron zou kunnen zijn. Technische afwegingen warmtenet • Er zijn geen lokale (rest-)warmtebronnen in de buurt, anders dan oppervlaktewater. • Aquathermie is technisch mogelijk, maar waarschijnlijk duurder dan individuele warmtepomp, o.a.

omdat WKO niet mogelijk is. • Een Buurt Energie Systeem is technisch mogelijk. Dit is een modulaire collectieve warmtevoorziening, waarbij woningen verwarmd worden met behulp van een centraal geplaatste

collectieve warmtepomp. Dit vraagt om de aanleg van een warmtenet. Naar verwachting is dit economisch niet aantrekkelijker dan individuele lucht-warmtepompen. Milieu- en gezondheidsoverwegingen • Bij gebruik van individuele houtkachels komt houtrook vrij. Dit is slecht voor de luchtkwaliteit en de gezondheid. De gemeente wenst de overlast door houtstook te beperken en onderzoekt of aanvullend beleid nodig is (zie 3.1). De manier waarop overlast kan worden beperkt is beschreven op de website van de gemeente Zeewolde: https://www.zeewolde.nl/overlast-hout-stoken • Houtige biomassa en biogas dragen bij aan een fossielvrij energiesysteem, maar van een gewenste eindsituatie is geen sprake.11 In de Regionale Energiestrategie (RES) voor Flevoland wordt daarom gesteld dat gemeenten terughoudend moeten zijn met de inzet van met name houtige biomassa. Beschikbaarheid van duurzame gassen Duurzame gassen zoals groen gas en waterstof kunnen zonder of met weinig aanpassingen door het bestaande gasleidingnet getransporteerd worden. Echter: • Groen gas is landelijk beperkt beschikbaar. 12 Het landelijke beleid is om dit alleen in te zetten waar alternatieven veel duurder of technisch onhaalbaar zijn. Dat is in de drie buurten niet het geval. • In de omgeving van Zeewolde wordt biogas en groen gas geproduceerd.

Dit wordt ingezet voor het warmtenet in de Polderwijk of ingevoerd op het bestaande gasnet. Een lokaal netwerk met groen gas is op basis van ervaringen in pilots in andere gemeenten niet kansrijk. • Waterstof geproduceerd met groene stroom komt naar verwachting pas na 2030 op voldoende schaal beschikbaar. De rijksoverheid voorziet toepassing in industrie en mobiliteit, maar niet voor verwarming van woningen.

Organisatorisch afwegingen bij warmtenet en waterstof • Bij een warmtenet, moet vrijwel iedereen in de buurt aan willen sluiten om het economisch aantrekkelijk te maken. Vaak wordt uitgegaan van 70% aansluitbereidheid. • Bij waterstof moet iedereen in dezelfde periode een voor waterstof geschikte HR-ketel aanschaffen. Ook deze grote aansluitbereidheid lijkt lastig te realiseren.

Kosten- en batenanalyse De betaalbaarheid van de voorgestelde aardgasvrije verwarming schatten we in door een kosten- en batenanalyse. 13 Daarin nemen we mee: alle investeringskosten voor isolatie, verwarmingsinstallaties en zonnepanelen en jaarlijkse kosten voor onderhoud. Indien de investering wordt gefinancierd met een lening zijn er maandelijkse financieringslasten die bestaan uit rente en aflossing. Ook nemen we eventuele extra energiekosten mee voor het alternatief voor aardgas. Voor de baten of minderkosten, nemen we mee: subsidies, de vermeden kosten van gas (verbruik en vastrecht) en energiebaten door eigen opwek uit zonnepanelen. We geven een indicatie van de stijging van de woningwaarde, maar rekenen hier niet alle consequenties van door zoals een hogere OZB of een lagere hypotheekrente. De volgende posten zijn in de meeste gevallen relatief klein ten opzichte van de totale kosten en baten, en worden daarom niet gekwantificeerd. Het gaat om eventuele leges en hypotheekrenteaftrek voor een eventuele lening. We maken gebruik van twee indicatoren voor de betaalbaarheid: 1. De terugverdientijd. Wanneer de verduurzaming wordt gefinancierd uit eigen middelen, kan hiermee ingeschat worden hoe lang het duurt voordat de investering is terugverdiend door gedaalde energiekosten. 2. De total cost of ownership (TCO).

Dit is de verandering in de totale kosten over 15 jaar ten opzichte van aardgas. Daarbij gaan we ervan uit dat de investering wordt gefinancierd met een lening.

11 In lijn met het duurzaamheidskader voor biomassa van de Rijksoverheid: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32813-617.html 12 Zie: https://www.nplw.nl/technieken/warmtebronnen/groengas/default.aspx en https://www.gasunie.nl/nieuws/aandeel-groen-gas-stijgt-in-2022-maar-minder-snel-dan-noodzakelijk 13 We volgen de adviezen uit: BZK&VNG (2023) Handreiking betaalbaarheid. https://www.volkshuisvestingnederland.nl/documenten/publicaties/2023/07/19/handreiking-betaalbaarheid

Buurtuitvoeringsplan Vlinderbuurt, Vissenbuurt en Wildbuurt

| 21

De kosten-baten analyse is gevoelig voor de energieprijzen, het verbruiksprofiel en de ontwikkeling van de salderingsregeling. De analyse die we hier geven is bedoeld om aannemelijk te maken dat de warmteoplossingen die de gemeente adviseert, voor een gemiddelde woning uit de buurt betaalbaar is. De uitkomsten kunnen afwijken voor individuele gevallen. De kosten-baten analyse is toegepast op twee fictieve woningen die representatief zijn voor de buurt: een rijwoning van begin jaren 90 met een woonoppervlak van circa 150 m2 en een vrijstaande woning uit dezelfde periode van circa 200 m2. De twee fictieve woningen zijn gebaseerd op de uitgevoerde woningschouwen. In de berekening is de uitgangssituatie een woning in de staat waarin deze is opgeleverd, verwarmd met een CV-ketel en zonder zonnepanelen. Om de investeringskosten te schatten heeft BuildingLabel gebruik gemaakt van nationale kostenkentallen die zijn opgesteld in samenwerking met marktpartijen en brancheverenigingen.14 Het is mogelijk dat deze kentallen afwijken van de werkelijke prijzen. Er is een spreiding in investeringskosten, omdat er veel variatie is in de prijzen die installateurs rekenen aan hun klanten en er specifieke verschillen tussen woningen kunnen zijn.

TNO hanteert een spreiding van 20% over de investeringskosten, zowel naar boven als naar beneden.15 We maken een kosten-baten analyse voor een warmtepomp en voor een hybride warmtepomp. Voor een warmtepomp is isolatie een randvoorwaarde, voor een hybride warmtepomp is isolatie ook gewenst, maar kan op een later tijdstip worden uitgevoerd. We bekijken daarom twee varianten voor de hybride warmtepomp: met en zonder isolatie. Een samenvatting van de resultaten van de kosten-baten analyse voor een typische rijwoning staat in tabel 4.4. Meer details en een uitwerking voor een vrijstaande woning zijn te vinden in bijlage 1.

Tabel 4.4. Samenvatting van de kosten-baten analyse voor verschillende verduurzamingsopties.

1. Aardgasvrij: Warmtepomp en zonnepanelen

2a. Aardgasvrij -ready: Hybride warmtepomp en zonnepanelen

2b. als 2a, maar zonder te isoleren

Investeringskosten (± 20%)

€ 21.300

€ 17.000

€ 10.700

€ 6.000

Verschil t.o.v. nieuwe CV-ketel (± 20%)

€ 18.400

€ 14.200

€ 7.900

€ 6.000

Baten: indicatie woningwaarde stijging

€ 12.000

€ 12.000

€ 12.000

€ 6.500

9 - 11

10 - 12

7-8

14 - 16

€ 600 - 1.110

€ 250 - 710

€ 540 - 910

NB

Terugverdientijd in jaren (laag-hoog prijspad) Gemiddelde jaarlijkse besparing (incl. financieringslasten) t.o.v. aardgas gedurende 15 jaar (laag – hoog prijspad)