Bijlage 3 Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023- Hoofddrapport
Tekst van het document
OKTOBER 2022
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023
Colofon © Veiligheidsregio Kennemerland www.vrk.nl Versie: concept 0.2, 5 oktober 2022 Vastgesteld door het Dagelijks Bestuur d.d. <…> Crisisbeheersing Kennemerland Brandweer Kennemerland GHOR/GGD Kennemerland Meldkamer Noord-Holland Politie Eenheid Noord-Holland Koninklijke Marechaussee Bureau Bevolkingszorg AOV’ers gemeenten in Kennemerland
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
2
Samenvatting Het Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2022 geeft zicht op grote incidenten, rampen en crises die de regio Kennemerland kunnen treffen. Het bestaat uit een risico-inventarisatie en een risicoanalyse. Uit de risicoinventarisatie ontstaat het risicobeeld (wat kan ons overkomen?). De risicoanalyse waarbij de risico’s worden gewogen op impact en waarschijnlijkheid leidt tot het risicodiagram (hoe erg is dat?). Het risicoprofiel ondersteunt bestuurders en uitvoerende diensten bij het stellen van prioriteiten en het maken van keuzes ten aanzien van de voorbereiding en uitvoering van de risico- en crisisbeheersing. Het is wettelijk verplicht en wordt opgesteld aan de hand van een landelijk bepaald format. Het Algemeen Bestuur stelt het risicoprofiel vast na overleg met de gemeenteraden, waarbij het de raden verzoekt hun wensen kenbaar te maken omtrent het in het Beleidsplan Crisisbeheersing op te nemen beleid. Het regionaal risicoprofiel is mede de basis van het Beleidsplan Crisisbeheersing van de VRK. De VRK kan met behulp van specifiek beleid de risico’s zo goed mogelijk beheersen. Het risicobeeld van de Veiligheidsregio Kennemerland is complex, divers en dynamisch en kan als volgt worden samengevat: In de duin- en bosgebieden van de kustgemeenten kunnen natuurbranden ontstaan.
In Kennemerland kunnen overstromingen plaatsvinden, vooral in de lager gelegen poldergebieden. De regio heeft veel gebouwen die bij brand of instorting specifiek brandweeroptreden vereisen. Er zijn gebouwen met minder zelfredzame personen, ondergrondse bebouwing, hoogbouw, publieksgebouwen en monumenten. Haarlem heeft een dichtbebouwde oude binnenstad. De regio is dichtbevolkt, kent een gemêleerde bevolkingssamenstelling en er worden veel grote evenementen georganiseerd (o.a. de Dutch Grand Prix). In Kennemerland wordt intensief gewoond, gewerkt en gerecreëerd. De regio is daardoor zeer afhankelijk van goed functionerende infrastructuren. Daarbij gaat het om fysieke infrastructuren: wegen, waterwegen, spoorwegen, tunnels. Ook Schiphol en het Noordzeekanaal bevinden zich in de regio. De afhankelijkheid van infrastructuren voor vitale voorzieningen als energie (elektriciteit en gas), drinkwater, ICT is eveneens groot. Incidenten en verstoringen kunnen keteneffecten hebben die ontwrichting van de samenleving kunnen veroorzaken. In de regio worden gevaarlijke stoffen gebruikt en vervoerd (over de weg, het water, en door buisleidingen). Bedrijven waar dat op grote schaal gebeurt vallen onder het z.g. Besluit Risico’s Zware Ongevallen. Tata Steel en Aircraft Fuel Supply zijn daarvan voorbeelden. Via havens (luchthaven en zeehavens) kunnen z.g.
A-ziekten het land binnenkomen. Uit de risicoanalyse (het risicodiagram) zijn prioritaire risico’s naar voren gekomen die een grote impact kunnen hebben: ziektegolf, infectieziekte, luchtvaartincident, brand in de Schipholspoortunnel, extreem geweld (aanslag) en droogte en hitte. Het risicoprofiel gaat ook in op enkele trends en ontwikkelingen die de komende tijd relevant zijn voor de crisisbeheersing in Kennemerland: onder andere klimaatverandering, energietransitie, Omgevingswet, cyberverstoringen en cyberveiligheid, ontwikkelingen op de Noordzee. Het risicoprofiel besluit met conclusies en aanbevelingen voor de crisisbeheersing in de komende periode en het nieuwe Beleidsplan Crisisbeheersing. Nota bene Nummers tussen haakjes verwijzen naar paragrafen elders in het rapport. Onder blauwe onderstreepte tekst in dit rapport zitten hyperlinks waarmee referenties te openen zijn.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
3
Inhoudsopgave
1 Het regionaal risicoprofiel 1.1
Het regionaal risicoprofiel
2 Wat kan ons overkomen?
6 6
8
2.1
Karakteristiek van Kennemerland
2.2
Risicohotspots
9
2.3
Risicobeeld per maatschappelijk thema
12
2.4
Risicobeeld per gemeente
16
2.5
Regio-overschrijdende en nationale risico’s
19
2.6
De selectie van 19 representatieve crisistypen
20
2.7
Duiding van de inventarisatie: het risicobeeld
21
3 Hoe erg is dat?
8
24
3.1
Risicoanalyse
24
3.2
Risicodiagram
25
3.3
Duiding van de risicoanalyse
26
4 Trends en ontwikkelingen
27
4.1
Klimaatverandering
27
4.2
Energietransitie en energiezekerheid
28
4.3
Omgevingswet en Nationale Omgevingsvisie
29
4.4
Cyberverstoringen en cyberveiligheid
30
4.5
Noordzee
31
4.6
Coronapandemie en nieuwe infectieziekten
32
4.7
Maatschappelijke reacties
32
4.8
Oekraïne
33
4.9
Dumpingen drugslabs
33
5 Conclusies
34
5.1
Het risicoprofiel van Kennemerland is breed én hoog
34
5.2
Prioritaire thema’s en risico’s
34
5.3
De continuïteit van de hulpverlening en crisisbeheersing kan verstoord raken
5.4
de lat 5.5 5.6
35
Klimaatverandering, energietransitie, woningbouw en Omgevingswet bepalen ruimtelijke ontwikkelingen
35
Ongekende crises zijn mogelijk
35
6 Aanbevelingen voor de crisisbeheersing in Kennemerland 6.1
34
De veiligheidsregio staat vaak niet als eerste en enige aan
37
Werk aan een robuuste en tegelijkertijd flexibele crisisorganisatie
37
6.2
Anticipeer op prioritaire risico’s
37
6.3
Samenwerking in netwerken (en informatie-uitwisseling)
38
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
4
6.4
Versterk de verbinding tussen risicobeheersing en crisisbeheersing, samenwerkingsafspraken (en informatieuitwisseling)
6.5 6.6
38
Verstevig het continuïteitsmanagement van de Veiligheidsregio
38
Trek lering uit de aanpak van de coronacrisis
38
7 Status en doorontwikkeling van het risicoprofiel
39
7.1
Een meer dynamisch risicoprofiel
39
7.2
Rol gemeenteraden bij het risicoprofiel
39
8 Bijlagen 8.1 8.2
40
Onderbouwing van de selectie van 19 crisistypen voor analyse
40
Bijlage: Impact en waarschijnlijkheid van de scenario’s
42
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
5
1 Het regionaal risicoprofiel 1.1 Het regionaal risicoprofiel Wat is het regionaal risicoprofiel? Elke Veiligheidsregio moet volgens de Wet veiligheidsregio’s een regionaal risicoprofiel opstellen. Het regionaal risicoprofiel is een inventarisatie en analyse van de risico's in de veiligheidsregio. Het risicoprofiel heeft nadrukkelijk de focus op grote incidenten (grote branden en rampen) en crises. De ‘dagelijkse’ basishulpverlening valt daarmee buiten de scope van het risicoprofiel. Waarom een regionaal risicoprofiel? Een risicoloze samenleving is niet voorstelbaar. De veiligheidsregio moet voorbereid zijn om incidenten, rampen en crises, samen met partners in de crisisbeheersing, adequaat het hoofd te bieden. Er moeten daarbij keuzes gemaakt worden. Het regionaal risicoprofiel dient mede als uitgangspunt voor het Regionaal Beleidsplan Crisisbeheersing, waarin het regionaal beleid voor crisisbeheersing wordt vastgelegd. Crisisbeheersing omvat hierbij de processen: risicobeheersing, incidentbestrijding en herstel, informatiemanagement, kennismanagement & kwaliteitszorg. Het risicoprofiel wordt, net als het beleidsplan crisisbeheersing, voorafgaand aan vaststelling voorgelegd aan de gemeenteraden en enkele rijksheren met het verzoek om een zienswijze. Daarmee helpt het risicoprofiel de gemeenteraden bij het mede bepalen van het veiligheidsbeleid van de veiligheidsregio.
Waaruit bestaat het risicoprofiel? Het risicoprofiel bestaat uit twee delen: de risico-inventarisatie en de risicoanalyse. Zie Figuur 1. Allereerst wordt een risico-inventarisatie gedaan aan de hand van een categorie-indeling in maatschappelijke thema's, crisistypen en incidenttypen. Het resultaat is het regionaal risicobeeld: een overzicht van de risicovolle situaties die zich in de regio Kennemerland kunnen voordoen. Voor de risicoanalyse wordt een aantal crisistypen uit het risicobeeld geselecteerd. Daarbij wordt voor elk van de geselecteerde crisistypen een - fictief - representatief scenario beschreven waarbij de mogelijke impact en waarschijnlijkheid wordt beoordeeld. Het resultaat van de analyse wordt samengevat in het risicodiagram (Figuur 4). De resultaten van de inventarisatie en de analyse worden samengevat en geduid in het voorliggende Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Kennemerland 2022. De resultaten van inventarisatie en analyse van de scenario's zijn terug te vinden in het rapport Regionaal Risicoprofiel Veiligheidsregio Kennemerland 2022 Inventarisatie en Analyse. Hoe komt het regionaal risicoprofiel tot stand? Het opstellen van het Regionaal Risicoprofiel gebeurt volgens de Handreiking Regionaal Risicoprofiel (2009), de door alle veiligheidsregio's gehanteerde methode. Deze methode is gebaseerd op de methodiek voor het Nationaal Veiligheidsprofiel.
Het Nationaal Veiligheidsprofiel kan worden opgevat als ‘landelijk risicoprofiel’. Het risicoprofiel komt tot stand door samenwerking tussen experts van de veiligheidsregio en verschillende partners. Een projectgroep bestaande uit vertegenwoordigers van Crisisbeheersing Kennemerland, Brandweer, de GGD/GHOR Kennemerland, gemeenten (AOV- overleg), Bevolkingszorg, Politie Eenheid Noord-Holland (CCB) en de Koninklijke Marechaussee hebben hierbij met een groot aantal ketenpartners samengewerkt:
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
6
Veiligheidsregio ZW, Veiligheidsregio AA, Veiligheidsregio NHN Hoogheemraadschappen (Hollands Noorderkwartier en Rijnland) Rijkswaterstaat (‘nat’ en ‘droog’) Kustwacht Omgevingsdienst IJmond Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied Centraal Nautisch Beheer / Port of Amsterdam PWN (drinkwater) Provincie Noord-Holland (ruimtelijke inrichting, omgevingswet)
Defensie Port of Amsterdam / Centraal Nautisch Beheer (Noordzeekanaal) Schiphol Tata Steel Ziekenhuizen Vertegenwoordiger niet-acute zorg (VVT) Huisartsenkoepel Vitale sectoren namens gas, elektriciteit, ICT (Gasunie, Alliander, KPN) NCTV (dreiging) en NCSC (cyber)
Risicoanalyse
Risico-inventarisatie
22 scenario’s Scenariobeschrijving Impact & Waarschijnlijkheid
Maatschappelijke thema’s Gemeenten Risicobeeld Scenario-keuze (22)
Risico diagram
Rapport Regionaal Risicoprofiel Inventarisatie & Analyse Duiding Inventarisatie & Analyse Conclusies en aanbevelingen
Ontwikkelingen en trends Maatschappelijke context
Hoofdrapport Regionaal Risicoprofiel
(Basis voor Beleidsplan Crisisbeheersing)
Figuur 1: Procesonderdelen en rapporten van het risicoprofiel.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
7
2 Wat kan ons overkomen? De risico-inventarisatie en het risicobeeld Bij de risico-inventarisatie staat de vraag centraal: wat kan ons overkomen? De resultaten van deze inventarisatie vormen tezamen het risicobeeld van de regio. Uit dit risicobeeld wordt een selectie gemaakt van crisistypen die aan de hand van fictieve scenario’s worden geanalyseerd op waarschijnlijkheid en mogelijke impact. Dit gebeurt bij de risicoanalyse (hoofdstuk 3).
2.1 Karakteristiek van Kennemerland De Veiligheidsregio Kennemerland (VRK) is één van de 25 veiligheidsregio’s in Nederland. De VRK voert diverse veiligheidstaken uit namens negen gemeentebesturen in het zuidwesten van de provincie NoordHolland: Beverwijk, Bloemendaal, Haarlem, Haarlemmermeer, Heemskerk, Heemstede, Uitgeest, Velsen en Zandvoort. De Veiligheidsregio Kennemerland grenst aan de veiligheidsregio’s Noord-Holland Noord, Zaanstreek-Waterland, Amsterdam-Amstelland en Hollands Midden. Het verzorgingsgebied van de VRK telt ruim een half miljoen inwoners. De gemeenten Haarlem en Haarlemmermeer hebben beide rond de 160.000 inwoners en zijn hiermee aanzienlijk groter dan de andere gemeenten. De regio Kennemerland maakt deel uit van de Metropoolregio Amsterdam. Dit is een samenwerkingsverband van de provincies Noord-Holland en Flevoland, 30 gemeenten en de Vervoerregio Amsterdam. Fysieke omgeving Kennemerland wordt aan de gehele westzijde begrensd door de Noordzee. Het gemeentelijk ingedeeld gebied reikt tot 1 km vanaf de kust. De Noordzee is druk bevaren. Het aantal windmolens voor de kust zal de komende tijd toenemen. De kuststrook met strand, duinen en bos strekt zich uit over vijf gemeenten. Het uitgestrekte bos- en duingebied aan de kust heeft de status van Natura 2000 gebied vanwege haar grote ecologische waarde (nationaal en internationaal).
De regio wordt doorsneden door het Noordzeekanaal. Het gebied is verder ook vrij waterrijk door het Spaarne, de Ringvaart, de Zijkanalen van het Noordzeekanaal en het Uitgeestermeer. In het oosten van de regio bevinden zich polders. De grootste daarvan is de Haarlemmermeerpolder, omgeven door de Ringvaart. Het recreatiegebied Spaarnwoude is een groene buffer tussen Haarlem, Velsen en Amsterdam. Leefomgeving en infrastructuur Kennemerland is een drukke, dichtbevolkte regio in de Randstad. Haarlem is de grootste en oudste stad van de regio, met vele historische monumenten. Wonen, werken, verkeer, recreatie en natuur zijn dikwijls nauw verweven in de regio. De regio trekt ook grote aantallen bezoekers naar bijvoorbeeld evenementen (o.a. Awakenings, Dance Valley, Mystery Land, Dutch Grand Prix), de kust en de Bazaar in Beverwijk. De regio kent een uitgebreide infrastructuur voor het vervoer van personen en goederen over wegen, vaarwegen, spoorwegen en door de lucht. De infrastructuur verbindt de havens, tunnels, stations, emplacementen en de luchthaven Schiphol. Ook kunnen het elektriciteitsnet (hoogspanning), het drinkwaternet en buisleidingen voor de distributie van aardgas en andere stoffen tot de fysieke infrastructuur worden gerekend. Dit zijn veelal vitale voorzieningen.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
8
2.2 Risicohotspots In de regio zijn drie in het oog springende gebieden, die kunnen worden aangemerkt als risicohotspot: Het Noordzeekanaalgebied; De luchthaven Schiphol; Tata Steel. Onder risicohotspot wordt verstaan: een gebied met een relatief grote dichtheid en diversiteit van risico’s. Bij risico- en crisisbeheersing zijn daardoor een groot aantal partijen actief, elk met verschillende verantwoordelijkheden en bevoegdheden, die van elkaar afhankelijk zijn en op elkaar inwerken. Een incident kan keteneffecten tot gevolg hebben, zoals verstoring van andere (vitale) sectoren, infrastructuur of bedrijven. Ook kunnen de effecten reiken tot ver buiten het gebied of de regio. Daarbij kenmerkt een risicohotspot zich door een aanzienlijk economisch belang. Verstoring van de (bedrijfs-) activiteiten kan grote maatschappelijke en economische schade opleveren. De Veiligheidsregio Kennemerland geeft extra aandacht aan de risico-hotspots. Dit gebeurt door samen met de verschillende partners plannen op te stellen voor de multidisciplinaire crisisbeheersing. Daarbij gaat het ook over de samenwerking, communicatie en informatie-uitwisseling tussen betrokken partijen.
Ook krijgen de hotspots extra aandacht bij multidisciplinaire opleidingen, trainingen en oefeningen (MOTO) voor de crisisorganisatie en komen ze structureel terug op de multidisciplinaire oefenkalender (MOTO-kalender) van de VRK.
2.2.1 Hotspot Noordzeekanaalgebied In het IJmondgebied is een aantal risicobronnen gelokaliseerd in de directe omgeving van het Noordzeekanaal. De Noordzee. Vanaf de scheepvaartcorridor op de Noordzee lopen vaarroutes van en naar het Noordzeekanaal, veelal met de Amsterdamse havens als bestemming. Waterbeheer. Het Noordzeekanaal is belangrijk voor de waterhuishouding in een groot deel van MiddenWest Nederland (Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht). De afvoer van overtollig water uit deze gebieden gebeurt via het spuigemaal IJmuiden, een onderdeel van het sluizencomplex. Sluizen. Het sluizencomplex in IJmuiden is naast een sluis ook een primaire zeekering. Het complex bestaat uit de Zuidersluis, Middensluis en Zeesluis IJmuiden en de Noordersluis. Zeesluis IJmuiden, die de oude Noordersluis heeft vervangen, is in 2021 in gebruik genomen en maakt meer en grotere scheepvaart mogelijk. Havens. De buitenhavens en de havens van IJmuiden en Beverwijk. Veel bedrijvigheid is gerelateerd aan scheepvaart en visserij, zoals de koelvemen. Het Noordzeekanaal. Het Noordzeekanaal is een belangrijke transportas van de Noordzee naar het achterland van Noordwest-Europa. Jaarlijks passeren meer dan 100.000 schepen het Noordzeekanaal, waarvan de binnenvaartschepen de grootste groep vormen.
De beroepsvaart, die bestaat uit binnenvaarten zeeschepen, vervoert voornamelijk bulklading (kolen, landbouwproducten, droge lading et cetera), containers en olieproducten (brandbare vloeistoffen en gassen). Deze laatste categorie bedient de opslagterminals voor olieproducten in het Westelijk Havengebied van Amsterdam. Daarnaast is er personenvervoer: de veerponten en rivier- en zeecruiseschepen. Dagelijks is er vertrek- en aankomst van een ferry naar Newcastle, Groot-Brittannië, dat door de Brexit een buitengrens van de Europese Unie is geworden. Bovendien is er ook kleine pleziervaart. Logistiek Tata Steel. De logistiek voor grondstoffen en producten van Tata Steel verloopt grotendeels via het Noordzeekanaal. SAIL. Elke vijf jaar vindt in Amsterdam en IJmuiden het maritiem-nautische evenement SAIL plaats. De schepen verzamelen in IJmuiden voor de pre-SAIL. Bij de Sail-in-parade en Sail-out-parade passeren honderden schepen van verschillende grootte de sluizen en het kanaal. Het evenement trekt tienduizenden bezoekers. Gevaarlijke stoffen. In de IJmond zijn verschillende bedrijven die werken met gevaarlijke stoffen (z.g. Brzo- en Bevi-bedrijven). Het industriegebied Tata Steel ligt verspreid over drie gemeenten en heeft een eigen infrastructuur met havens, wegen en spoor. Verschillende bedrijven zijn gelieerd aan Tata Steel. In
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
9
het Westpoortgebied Amsterdam liggen verschillende olie- en benzineterminals die deels via het Noordzeekanaal bevoorraad worden. Op korte en lange termijn zal de inrichting van het Noordzeekanaalgebied en de Noordzee veranderen. Zo komen op de Noordzee grote windmolenparken, wordt de Energiehaven in Velsen-Noord ontwikkeld en zullen in het Noordzeekanaalgebied grote veranderingen plaats gaan vinden op het gebied van energietransitie en vervoer en bunkeren van nieuwe brandstoffen. Dit zal nieuwe risico’s of verhoging van bestaande risico’s met zich mee gaan brengen. Incidentbestrijding en crisisbeheersing Voor incidenten en crises op en rond het Noordzeekanaal is het Incidentbestrijdingsplan Noordzeekanaalgebied opgesteld. In dit plan staan de afspraken die zijn gemaakt door de Beheergroep NZK, het netwerk van crisispartners: de drie veiligheidsregio’s (VRK, VRAA en VRZW), de vijf ‘Noordzeekanaalgemeenten’, het Havenbedrijf Amsterdam/Centraal Nautisch Beheer, Rijkswaterstaat en de Politie Eenheid Noord-Holland en Amsterdam-Amstelland.
2.2.2 Hotspot Luchthaven Schiphol De luchthaven Schiphol is de grootste burger- en vrachtluchthaven in Nederland en een van de vitale bedrijfssectoren. Daarnaast is Schiphol een bedrijventerrein waar tal van (internationaal georiënteerde) activiteiten plaatsvinden, die direct of indirect te maken hebben met het vervoer door de lucht van passagiers en vracht. Het bedrijvencomplex beslaat circa 2.500 hectare. Er zijn circa vijfhonderd bedrijven gevestigd met in totaal circa 60.000 werknemers. De luchthaven Schiphol begroet jaarlijks zo’n 70 miljoen passagiers en er zijn zo’n 450 à 500 duizend vliegbewegingen. Ook via het trein- en busstation reizen jaarlijks vele miljoenen passagiers en duizenden bezoekers, afhalers en wegbrengers. Een deel van de luchthaven heeft een intensieve bebouwing. De gebouwen hebben verschillende functies, zoals op- en overslag, kantoorfuncties, parkeerplaatsen, horeca, winkels en doorloop van grote aantallen personen. Door de diversiteit in bedrijvigheid komen verschillende risico’s in het Schiphol-gebied samen en blijven niet beperkt tot luchtvaartongevallen. Een aantal risicofactoren zijn: De gebouwen: De Terminal is een groot en complex gebouw met veel mensen die ter plaatse onbekend zijn. Een brand of explosie in dit gebouw kan grote gevolgen hebben voor de aanwezige mensen en de bedrijfsprocessen voor korte of langere tijd.
(Zie maatschappelijk thema 2: gebouwde omgeving). Transport en tunnels: Er moet onder meer rekening worden gehouden met luchtvaartongevallen, ongevallen met voertuigen en treinen, brand of andere ongevallen in de spoortunnel, de Schipholtunnel (Rijksweg A4), de Buitenvelderttunnel, de Abdijtunnel (Zuidtangent) en Waterwolftunnel. Gevaarlijke stoffen: Op de luchthaven is Aircraft Fuel Supply (AFS) gevestigd. Dit bedrijf heeft een grote opslag van kerosine voor de vliegtuigen en beschikt over een distributiesysteem. Deze inrichting valt onder het Besluit Risico's Zware Ongevallen (BRZO) 2015. Daarnaast is op de luchthaven het bedrijf KLM Engineering & Maintenance gevestigd dat onderhoud verzorgt aan vliegtuigen, vliegtuigmotoren en – componenten. Vanwege de daar aanwezige stoffen zijn hiervoor scenario's opgenomen in het CBP-S. Verder worden gevaarlijke stoffen op de luchthaven vervoerd en opgeslagen. Deze kunnen de oorzaak zijn van een calamiteit met of zonder besmettingsgevaar. Uitval vitale voorzieningen. Storingen aan IT en levering van gas, water en licht kunnen verstoringen veroorzaken. Besmettelijke ziekten: Via de luchthaven reizen veel passagiers. Door de mondiale bestemmingen kunnen besmettelijke passagiers infectieziekten overbrengen en bijdragen aan een wereldwijde pandemie.
De luchthaven speelt een belangrijke rol om de verspreiding van eventuele besmettingen in te perken (zie ook maatschappelijk thema: gezondheid). Grof en extreem geweld (GEG). De luchthaven is een mogelijk doelwit voor terroristische dreiging en aanslagen. Openbare orde en veiligheid na verstoring. Door de grote aantallen passagiers kunnen bij verstoringen in de afhandeling crowdmanagement- issues ontstaan. Dit kan tevens leiden tot mobiliteitsproblematiek in de
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
10
omgeving van Schiphol. Informatievoorziening naar reizigers en ‘crowd management’ zijn dan belangrijk. In het voorjaar van 2022 is grote drukte op Schiphol ontstaan als gevolg van het opheffen van de Coronamaatregelen in combinatie met tekorten aan grondpersoneel en of stakingen van beroepsgroepen. Demonstraties. Bij Schiphol vinden zo nu en dan demonstraties plaats. Overlast en gezondheidsrisico’s. De afgelopen jaren is door omwonenden grote geluidsoverlast ervaren. Ook de luchtkwaliteit (ultrafijnstof) rond Schiphol is een punt van zorg (RIVM rapport).
Incidentbestrijding en crisisbeheersing Schiphol beschikt over een luchthavenbrandweer (bedrijfsbrandweer) die deels overheidstaken op Schiphol uitvoert. Airport Medical Services (AMS), met onder andere een ambulancedienst en huisartsenpost, levert medische zorg en voorzieningen op de luchthaven. Daarnaast heeft Schiphol een uitgebreide bedrijfshulpverleningsorganisatie (BHV). De politietaken op het luchtvaartterrein op Schiphol worden uitgevoerd door de Koninklijke Marechaussee (KMar). Buiten het luchtvaartterrein worden de taken uitgevoerd door de Politie Eenheid Noord-Holland. Voor incidenten en crises op en rond Schiphol is het Crisisbestrijdingsplan Schiphol (CBP-S) opgesteld. Dit plan wordt (jaarlijks) geactualiseerd. Voor specifieke processen zijn er onderliggende plannen en draaiboeken.
2.2.3 Hotspot Tata Steel Het Tata Steel terrein ligt op grondgebied van de gemeenten Velsen, Beverwijk en Heemskerk. Er bevinden zich twee grote bedrijven met elk specifieke risico’s: de staalproducent Tata Steel en Linde Gas, producent van onder meer industriële en medische gassen (luchtsplitsing). Vanwege de soort en hoeveelheden van diverse gevaarlijke stoffen vallen beide bedrijven onder het Besluit Risico’s Zware Ongevallen (BRZO). Naast deze bedrijven zijn verschillende andere gelieerde bedrijven aanwezig op het terrein. Door de grootte van het terrein en de verscheidenheid aan activiteiten heeft het Tata Steel terrein een sterke verknoping met activiteiten in het IJmond- en Noordzeekanaalgebied. Het gaat daarbij vooral om transportactiviteiten (weg, spoor en water). Het bedrijf is van groot belang voor de economie en werkgelegenheid in de regio. De risico’s bij Tata Steel zijn vooral verbonden aan de grootschaligheid en het werken met gevaarlijke stoffen, zoals ammoniak. Bij verschillende processen voor de staalproductie ontstaan giftige gassen, onder andere kooksgas en hoogovengas. Deze gassen bevatten o.m. koolmonoxide. De afgelopen jaren is door omwonenden grote overlast ervaren als gevolg van de uitstoot van stoffen die vrijkomen bij de productieprocessen. Daarbij is er bezorgdheid over de daaraan verbonden gezondheidsrisico’s in de omgeving.
Het meest in het oog springend waren de grafietregens. Daarnaast is er grote zorg over de gezondheidseffecten van de luchtkwaliteit in de omgeving. Diverse onderzoeken van het RIVM hebben laten zien dat de luchtkwaliteit in de IJmond matig tot onvoldoende is, en dat de uitstoot van Tata Steel hieraan bijdraagt door uitstoot van PAK, (zware) metalen en fijnstof. (Luchtkwaliteit en gezondheid in de IJmond vragen en antwoorden | RIVM) Tata Steel heeft de ambitie om de productie van staal in het kader van klimaatdoelstellingen en energietransitie te vergroenen. Daartoe worden onder andere plannen ontwikkeld voor een waterstoffabriek, waarmee het gebruik van fossiele brandstoffen (steenkool) uitgefaseerd wordt. De planning is om het eerste groene staal in 2030 te produceren en in 2050 geheel fossielvrij te produceren. Daarbij is de verwachting dat de uitstoot van gezondheidsschadelijke stoffen grotendeels verminderd wordt. Incidentbestrijding en crisisbeheersing Op basis van het BRZO 2015 zijn Tata Steel en Linde Gas beide verplicht om een veiligheidsrapport op te stellen. Het veiligheidsrapport beschrijft de actuele veiligheidssituatie bij het bedrijf, waarbij informatie wordt gegeven over bestaande risico’s, getroffen maatregelen en mogelijke ongevalsscenario’s.
De VRK stelt met de door de bedrijven in het veiligheidsrapport aangeleverde informatie voor VR-plichtige bedrijven een rampbestrijdingsplan op, en bepaalt of een bedrijfsbrandweer moet worden aangewezen.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
11
Het Rampbestrijdingsplan Tata Steel IJmuiden beschrijft het optreden bij incidenten bij Tata Steel. Bij incidenten met gevaarlijke stoffen met (dreigend) acuut gevaar voor de volksgezondheid zal de Meldkamer Noord-Holland éérst de omwonenden en omliggende bedrijven in het effectgebied waarschuwen. Daarna alarmeert de meldkamer de operationele eenheden en de crisisorganisatie. Dit is een specifiek voor Tata Steel ingerichte werkwijze. Tata Steel heeft een eigen bedrijfsbrandweer, op aanwijzing van de veiligheidsregio. Bij incidenten is de operationele leiding belegd bij de veiligheidsregio. Binnen gestelde normtijden dient de bedrijfsbrandweer een inzet te doen om escalatie (effecten naar de omgeving) te voorkomen. De bedrijfsbrandweer van Tata Steel levert daarnaast de basisbrandweerzorg op het Tata Steel terrein en enkele objecten daarbuiten. Dit is in een convenant tussen de VRK en Tata Steel vastgelegd.
2.3 Risicobeeld per maatschappelijk thema De risico-inventarisatie van Kennemerland wordt gedaan aan de hand van 7 maatschappelijke thema’s. Binnen deze thema’s worden crisistypen onderscheiden (Tabel 1). Crisistypen worden op hun beurt onderverdeeld in incidenttypen. Bij de inventarisatie wordt gekeken of een crisistype of incidenttype mogelijk is in de regio. Daarbij worden ook ontwikkelingen en gebeurtenissen en incidenten in de regio, in Nederland en in sommige gevallen wereldwijd, in ogenschouw genomen. Voor de inventarisatie zijn verschillende bronnen en documenten geraadpleegd, o.a. Provinciale Risicokaart, Geo4OOV (geo4oov.nl) en het Nationaal Veiligheidsprofiel. Daarnaast zijn experts van de netwerkpartners bevraagd middels een enquête.
1.
Maatschappelijk thema
Crisistypen
Natuurlijke omgeving
1.1 Overstromingen 1.2 Natuurbranden 1.3 Extreme weersomstandigheden 1.4 Aardbevingen 1.5 Plagen 1.6 Dierziekten
2.
Gebouwde omgeving
3.
Technologische omgeving
2.1 Branden in kwetsbare objecten 2.2 Instorting in grote gebouwen en kunstwerken 3.1 Ongevallen met brandbare/explosieve stof in open lucht 3.2 Ongevallen met giftige stof in open lucht 3.3 Kernincidenten
4.
Vitale infrastructuur en voorzieningen
4.1 Verstoring energievoorziening 4.2 Verstoring drinkwatervoorziening 4.3 Verstoring rioolwaterafvoer en afvalwaterzuivering 4.4 Verstoring ICT 4.5 Verstoring afvalverwerking 4.6 Verstoring voedselvoorziening
5.
Verkeer en vervoer
5.1 Luchtvaartincidenten 5.2 Incidenten op of onder water 5.3 Verkeersincidenten op land 5.4 Incidenten in tunnels
6.
Gezondheid
6.1 Bedreiging volksgezondheid
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
12
6.2 Ziektegolf 7.
Sociaal-maatschappelijke omgeving
7.1 Verstoring publieksbijeenkomst 7.2 Verstoring openbare orde 7.3 Maatschappelijke onrust 7.4 Grof en extreem geweld (GEG) 7.5. (toegevoegd) Opvang grote groepen mensen
Tabel 1. De maatschappelijke thema’s en de daarbinnen onderscheiden crisistypen. De incidenttypen die binnen elk crisistype worden onderscheiden zijn omwille van de overzichtelijkheid in dit hoofdrapport buiten beschouwing gelaten. De gedetailleerde resultaten van de inventarisatie zijn te vinden in het rapport Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2022 Inventarisatie en Analyse.
Natuurlijke omgeving Het thema natuurlijke omgeving omvat de crisistypen: overstromingen, natuurbranden, extreme weersomstandigheden, aardbevingen, plagen en dierziekten. In Kennemerland kunnen overstromingen plaatsvinden, vooral in de poldergebieden. De effecten kunnen vooral in de laaggelegen Haarlemmermeerpolder groot zijn, mede door het aantal bijzondere objecten (o.a. Schiphol, ziekenhuis, vitale sectoren). In de duin- en bosgebieden van de kustgemeenten kunnen natuurbranden ontstaan. De gehele regio kan worden getroffen door extreme weersomstandigheden. De samenleving is complex en kent vele onderlinge afhankelijkheden. Weersextremen leiden mede daardoor steeds vaker tot ontwrichting of grote schade. Weersituaties die tot extreme situaties leiden, zoals stormen of droogte in Nederland, zijn vaak extreem door de combinatie van verschillende factoren, die elk op zich niet uitzonderlijk hoeven te zijn. In de duinen wordt drinkwater geproduceerd voor Kennemerland en Amsterdam. Gebouwde omgeving Dit maatschappelijk thema omvat de crisistypen brand en instorting van gebouwen. Vrijwel iedere gemeente in Kennemerland heeft gebouwen met niet- of verminderd zelfredzame personen en gebouwen met een grootschalige publieksfunctie. In de regio bevinden zich enkele grote zorginstellingen met verminderd zelfredzame bewoners.
Daarnaast komen in de regio ondergrondse - en (bijzonder) hoge bebouwing voor. Ook is de regio rijk aan cultureel erfgoed en beeldbepalende gebouwen. Haarlem heeft een dichtbebouwde oude binnenstad. Branden in deze gebouwtypen vergen specifiek brandweeroptreden en kunnen grote impact hebben Technologische omgeving Het gaat bij dit maatschappelijk thema om incidenten met gevaarlijke stoffen: brandbare, explosieve, giftige of radioactieve stoffen. Binnen de gehele regio vindt vervoer van gevaarlijke stoffen plaats via weg, water en buisleidingen. Brandbare vloeistoffen en gassen (LPG, propaan) vormen hiervan de hoofdmoot. Ook zijn er verschillende stationaire inrichtingen met gevaarlijke stoffen (BRZO en Bevi-bedrijven). De meeste bevinden zich in het Noordzeekanaalgebied en rond Schiphol. Tata Steel is een risicohotspot (2.2.3). De grote opslagen van brandbare gassen, vloeistoffen en bulkgoederen in het nabije Amsterdamse Westpoortgebied is een aandachtspunt. Over de rijkswegen worden radioactieve stoffen vanuit de reactor Petten (o.a. over A9 en naar Schiphol) vervoerd. Vitale infrastructuur en voorzieningen We spreken van vitale infrastructuur, opgedeeld in vitale sectoren, als het gaat om producten, diensten en de onderliggende processen die, als zij uitvallen, maatschappelijke ontwrichting kunnen veroorzaken.
Het gaat hierbij om energievoorziening (gas, elektriciteit), drinkwatervoorziening, rioolwaterafvoer en afvalwater, tele- en datacommunicatie (ICT), afvalverwerking en voedselvoorziening.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
13
De bevolkingsdichtheid van de regio is hoog en er wordt een aanzienlijk deel van het bruto nationaal product in deze regio verdiend. De afhankelijkheid van vitale voorzieningen is in Kennemerland groot. Figuur 2 geeft een beeld van de maatschappelijke ontwrichting die de uitval van een vitale sector kan teweegbrengen. De regio is daarom kwetsbaar voor uitval van een vitale sector. Het gaat hier vooral om de sectoren: energie, drinkwater en telecom/ICT (bijv. cyberincidenten). In de duinen wordt van oudsher het drinkwater geproduceerd voor Kennemerland en Amsterdam. Droogte of verontreiniging kan gevolgen hebben voor de drinkwaterproductie. Na de inval van Rusland in Oekraïne (februari 2022) is de levering van gas door Rusland aan Europese landen onzeker. Enerzijds doordat deze landen niet afhankelijk meer willen zijn van Russisch gas, anderzijds omdat Rusland voorwaarden stelt aan gaslevering. Van schaarste is nog geen sprake, maar dit leidt wel tot zorgen bij particulieren en bedrijven over de stijgende energieprijzen. Bij uitval van een vitale sector (zeker bij elektriciteitsvoorziening) zullen vrijwel altijd keteneffecten ontstaan. De veiligheidsregio is hierbij niet primair leidend, dat zijn de organisaties uit de betreffende sectoren (bijv. Tennet/Liander, KPN, etc.). De veiligheidsregio kan een coördinerende rol hebben.
Daarnaast is de veiligheidsregio verantwoordelijk voor de continuïteit van de hulpverlening en crisisbeheersing (en dus ook de meldkamerprocessen).
Figuur 2. Maatschappelijke ontwrichting als gevolg van uitval van vitale sectoren (Uit: TNO, Veiligheidsregio Hollands Midden, Hoogheemraadschap van Rijnland (2013) Informatiepreparatie overstromingsrisico's en domino-effecten
Verkeer en vervoer De regio beschikt over een uitgebreide infrastructuur. Mede door de bevolkingsdichtheid en de bedrijvigheid worden alle verkeers- en vervoersmodaliteiten maximaal benut: weg, water, spoor en lucht. Incidenten kunnen daardoor een grote impact hebben. Binnen dit maatschappelijk thema wordt onderscheid gemaakt in de volgende crisistypen: luchtvaartincidenten, incidenten op het water, verkeersincidenten op het land en incidenten in tunnels.
In de regio liggen relatief veel snelwegen. Over deze rijkswegen vindt ook vervoer van gevaarlijke stoffen plaats. De verkeersintensiteit op deze rijkswegen is tijdens de spitsuren, maar ook daarbuiten, hoog. Dit geldt ook voor de provinciale wegen.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
14
Vervoer van industriële producten over spoor en (snel)weg van en naar het industriegebied aan de IJmond. Er vindt geen vervoer van gevaarlijke stoffen over het spoor meer plaats. Vervoer van gevaarlijke stoffen over het Noordzeekanaal van en naar Amsterdam. Voor de kust bevindt zich bovendien de 'vaargeul' voor zeeschepen richting het Noordzeekanaal, met een 'wachtplaats' waar schepen tijdelijk voor anker kunnen liggen. Het Noordzeekanaalgebied is risicohotspot (zie 2.2.1). Op en rond het luchthaventerrein van de risicohotspot Schiphol (2.2.2) bevinden zich verschillende tunnels: o.a. de Schipholtunnel voor wegverkeer (snelweg A4, secundaire wegen), de Schipholspoortunnel voor treinverkeer en de bustunnel voor de buslijn Zuidtangent. Twee wegtunnels onder het Noordzeekanaal: de Velsertunnel (A22) en de Wijkertunnel (A9). Hierdoor vindt vervoer van specifieke gevaarlijke stoffen plaats. Naast de Velsertunnel ligt de Velserspoortunnel. De eigen baan voor de Hogesnelheidslijn HSL-zuid begint/eindigt in deze regio (station Hoofddorp). De Zuidtangent is inmiddels doorgetrokken naar de terminal IJmuiden en wordt gebuikt voor hoogwaardig openbaar vervoer (R-Net).
Gezondheid In het risicoprofiel profileren ‘ziektegolf’ en ‘infectieziekte uit het buitenland’ hoog voor wat betreft impact en waarschijnlijkheid. De regio Kennemerland is een dichtbevolkte regio, waarin veel reizigersbewegingen plaatsvinden. Hierdoor kunnen infectieziekten zich snel verspreiden. Vanuit Schiphol en de havens kunnen infectieziekten uit het buitenland geïmporteerd worden en een ziektegolf veroorzaken. De Covid-19 pandemie heeft laten zien dat een ziektegolf enorme impact kan hebben, niet alleen qua ziektelast, maar ook voor wat betreft de effecten op de zorg (druk op de zorg en het personeel, bezetting iccapaciteit, uitgestelde reguliere zorg). Daarnaast was de impact groot in het sociaal maatschappelijk veld; velen kwamen door lockdowns in een isolement, door de noodzaak voor thuisonderwijs werd de kansenongelijkheid vergroot, werknemers in bepaalde branches waren niet meer zeker van hun baan of onderneming en werknemers konden niet naar hun werk door ziekte of zorgplichten in het gezin. De door de overheid opgelegde maatregelen kregen steeds minder draagvlak en waren aanleiding tot hevige discussies, complottheorieën en onrust (demonstraties en rellen). Ook de kosten en effecten op de economie waren groot. Het is denkbaar dat een dergelijk scenario zich nogmaals aandient.
Het kan dan gaan om verschillende infectieziekten (bijvoorbeeld hoogpathogene griepvarianten, op mens overdraagbare vogelgriep of infectieziekte in de zogenoemde A-categorie). Op termijn zal de klimaatverandering gevolgen hebben voor gezondheid. Bijvoorbeeld door introductie van niet in Nederland voorkomende infectieziekten, denk aan ziekten die door muggen overdraagbaar zijn (Westnijlvirus, Chikungunya, Dengue etc.). Door de plaatsing van meer fonteinen ten behoeve van klimaatadaptatie (bij warmte) kan er meer legionella voorkomen als hier bij het ontwerp geen aandacht voor is. Bij omwonenden van zowel Tata Steel als Schiphol leeft bezorgdheid over de luchtkwaliteit (o.a. fijnstof en stikstof(oxiden). Beide hotspots zijn economische motoren, maar brengen ook zorgen over de gezondheid en overlast met zich mee. Inwoners van IJmondgemeenten ervaren de laatste jaren meer overlast van stof, rook en roet afkomstig van de (basismetaal) industrie en zijn bezorgder over hun woonsituatie. Dit en meer blijkt uit een reeks van drie gezondheidsonderzoeken die GGD Kennemerland en het RIVM afgelopen 12 jaar uitvoerden Uit de onderzoeken blijkt dat de kwaliteit van de lucht dichtbij het Tata-Steel terrein nog steeds minder goed is dan in gebieden verder weg. Dichter bij het Tata-Steel terrein ervaren mensen meer gezondheidsklachten en komen sommige chronische aandoeningen vaker voor.
Recent onderzoek laat zien dat blootstelling aan ultrafijn stof van vliegtuigen rond Schiphol kan mogelijk leiden tot nadelige effecten op het hart- en vaatstelstel en de ontwikkeling van het ongeboren kind. Er zijn geen aanwijzingen dat langdurige blootstelling aan ultrafijn stof de oorzaak is van aandoeningen aan de luchtwegen. Wel kunnen bestaande aandoeningen door korte blootstelling tijdelijk verergeren. Daarnaast leidt de hoge
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
15
geluidsbelasting in de regio tot (ernstige) hinder en slaapproblemen, met negatieve effecten op de gezondheid tot gevolg. Sociaal-maatschappelijke omgeving Onder het maatschappelijk thema sociaal-maatschappelijke omgeving vallen de crisistypen: incident in menigte, verstoring openbare orde, maatschappelijke onrust en grof extreem geweld (GEG, ook terrorisme). In Kennemerland vinden veel en uiteenlopende grote evenementen plaats. Op het circuit van Zandvoort worden internationale race-events georganiseerd, de grootste is de Dutch Grand Prix (sinds 2021). Het vijfjaarlijkse evenement SAIL is ook een grote publiekstrekker. Een deel van de evenementen in de regio wordt geclassificeerd als evenement met een verhoogd risico. De regio trekt veel bezoekers, toeristen en badgasten uit binnen- en buitenland. Grote aantallen bevinden zich vaak in een klein gebied. Het risico op een (terroristische) aanslag blijft onverminderd aanwezig. Sinds eind 2019 wordt het dreigingsniveau door de NCTV ingeschat op aanzienlijk (juni 2022). Preparatie op dit gebied blijft dan ook noodzakelijk. Voor dit maatschappelijk thema geldt ook bij traumatische gebeurtenissen dat de persoonlijke en maatschappelijke schade en impact zeer groot kunnen zijn.
Gebleken is dat het belangrijk is dat de hulpverleningsdiensten in dergelijke gevallen multidisciplinair capaciteit inzetten om direct en indirect betrokkenen op te vangen en te begeleiden. De regio is rijk aan cultureel erfgoed (monumenten, musea, archieven etc.). De afgelopen jaren is een toename van maatschappelijk ongenoegen en beroering waar te nemen. Dit blijkt uit ongenoegen over overheidsmaatregelen (bijv. bij coronacrisis,), verharding en extremere standpunten etc.
2.4 Risicobeeld per gemeente Het regionaal risicoprofiel dient als uitgangspunt voor de Veiligheidsregio als gemeenschappelijke regeling. In de voorgaande paragrafen zijn de risico’s daarom vanuit regionaal perspectief beschreven. In deze paragraaf een overzicht van de ‘couleur locale’ als aanvulling op het voorgaande: de risico’s per gemeente, wel bekeken vanuit ‘veiligheidsregionaal’ perspectief. Beverwijk De Beverwijkse Bazaar is een belangrijke trekpleister voor vele bezoekers. Op het terrein zijn 25.000 personen per (weekend)dag aanwezig. De samenkomst van zoveel mensen brengt behalve economische bedrijvigheid ook risico’s met zich mee (brand, besmetting, verkeersongevallen etc.). Daarnaast is er een omvangrijk bedrijventerrein (De Pijp) en een haven die grenst aan het Noordzeekanaal. Bij diverse bedrijven wordt gewerkt met brandbare en/of explosieve stoffen en giftige stoffen. Transport van gevaarlijke stoffen vindt plaats over de weg en over het water. Een (groot) deel van het terrein van Tata Steel (en Linde Gas) bevindt zich binnen de gemeentegrenzen. Ook bevindt zich in de gemeente een gascompressorstation van de Gasunie en een transformatorstation van Tennet voor de opgewekte energie afkomstig van de windmolenparken voor de kust. De Wijkertunnel ligt voor de helft op het gemeentelijk grondgebied.
De Velsertunnel (wegtunnel) en de Velser spoortunnel monden uit in Beverwijk. Een belangrijk en intensief gebruikt vervoersknooppunt is het stationsgebied (o.a. Station, Raadhuis, Omgevingsdienst IJmond). Het Brandwondencentrum van het Rode Kruis Ziekenhuis en het revalidatiecentrum Heliomare bij Wijk aan Zee vervullen een bovenregionale functie. De gemeente heeft duinen en strand met meerdere strandpaviljoens. Op zomerse dagen trekt het strand veel bezoekers naar Wijk aan Zee, waarbij de bereikbaarheid van en naar het strand en de doorstroom naar de Noordpier van gemeente Velsen een punt van aandacht is. Bloemendaal Het grondgebied van de gemeente Bloemendaal bestaat voor meer dan de helft uit duin- en bosgebied, o.a. het Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Het gebied is aangewezen als een Natura 2000 gebied en van grote waarde voor het landelijk en Europees natuurbeleid.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
16
Klimaatverandering heeft tot gevolg dat we steeds langere perioden met grote droogte zullen hebben. Dit maakt dat het duin- en bosgebied een hoog risico heeft op (onbeheersbare) natuurbranden. Het strand van Bloemendaal trekt bij mooi zomers weer duizenden bezoekers. Hierdoor is dan sprake van verkeerscongestie tussen Zandvoort/Bloemendaal/Haarlem/Heemstede (N200/N201). Dit is van invloed op de inzet van hulpverleningsdiensten (waaronder de bereikbaarheid van het strand, duin- en bosgebied). Haarlem Haarlem is de oudste en grootste stad van de regio en qua inwoneraantal de twaalfde gemeente van Nederland. Tevens bevindt zich hier het Provinciehuis van Noord-Holland. Ook bevindt zich hier het hoofdkantoor van politie eenheid Noord-Holland, de rechtbank en andere belangrijke voorzieningen. De historische binnenstad heeft veel monumenten en cultureel erfgoed (o.a. Grote Kerk, Vleeshal, Verweijhal, Teylers museum, Frans Hals Museum, Corrie ten Boom huis). Haarlem trekt jaarlijks meer dan een miljoen bezoekers. De risicosituatie van Haarlem wordt onder meer gekenmerkt door grote en kleinere evenementen die door het jaar heen plaats vinden (o.a. Bevrijdingspop). Verder zijn er verschillende gebouwen met een grootschalige publieksfunctie (winkelcentra). IKEA is een grote regionale trekpleister (ongeveer 2,5 miljoen bezoekers per jaar).
In de gemeente bevinden zich diverse tankstations en opslagen voor brandbare gassen (LPG, propaan). Bedrijven waar gevaarlijke stoffen worden opgeslagen of verwerkt zijn vooral in de Waarderpolder geconcentreerd (zoals MSD en Edilon-Sedra). De Kunstijsbaan Kennemerland heeft een (kleine) hoeveelheid ammoniak in opslag. Haarlemmermeer De gemeente Haarlemmermeer bestaat uit 26 kernen en is qua oppervlakte een van de grotere gemeenten van Nederland. Haarlemmermeer is de afgelopen jaren sterk gegroeid wat betreft inwoneraantal en de vestiging van bedrijven. De voormalige gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude is per 1 januari 2019 volledig gefuseerd met Haarlemmermeer. De Haarlemmermeer – de naam zegt het al - is een Nederlandse ‘droogmakerij’. De Haarlemmermeerpolder is omgeven door een ringvaart. De ontstaansgeschiedenis van Haarlemmermeer legt ook een risico bloot: overstroming van Dijkring 14. Als onderdeel van een groot gebied in de Randstad onder zeeniveau bestaat de kans op overstromingen als gevolg van hoog rivierwater of duin- of dijkdoorbraken. De huidige polders zijn veelal in gebruik voor landbouw en hebben belangrijke natuurwaarden, onder meer voor weide- en trekvogels. Haarlemmerliede en Spaarnwoude wordt doorsneden door een aantal zeer drukke autosnelwegen en ligt in de aanvliegroute van Schiphol.
In de Haarlemmermeerpolder – dus onder zeeniveau - bevinden zich diverse speciale objecten: zoals gezegd de nationale luchthaven Schiphol, maar ook justitiële inrichtingen, een grote locatie van het Spaarne ziekenhuis, drinkwater- en energievoorzieningen, weg- en treintunnels (Schipholtunnel, Schipholspoortunnel). Schiphol is voor dit risicoprofiel aangemerkt als risicohotspot. In de gemeente is een deel van recreatiegebied Spaarnwoude gesitueerd. Hier vinden ook evenementen plaats, zoals Awakenings, en Mysteryland. Dit brengt specifieke risico’s met zich mee. Haarlemmermeer wordt doorsneden door verkeersaders: o.a. de A4, A5, A9, A44, N201, het spoor tussen Amsterdam en Leiden via Schiphol en de Hogesnelheidslijn via Rotterdam naar België. Er is transport van gevaarlijke stoffen over de weg (voornamelijk LPG) en middels buisleidingen (kerosine, aardgas en kooldioxide). Binnen de gemeente bevinden zich 21 bedrijven die vallen onder het besluit externe veiligheid inrichtingen en twee bedrijven die vallen onder de wetgeving van het Besluit risico’s en zware ongevallen (dit zijn Aircraft Fuel Supply en KLM Engineering & Maintenance). De risicosituatie in de gemeente wordt natuurlijk sterk gekleurd door de aanwezigheid van Schiphol in het noordoosten van de gemeente. De nationale luchthaven brengt een specifieke risicosetting met zich mee.
Op Schiphol, maar ook bij verschillende andere bedrijven in de gemeente vindt opslag en verwerking van gevaarlijke stoffen plaats. Ook zijn er vuurwerkopslagen. Er zijn enkele hoge gebouwen en objecten (zoals windmolens) in de gemeente gesitueerd.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
17
De gemeente grenst aan het Noordzeekanaal, een risicohotspot. Hier is ook een pont-verbinding (Buitenhuizen), waarover gevaarlijke stoffen vervoerd worden. De gemeente ligt in de nabijheid van opslagterminals (met gevaarlijke stoffen) in het Westpoortgebied (Amsterdam). Heemskerk Heemskerk heeft een groot bos- en duingebied: het Noord-Hollands Duinreservaat. Dit bestaat uit circa 500 ha aaneengesloten duingebied en 500 ha aaneengesloten bosgebied. In dit gebied is een drinkwaterproductiebedrijf en pompstation gevestigd. Het gebied trekt veel fietsers en wandelaars. Bij mooi weer zitten de stranden vol. Op topdagen betekent dit maximaal 10.000 strandgasten en op normale zonnige dagen rekent men op 1.500-2.000 strandgasten. Op verschillende plaatsen in de gemeente worden giftige, brandbare en/of explosieve stoffen opgeslagen. Over verschillende wegen in de gemeente worden gevaarlijke (giftige) stoffen vervoerd: over de A9 afslag Heemskerk tot aan de Tolweg en over de Rijksstraatweg. De bedrijven Tata Steel en Linde Gas liggen gedeeltelijk binnen de grens van de gemeente. Heemstede Heemstede is een gemeente met een rijke geschiedenis en een hoge monumenten dichtheid (de gemeente heeft alleen al bijna 100 rijksmonumenten). De gemeente is relatief dichtbevolkt en kent een aantal grotere zorginstellingen, zoals De Hartekamp en Meer en Bosch. Ook heeft Heemstede enkele jachthavens.
Uitgeest Uitgeest is een van de kleinere gemeenten binnen de VRK, met meerdere aandachtpunten. De gemeente wordt doorkruist door de snelweg A9 en de provinciale weg N203. De spoorweg is een druk traject en nabij het station bevindt zich een rangeerterrein. In de gemeente bevindt zich het recreatiegebied Uitgeestermeer. Het gebied trekt veel watersporters en dagrecreanten. Door de polders lopen fiets- en wandeltochten die druk bezocht zijn. Ook is hier een jachthaven gevestigd. Binnen de gemeente zijn diverse (stationaire) installaties gevestigd, waar gewerkt wordt met brandbare stoffen. Velsen Velsen is een gemeente met veel, deels zware, industrie. Het terrein van Tata Steel (en Linde Gas) bevindt zich voor een groot deel op gemeentelijk grondgebied. Het Noordzeekanaal brengt de nodige risicovolle (bedrijfs)activiteiten met zich mee. Het Sluizencomplex is uitgebreid met een nieuwe grote zeesluis. Vanzelfsprekend brengt alle bedrijvigheid ook veel verkeer en vervoer met zich mee, over weg, water en spoor. De tunnels die zich in de gemeente bevinden, verdienen daarbij extra aandacht (Velser Spoortunnel, Velsertunnel, Wijkertunnel). Verder is er de Felisonterminal van DFDS-ferry; per jaar is dit bedrijf verantwoordelijk voor 730 vaarbewegingen van en naar Newcastle. Elk schip heeft capaciteit voor ruim 900 passagiers met hun auto’s, naast vrachtverkeer.
In Velsen bevindt zich een deel van recreatiegebied Spaarnwoude. Dit gebied heeft een regionale functie. Hier wordt ook jaarlijks een aantal evenementen gehouden, waarvan Dance Valley de bekendste is. Sommige evenementen tellen tot 60.000 bezoekers. Daarnaast trekken de stranden en Seaport Marina veel bezoekers. Velsen heeft een omvangrijk (binnen)duingebied dat onderdeel is van het Nationaal Park Zuid-Kennemerland. Ook verwelkomt de gemeente jaarlijkse circa 60 cruiseschepen, voornamelijk in de zomerperiode, die niet meer doorvaren naar Amsterdam. Zandvoort De westkant van de gemeente wordt begrensd door de Noordzee en het strand. Het strand van Zandvoort is 9 kilometer lang. Op mooie dagen wordt het strand druk bezocht. Op hoogtijdagen gaat het om meer dan 100.000 bezoekers. Dit brengt de nodige verkeersproblematiek met zich mee. Er zijn verschillende strandpaviljoens. Ongeveer een derde van de arbeidsplaatsen in de gemeente houdt verband met toerisme.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
18
Zandvoort is gelegen op een overwegend stabiel duinmassief. Erosie en afslag van de brede duinenkust vormen geen bedreiging. Enige jaren geleden speelde de vraag of de verstedelijkte Zandvoortse boulevard een verhoogd risico vormde voor overstroming vanuit zee. Uit onderzoek van het Hoogheemraadschap van Rijnland (2006) bleek dat Zandvoort geen ‘zwakke schakel’ is in de zeewering. De duinen (Nationaal Park Zuid-Kennemerland en de Amsterdamse Waterleidingduinen) zijn belangrijke natuurgebieden (Natura 2000) en waterwingebieden. Zandvoort staat bekend om het Circuitpark Zandvoort. Op het circuit vindt jaarlijks een aantal grote evenementen plaats waar veel publiek op afkomt. Jaarlijks vinden twee evenementen plaats, waar meer dan 40.000 bezoekers uit binnen- en buitenland op af komen. De Dutch Grand Prix (DGP) is een jaarlijks terugkerend evenement voor de periode van 3 jaar (met daarna mogelijk een verlenging) in de maand september. Naar verwachting trekt dit evenement 125.000 bezoekers per dag. Het evenement wordt voorbereid en uitgevoerd met DGP en verschillende veiligheidspartners waaronder VRK. Het voornaamste risico ligt op het gebied van crowdmanagement.
Specifieke omstandigheden voor de hulpverlening in Zandvoort zijn: de excentrische ligging, de bereikbaarheid via slechts twee toegangswegen, de lastige bereikbaarheid vooral tijdens evenementen en het drukke toeristische seizoen.
2.5 Regio-overschrijdende en nationale risico’s De gevolgen van incidenten blijven niet altijd beperkt tot binnen de regiogrenzen. Bij het risicobeeld hoort ook een overzicht van risico’s die effecten en impact kunnen hebben op andere (veiligheids)regio’s en risico’s die vanuit andere regio’s Kennemerland kunnen beïnvloeden. Risico’s die vanuit Kennemerland andere regio’s kunnen beïnvloeden Incidenten die in Kennemerland plaatsvinden, kunnen ook effect hebben op buurregio’s. Het gaat daarbij om: Overstromingen; Duinbranden; Een grote brand of een emissie van gevaarlijke stoffen; Het vliegverkeer van en naar Schiphol; Incidenten op het Noordzeekanaal; Incidenten op de snelwegen; Incidenten in de Schiphol treintunnel; Uitval/verstoring vitale infrastructuur/sector; Ziektegolf; Grof en Extreem Geweld (aanslagen). Risico’s die vanuit buurregio’s Kennemerland kunnen beïnvloeden Veel van bovengenoemde incidenten kunnen ook vanuit een buurregio effect hebben op Kennemerland. Speciale aandacht moet uitgaan naar het Amsterdamse Westpoortgebied, waar een uitgebreide opslag van brandbare vloeistoffen (o.a. benzine, kerosine) en andere gevaarlijke stoffen ligt. Bij grotere incidenten in het Noordzeekanaalgebied is interregionale samenwerking nodig. Dit is geborgd in het Incidentbestrijdingsplan Noordzeekanaal.
Bij waterongevallen op andere locaties (Uitgeestermeer en Ringvaart) kunnen ook buurregio’s betrokken zijn. Een ander risico vormt de vaarroute op de Noordzee. Overboord slaan van goederen en gevaarlijke stoffen door extreme weersomstandigheden of moedwillig dumpen van gevaarlijke stoffen kunnen voor milieu- en gezondheidsproblemen zorgen op de stranden. De verantwoordelijkheid van de afhandeling van dergelijke incidenten ligt primair bij Rijkswaterstaat. De gemeenten hebben hierbij eigen verantwoordelijkheden (m.n. op de stranden). In de Veiligheidsregio Noord-Holland Noord bevindt zich de onderzoeksreactor ECN (Petten). Transport van radioactieve stoffen vanuit Petten naar afnemers vindt vooral plaats over de A9 en naar Schiphol.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
19
Risico’s op nationaal niveau: Nationaal Veiligheidsprofiel Het Nationaal Veiligheidsprofiel (NVP) geeft een overzicht van de risico’s van verschillende rampen, crises en dreigingen met een mogelijk ontwrichtend effect op onze Nederlandse samenleving. Het NVP maakt deel uit van de Strategie Nationale Veiligheid waarmee de overheid onderzoekt welke rampen, crises of dreigingen onze nationale veiligheid in gevaar kunnen brengen en wat daaraan gedaan kan worden. Nationaal Veiligheidsprofiel is dus feitelijk een nationaal risicoprofiel. Enkele van de hierbij omschreven risico’s zullen niet alleen van het Rijk maar ook van verschillende veiligheidsregio’s respons vragen. Daarbij is een goede afstemming tussen de regionale en nationale crisisorganisaties onontbeerlijk.
Figuur 3: Sommige risico’s vragen respons van de veiligheidsregio’s, maar ook van het Rijk (Referentie: Instituut Fysieke Veiligheid (2017). Risico’s in samenhang. Een verkennende studie naar de aansluiting tussen regio’s en Rijk.)
2.6 De selectie van 19 representatieve crisistypen Op basis van het risicobeeld – verkregen door deze inventarisatie – is een keuze gemaakt van 19 voor Kennemerland representatieve crisistypen. Voor deze selectie hebben de volgende criteria als uitgangspunt gediend. Als criteria voor deze selectie van 19 crisistypen hebben gediend: De specifieke kenmerken van Kennemerland (de hotspots, de Brzo-bedrijven); Prioritaire risico’s uit het Nationaal Veiligheidsprofiel (bijvoorbeeld overstroming, ziektegolf en uitval energievoorziening); Mogelijke bovenregionale effecten; Ontwikkelingen in de samenleving; Incidenthistorie in Kennemerland en in enkele gevallen in Nederland of elders in de wereld; Representatie van de zeven maatschappelijke thema’s. In Tabel 2 wordt het resultaat van de selectie weergegeven. Voor elk van deze crisistypen wordt een representatief scenario beschreven die nader geanalyseerd wordt. Voor enkele crisistypen zijn twee scenario’s gekozen, zodat een totaalaantal van 22 scenario’s wordt geanalyseerd (Hoofdstuk 3). Voor dit risicoprofiel is een nieuw crisistype toegevoegd: Opvang grote groepen mensen. Het is denkbaar dat grote groepen mensen, tijdelijk of voor langere tijd moeten worden opgevangen in de gemeente of regio.
Denk aan overstromingen, verstoringen bij publieksbijeenkomsten, gestrande reizigers op de luchthaven, een cruiseschip met enkele duizenden passagiers of grote aantallen repatrianten, vluchtelingen of migranten. Het scenario maatschappelijke onrust is niet meer uitgewerkt voor dit risicoprofiel. Bij maatschappelijke onrust is gebleken dat de uitwerking in een representatief scenario problematisch is. De oorzaken en aanleiding ervan, de vorm waarin de onrust zich uit zijn dermate divers dat de projectgroep heeft geconcludeerd dat dit
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
20
fenomeen zich niet laat representeren in een standaard scenariobeschrijving. Maatschappelijke onrust is wel als relevant thema beschreven in hoofdstuk 4 Trends en ontwikkelingen. Crisistype
Scenario
1
Overstromingen
Dijkdoorbraak
2
Natuurbranden
Brand in duingebied
3
Extreme weersomstandigheden
a. Droogte en hitte b. Storm en clusterbuien
4
Brand in kwetsbare objecten
Brand in woonzorggebouw
5
Ongevallen met brandbare / explosieve stof in open lucht
Tankputbrand
6
Ongevallen met giftige stof in open lucht
Hoogovengas
7
Verstoring energievoorziening
a. Uitval elektriciteit b. Uitval gas
8
Verstoring drinkwatervoorziening
Verontreiniging drinkwater
9
Verstoring ICT
Uitval 112
10
Luchtvaartincidenten
Luchtvaartincident
11
Incidenten op het water
Aanvaring Noordzeekanaal
12
Verkeersincidenten op land
Kettingbotsing
13
Incidenten in tunnels
a. Brand Schipholspoortunnel b. Incident Wijkertunnel
14
Bedreiging volksgezondheid
Infectieziekte uit buitenland
15
Ziektegolf
Ziektegolf
16
Incident in menigte
Verstoring publieksbijeenkomst
17
Ordeverstoring
Ordeverstoring
18
Grof en extreem geweld (GEG)
Aanslag bij Schiphol
19
Opvang grote groepen mensen
Repatriëring uit het buitenland
Tabel 2. De 19 geselecteerde crisistypen voor de risicoanalyse.
2.7 Duiding van de inventarisatie: het risicobeeld Risicobeeld van de regio Kennemerland De bevindingen van de inventarisatie maken het mogelijk een risico-karakteristiek ofwel het risicobeeld van Kennemerland te schetsen: Het risicobeeld is breed te noemen: vrijwel alle van de 70 incidentscenario’s uit de landelijke Handreiking Regionaal Risicoprofiel kunnen in Kennemerland voorkomen, de meeste daarvan zijn relevant voor de veiligheidsregio. Kennemerland ligt in het relatief drukke westen van Nederland. Er is veel verkeer en vervoer. Veel risico’s zijn gerelateerd aan (fysieke) infrastructuur (wegen, spoorwegen, luchthavens). Schiphol als zeer belangrijke nationale Mainport en het Noordzeekanaal staan hierbij centraal. In Kennemerland wordt intensief gewoond, gewerkt en gerecreëerd. Er vindt veel economisch verkeer plaats. De regio als geheel is zeer afhankelijk van een goede vitale infrastructuur (energie, drinkwater, ICT-voorziening), dat maakt de regio dus kwetsbaar voor uitval daarvan. De luchthaven Schiphol, Tata Steel en het Noordzeekanaalgebied zijn als ‘hotspots’ aan te merken. In deze gebieden is een clustering van verschillende typen risico’s. Bij de thema’s veiligheid en gezondheid zijn vele partijen betrokken.