Bijlage 3 - Cultuurhistorisch onderzoek landgoed Groot Bentveld

RAAP-RAPPORT 5290

Stal De Naaldenhof

Cultuurhistorisch onderzoek

Colofon Opdrachtgever: Mw. H. Lindeman Titel: Manege De Naaldenhof; cultuurhistorisch onderzoek Versie: 20-07-2021 Auteur: Annemarie Kuijt MA Authorisatie: Marcel IJsselstijn MA Projectcode: BENF Bestandsnaam: RAAPrap_5290_BENF_20210720

ISSN: 0925-6229

RAAP Leeuwenveldseweg 5b

Telefoon: 0294-491 500

1382 LV Weesp

E-mail: raap@raap.nl

Postbus 5069

Website: www.raap.nl

1380 GB Weesp

© RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V., 2021 RAAP Archeologisch Adviesbureau B.V. aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.

Samenvatting Op de locatie van Stal de Naaldenhof, gelegen in Bentveld, Gemeente Zandvoort, is de bouw van 5 vrijstaande woningen voorzien. Vooruitlopend hierop wordt gewerkt aan een nieuw bestemmingsplan. In het kader van deze bestemmingsplanprocedure is RAAP gevraagd om een beknopt cultuurhistorisch onderzoek te verrichten dat ingaat op de relatie tussen de planvorming en landgoed Groot Bentveld. Het terrein waar de manege op staat, maakte voorheen onderdeel uit van de weilanden aan de westzijde van landgoed Groot Bentveld. Deze weilanden en het naastgelegen huis Den Blink zijn vermoedelijk met de aanleg van het Noordoosterkanaal (1933) gesloopt, waarna de weilanden zijn bebost. Op het onderzochte perceel is in 1966 een manege geopend. Het landgoed was toen al grotendeels verkaveld tot luxe villawijk. Uit het onderzoek blijkt dat de aanleg van het Noordoosterkanaal de herkenbaarheid van de historische opzet en hiërarchie van het westelijke (agrarische) deel van het landgoed sterk heeft aangetast en dat de resterende waarden betrekkelijk klein zijn. Tegen de transformatie naar 5 vrijstaande villa’s op deze locatie bestaat vanuit cultuurhistorisch oogpunt dan ook geen bezwaar. De kwaliteit van de historische Duinrooslaan zou daarbij versterkt kunnen worden. Ook ten aanzien van de functieverandering van manege naar woningen bestaan vanuit cultuurhistorie geen belemmeringen .

Uit het onderzoek blijkt dat de relatie tussen Groot Bentveld en paarden(sport) niet groter was dan verwacht kan worden bij een landgoed van deze omvang en statuur. De historische stallen bij het hoofdhuis hebben reeds de status van rijksmonument. Daarmee is deze waarde vanuit cultuurhistorie bezien voldoende geborgd.

Inhoud Samenvatting ...................................................................................................................................... 3 Inhoud................................................................................................................................................. 4 1 Inleiding ........................................................................................................................................... 5 2 Ontwikkeling van het plangebied ....................................................................................................... 6 2.1 Landschappelijke situering ................................................................................................................... 6 2.2 Ontstaan en ontwikkeling van Bentveld ................................................................................................. 7 2.3 Den Blink ........................................................................................................................................... 10 2.4 Verkaveling tot villapark ..................................................................................................................... 13 2.5 Stal De Naaldenhof ............................................................................................................................

15 2.6 Paarden op Groot Bentveld ................................................................................................................ 21

3 Conclusie ....................................................................................................................................... 22 Literatuur .......................................................................................................................................... 23 Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices ..................................................................... 24

1 Inleiding Op de locatie van Stal de Naaldenhof, gelegen in Bentveld, Gemeente Zandvoort, is de bouw van 5 woningen voorzien. Vooruitlopend hierop wordt gewerkt aan een nieuw bestemmingsplan. In het kader van de bestemmingsplanprocedure heeft RAAP een beknopt cultuurhistorisch onderzoek uitgevoerd naar de relatie tussen de planvorming en landgoed Groot Bentveld.

Figuur 1. Aanduiding Plangebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).

2 Ontwikkeling van het plangebied 2.1 Landschappelijke situering Stal de Naaldenhof ligt aan de westzijde van Bentveld (gemeente Zandvoort) op het voormalige landgoed Groot Bentveld. Het plangebied ligt in het strandwallen- en strandvlaktenlandschap van de regio Zuid-Kennemerland. De ontstaansgeschiedenis van dit landschap gaat terug tot ca. 5000 voor Christus. Door veranderingen in het klimaat begon de zee tijdens stormen en door de werking van eb en vloed op het land langgerekte, parallel lopende strandwallen af te zetten waarop zich later duinen vormden. Op de hoogste delen van deze strandwallen vond al vanaf de Steentijd bewoning plaats. Op de meest oostelijke en oudste strandwal ontstond Spaarnwoude, op de middelste ontstonden Haarlem en Heemstede en op de westelijke Santpoort, Bloemendaal en Overveen. 1 Het westelijk deel van het landgoed Groot Bentveld lag van oorsprong op één van de wat jongere, westelijker gelegen strandwallen. Het oostelijk deel lag op de lagere, nattere strandvlakte. Een 16 e eeuwse bron vermeldt dat het gebied ooit een binnenwater was. 2 In de 18 e eeuw werd genoteerd dat er zich op het terrein van Bentveld ‘meer dan ééne Duinsloot, beek of watering’ bevond. Deze is ook afgebeeld op een kaart uit dezelfde eeuw (figuur 3).

3 Door de latere aanleg van de Amsterdamse Waterleidingduinen vanaf het midden van de 19 e eeuw is het hoger gelegen deel van Bentveld geheel vergraven. De aanleg betekende een flinke daling van de waterstand. 4 Het restant van het voormalige landgoed (nu villawijk) ligt op de lager gelegen gronden, maar het is geheel droog.

Figuur 2. Het plangebied op de paleogeografische reconstructie van P. Vos, 800 n.C met daarop de langgerekte strandwallen en tussenliggende strandvlaktes .

1

Leidraadlc.noord-holland.nl Sterck-Proot 1939, p.7. Herdingh & Du Mortier 1798, p. 93. 4 De Haan 1968, p. 42. 2 3

Figuur 3. Kaart van Floris Balthasars van Haarlem en omstreken, 1615. Ter hoogte van Bentveld is duidelijk een brede duinstroom of plas ingetekend (Hoogheemraadschap van Rijnland).

2.2 Ontstaan en ontwikkeling van Bentveld Als eerste vermelding van Bentveld wordt in de literatuur vaak een 9 e eeuws register van de Sint Maartenskerk van Utrecht aangehaald, waarin van een “Benctfelda” werd ge sproken. Aangenomen wordt dat de Bentveld naam is afgeleid van ‘bentgras’, dat op vochtige zandgronden groeit. In de omgeving van Bentveld lagen meerdere ‘velden’, die mogelijk al vroeg voor extensief agrarisch gebruik (weidegrond) gebruikt werden. Bentveld is in zo’n ‘duinontginning’ gesticht. 5 De eerste vermelding van een huis dateert van 1596 als Bentveld in erfpacht wordt uitgegeven door de toenmalige eigenaar Nicolaas de Leur. Uit de omschrijving blijkt dat het als agrarisch bedrijf in gebruik was: er werden diverse gewassen geteeld en vee gehouden.

5

Zeiler 2008.

Figuur 4. Bentveld op een kaart uit 1647 (NHA).

Figuur 5. Groot Bentveld op een kaart uit 1723-1771. Het noorden is rechts (NHA).

Ondanks vele wisselingen van eigenaren bleef het agrarische karakter van deze duinboerderij blijkens beschrijvingen tot in de 19 e eeuw behouden, terwijl het landgoed zich in de 17 e en 18 e eeuw ook als lustoord ontwikkelde. Een uitgebreide omschrijving uit 1807 vermeldt: “Een extra grote, schone, en

welgeconditioneerde Hofstede genaamd Groot Bentveld, gelegen aan de de Zandvoorter Rijweg, onder de Heerlijkheid Zandvoort, met zijn kapitale, hechte en sterke herenhuis, koetshuis, stallingen voor paarden en hoornvee, menagerie, volière, goudviskom, tent, steiger, oranjehuis, vijvers, bossen, engelse plantsoenen, kersen- en andere boomgaarden, perziken-kassen, moes en broei-tuinen, weihooi- en bouwlanden, vinkenhuis en banen, boerderij, wagenhuizen, bergloodsen, schuuren, hooibergen en andere getimmerten.” 6 De ‘vogelarij’ en visserij werden ook blijkens andere beschrijvingen intensief beoefend op Bentveld. De vinkenbaan zou ‘ééne der oudsten en vermaardste vinkebaanen ter noordwesten en zuidwesten van Haarlem’ en ‘de beste van allen ’ zijn geweest. De baan werd verhuurd aan een vinker die woonde in een nabijgelegen vinkenhuis. 7 De kadastrale minuut van het westelijk deel van Groot Bentveld , dat in de gemeente Zandvoort lag, (opgemeten in 1817) geeft inzicht in de functies in die periode (figuur 6). De representatieve zijde van het landgoed is naar oostkant gericht (lanen, bossen en een siertuin), terwijl aan de west- en noordkant de productieve wei- en bouwlanden lagen. Deze bouwlanden werden allemaal gebruikt voor de aardappelteelt.

Deze teelt was in de duinen van Zandvoort in de 19 e eeuw samen met de visserij de belangrijkste inkomstenbron en werd op grote schaal bedreven. 8

Figuur 6. Kadastrale minuut van 1817 met de percelen ingekleurd naar functie. De schuine lijn is de grens met Bloemendaal (hisgis.nl).

6 7 8

Amsterdamsche Courant, 15-04-1809 Matthey 2002, p. 395. De Haan 1968, p. 40 en Roos 2009, p. 59-60.

2.3 Den Blink Aan de ‘productieve’ westzijde van het landgoed lagen in de 19 e eeuw weilanden en een huis met de naam Den Blink. Volgens het toponiemenonderzoek van Zeiler (2008) was Den Blink de naam van een duinontginning. Het plangebied ligt grotendeels op het meest zuidoostelijk gelegen weiland. Aan de oostkant van de weilanden lag een bosrand, die werd onderbroken ter hoogte van het landhuis, waardoor de bewoners daarvan zicht hadden over de weilanden. Daarnaast lag een rechte weg die het hoofdhuis passeerde en verderop in noordelijke richting bochtig verliep en eindigde bij de Zandvoortselaan. Deze weg bestaat in gewijzigde vorm nog steeds (Duinrooslaan/Bra menlaan). Aan de zuidkant van de weilanden liep een weg ‘in gebruik als bouwland’ (figuur 7).

Den Blink

Vinkenbaan met huis

Figuur 7. Het plangebied op de oorspronkelijke kadastrale minuut (1817).

Mogelijk hield de bouw van Den Blink verband met de impuls die de Amsterdamse levanthandelaar H.J. Koenen rond 1800 gaf aan de duinontginningen bij Groot Bentveld. Koenen was van 1797 tot 1809 eigenaar van Groot Bentveld en knapte het huis en de tuinen op. 9 Hij had een grote interesse in de landbouw, bezat verschillende boerderijen en schreef voor een landbouwkundig tijdschrift. De ontginning van de duinen was voor hem een ‘speciale liefhebberij’ die hij deelde met een bevriende grootgrondbezitter en de eigenaar van onder meer Klein Bentveld, J. N. van Eys. Zij deden proeven met het beplanten van duinen om verstuiving tegen te gaan, ontwikkelden bemesting om de grond in cultuur te kunnen brengen en bouwden nieuwe boerderijen. Zo brachten ze onder meer het gebied ‘Rozenwater’ in cultuur en werd het Naaldenveld ontwikkeld, waar de manege zijn naam aan dankt. Voor de ontsluiting van het Naaldenveld legde J.N. Van Eys de Zuidlaan aan. 10

Figuur 8. Ligging van het plangebied op de Topografische Militai re Kaart van 1850.

Op de Topografisch Militaire Kaart van 1850 zijn o.a. de Vinkebaan, Den Blink, het ontgonnen Rozenwater en het Naaldenveld duidelijk te zien evenals talloze andere akkertjes die in deze periode werden omgespit (figuur 8). In het plangebied lagen nog steeds weilanden en bospercelen. De

9

Sterck-Proot 1939, p.29, p.44. Sterck-Proot 1939, p. 44.

10

ontginningen bij het Naaldenveld zijn duidelijk zichtbaar. Ook zijn tal van sloten ingetekend, waaronder één langs de zuidelijke grens van het plangebied. In 1844 opende de “Sociëteit tot aanmoediging der verbetering van het paardenras in het Koninkrijk der Nederlanden” een renbaan ten westen van Groot Bentveld (zie hoofdstuk 3). In de jaren 1850 zouden de eerste delen van de aanleg van Amsterdamse Waterleidingduinen volgen, waarbij het Rozenwater werd doorgegraven en plaats maakte voor het Van der Vlietkanaal. Tot wanneer Den Blink heeft bestaan is niet geheel duidelijk. In 1933 opende het Noordoosterkanaal van de Amsterdamse Waterleidingduinen, dwars over de voormalige lande rijen. 11 De aanleg ging gepaard met een ‘dijk’ (vermoedelijk een zanddepot) waarvan de kruin 5 meter hoger ligt dan het plangebied. Vermoedelijk is het huis in het kader van de aanleg daarvan gesloopt.

Figuur 9. Ligging van het plangebied op de topografische kaart van 1876. De eerste kanalen van de Amsterdamse Waterleidingduinen zijn aangelegd, waarvan één door het Rozenwater . Ter hoogte van de Vinkenbaan liggen bouwlandjes. In het plangebied zelf zijn geen wijzigingen waa r te nemen.

11

www.duinenenmensen.nl

Figuur 10. Ligging van het plangebied op de topografische kaart van 1894 . Vanuit Den Blink is een weg ingetekend die in oostelijke richting de duinen in loopt.

2.4 Verkaveling tot villapark De transformatie van landgoed tot villapark werd aan het begin van de 20 e eeuw in gang gezet door een nazate van Van Lennep en haar echtgenoot H. Enschedé. Zij kregen Groot Bentveld in 1892 in bezit. Van deze eigenaren is bekend dat zij verschillende verbeteringen uitvoerden, waaronder herstel van de stallen, het verbeteren en uitbreiden van de wegen op het landgoed, en het verbreden en openbaar maken van de Zuidlaan die eerder door Van Eys was aangelegd. De villabouw werd in 1911 in gang gezet toen zij de Zuidlaan met de oostelijk gelegen percelen verkoc hten aan de Bouwvereniging Zuidlaan. 12 Elf jaar daarvoor had het echtpaar Enschedé het huis Groot Bentveld met een terrein van 17ha al verkocht aan de familie Posthuma. Deze familie richtte een fruitkwekerij in op het landgoed waarbij ten oosten van het plangebied een rij kassen werd gebouwd. 13 In de daaropvolgende decennia werd vrijwel het hele landgoed verkaveld, met uitzondering van de tuinen direct bij het landhuis en het deel waar de kassen hebben gestaan. Ook Klein Bentveld, aan de overzijde van de Zandvoortselaan, werd

12 13

Sterck-Proot 1939, p. 58. Kruyff 1907, p. 263.

verkaveld. Diverse prominente architecten gingen aan de slag, waaronder K.P.C. De Bazel (Zuidlaan 5). De sloten in het plangebied zijn in de 20 e eeuw droog komen te staan, mogelijk door de uitbreiding van de Amsterdamse Waterleidingduinen. De Duinrooslaan, de weg die oorspronkelijk tussen het landhuis en de landerijen richting het noorden liep, is volgens de eigenaar van de manege in de 20 e eeuw afgesloten voor doorgaand verkeer, waarna deze is veranderd in een wandelpad.

Figuur 11. Het plangebied op de topografische kaart van 1951 . Het Oosterkanaal is dwars over het westelijk deel van het landgoed aangelegd vergezeld van een dijk waarvan de kruin ca. 5 meter hoger ligt dan het plangebied. Het plangebied (voorheen weiland) is bebost. Op Groot Bentveld is een kwekerij gevestigd, het landgoed is al deels verkaveld.

2.5 Stal De Naaldenhof Stal De Naaldenhof opende in 1966 op het beboste perceel (en voormalig weiland) ten zuidwesten van het hoofdhuis van Groot Bentveld. Het betrof een herbouw van een afgebrande manege, die ‘Duinrand’ heette en oorspronkelijk gevestigd was aan de Zandvoortselaan, ter hoogte van de huidige natuurbrug Zandpoort. De toenmalige eigenaren, de Amsterdamse verzekeraar Hissink en zijn echtgenote, besloten na de brand om onbekende redenen de manege elders voort te zetten. Dat deden zij op Groot Bentveld. De binnenbak werd ontworpen door de lokale architect ir. C.J. Wagenaar. 14 In de jaren 1970 nam de huidige eigenaresse Heleen Lindeman de manege over, waarna deze in verschillende fases werd uitgebreid met o.a. stallen en paddocks. Eén van de stallen betreft volgens de exploitant van de manege een hergebruikte barak uit de Tweede Wereldoorlog. De herkomst van deze informatie kon helaas niet geverifieerd worden.

Figuur 12. Ligging van het plangebied op de topografische kaart van 1975. De oorspronkelijke locatie van de manege, voorheen ‘Duinrand’ geheten, is met een blauwe stip aangegeven.

14

De Zandvoortse Courant, 11 september 2014, via www.archive.org.

Figuur 13. Entree Stal de Naaldenhof vanaf Duinrooslaan. Rechts de paddocks (foto: RAAP).

Figuur 14. Zicht in zuidoostelijke richting over buitenbak en binnenbak (foto: RAAP).

Figuur 15. Gedenksteen van binnenbak, 1966 (foto: RAAP).

Figuur 16. Gedenksteen van stallen naast binnenbak, 1988 (foto: RAAP).

Figuur 17. Zicht in noordwestelijke richting over buitenbak (foto: RAAP).

Figuur 18. Stal in mogelijk hergebruikte barak uit de Tweede Wereldoorlog (foto: RAAP).

Figuur 19. Duinrooslaan vanaf entree manege in zuidelijke richting ( foto: RAAP).

Figuur 20. Duinrooslaan vanaf entree manege in noordelijke richting ( foto: RAAP).

Figuur 21. Verlaging in landschap aan de oostzijde Duinrooslaan in plangebied (foto: RAAP).

Figuur 22. Opgedroogde watergang langs westzijde Duinrooslaan (voormalige gracht rond landhuis) (foto: RAAP).

2.6 Paarden op Groot Bentveld In het kader van de planprocedure staat deze rapportage kort stil bij de historische relatie tussen Groot Bentveld en paarden. Uit beschrijvingen blijkt dat er waarschijnlijk altijd (werk)paarden en stallen op het landgoed aanwezig zijn geweest. Van een landgoed met een agrarische oorsprong is dat logischerwijs te verwachten. In de literatuur over Groot Bentveld en in contemporaine bronnen word t echter geen melding gemaakt van een bijzondere relatie met het houden, fokken, of berijden van paarden. Hooguit zijn als voetnoot twee bijzonderheden te vermelden: in het monumentenregister staat dat de stallen bij het landhuis ‘van Prins Willem’ zijn. Nadere gegevens hierover ontbreken. Daarnaast was P. van Lennep, die het landgoed omstreeks de jaren 1830-1840 in zijn bezit had, lid en aandeelhouder van de “Sociëteit tot aanmoediging der verbetering van het paardenras in het Koninkrijk der Nederlanden”. 15 Deze sociëteit organiseerde in de 19 e eeuw paardenrennen op een ten westen van Bentveld gelegen renbaan. Van Lennep komt in de jaarboekjes niet voor als deelnemer of eigenaar van de paarden die meededen. Een mogelijke link met het Koninklijk Huis kan wel uit deze periode stammen, omdat de koning en prinsen wel een prominente rol vervulden bij de paardenrennen en Bentveld naast de renbaan lag.

Concluderend kan gesteld worden dat de relatie tussen Groot Bentveld en paarden(sport) niet groter is geweest dan verwacht kan worden bij een landgoed met een agrarische oorsprong, dat later bewoond werd door verschillende welgestelden. Paarden waren nodig voor het bewerken van het land en waren het primaire vervoersmiddel. Mogelijk zullen paarden voor sommige bewoners ook een statussymbool en/of hobby zijn geweest. De eigenaren van Bentveld hebben echter allerlei activiteiten en hobby’s ontplooid die een groter stempel hebben gedrukt op het landschap. Zo was er de vinkenbaan met vinkenhuis, experimenteerde H.J. Koenen met landbouw in de duinen, en de familie Posthuma hield in de 20 e eeuw een kwekerij met kassen op het landgoed. De huidige eigenaar is kunstverzamelaar en heeft grote kunstwerken op zijn deel van het landgoed geplaatst.

15

z.a. 1845, p. 10.

3 Conclusie Het terrein waar Stal De Naaldenhof op staat, maakte voorheen onderdeel uit van de weilanden ten westen van het landhuis van Groot Bentveld. Deze weilanden en het naastgelegen huis Den Blink zijn vermoedelijk door de aanleg van het Noordoosterkanaal (onderdeel van de Amsterdamse Waterleidingduinen in 1933) verdwenen, waarna de weilanden zijn bebost. Het perceel is in 1966 in gebruik genomen als manege. Het landgoed was toen al grotendeels verkaveld tot luxe villawijk. De aanleg van het Noordoosterkanaal heeft de herkenbaarheid van de historische opzet en hiërarchie van het westelijk deel van het landgoed, waar het plangebied in ligt, verstoord. Ook van de oorspronkelijke inrichting als weiland zijn geen sporen meer aanwezig. Voorts was de relatie tussen Groot Bentveld en paarden (sport) was niet groter dan verwacht kan worden bij een landgoed van deze omvang. De historische stallen bij het hoofdhu is hebben reeds de status van rijksmonument. Daarmee is de waarde van deze relatie voldoende geborgd. Er is vanuit cultuurhistorie gezien dan ook in beginsel geen bezwaar tegen de transformatie van de manege (in 1966 nieuw gebouwd) naar een woongebied met de voorgestelde lage dichtheid (5 vrijstaande villa’s). Wel worden met het oog op deze toekomstige ontwikkeling de volgende aanbevelingen gedaan.

Duinrooslaan De Duinrooslaan is één van de oudste bekende structuren op het landgoed (vóór 1817 aangelegd). De weg is ten noorden van de manege afgesloten voor ge mobiliseerd verkeer en bestaat daar nu alleen nog als een smal (doorlopend) slingerend voetpad, waarmee de herkenbaarheid sterk is afgenomen. Aanbevolen wordt om de huidige mate van herkenbaarheid minimaal te behouden , maar indien mogelijk te versterken door de laan een rechter en breder profiel te geven en te voorzien van passende verharding en (laan)beplanting. In de 19 e eeuw was de beplanting langs de Duinrooslaan onderbroken, waardoor een zicht vanuit het landhuis van Groot Bentveld op de landerijen bij het huis Den Blink bestond. Omdat deze landerijen en Den Blink geheel verdwenen zijn en het Noordoosterkanaal ter plaatse van het plangebied ook nog eens vergezeld is van een forse (zand)dijk, levert herstel van deze zichtlijn vanuit cultuurhistorisch oogpunt geen meerwaarde op. Waterstructuur Van de oorspronkelijke waterstructuur van Groot Bentveld resteren nog enkele ‘droge’ sloten die op veel plaatsen opgevuld zijn en daarmee niet meer herkenbaar zijn. In het plangebied ligt aan de zuidkant een kleine verlaging in het landschap, mogelijk ook een restant van een sloot. Binnen de mogelijkheden van het onderhavige onderzoek kon niet met zekerheid achterhaald worden wat de herkomst van deze verlaging is.

Indien gewenst zou hiervoor zou nader onderzoek nodig zijn.

Literatuur Herdingh, L. & Du Mortier, D., 1798. Algemeen rapport der Commissie van Superintendentie over het onderzoek der duinen. Leiden. Haan, TJ. W. R. 1968. Gort met Stroop: over geschiedenis en volksleven van Zandvoort aan Zee. Kruseman, Den Haag. Kruyff, J.J. 1907. Het landgoed Groot-Bentveld onder Zandvoort. Buiten, jrg. 1 nr. 22, pp. 262-263. Matthey, I. 2002. Vincken moeten vincken locken: vijf eeuwen vangst van zangvogels en kwartels in Holland. Verloren, Hilversum. Roos, R. (red). 2009. Duinen en mensen: Kennemerland. Stichting Natuurmedia i.s.m. PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, Amsterdam. Sterck-Proot, J.M. 1939. Geschiedenis van Aerdenhout. Joh. Enschedé & zn., Haarlem. Zeiler, F. D. 2008. Hel en Paradijs: Duintoponiemen in Zuid-Kennemerland. Bergen. z.a. 1845. Jaarboekje van de Societeit tot Aanmoediging der Verbetering van het Paardenras in het Koningrijk der Nederlanden. Haarlem.

Overzicht van figuren, tabellen, bijlagen en appendices Figuren: Figuur 1. Aanduiding Plangebied. Inzet: ligging in Nederland (ster).

5

Figuur 2. Het plangebied op de paleogeografische reconstructie van P. Vos, 800 n.C met daarop de langgerekte strandwallen en tussenliggende strandvlaktes.

6

Figuur 3. Kaart van Floris Balthasars van Haarlem en omstreken, 1615. Ter hoogte van Bentveld is duidelijk een brede duinstroom of plas ingetekend (Hoogheemraadschap van Rijnland).

7

Figuur 4. Bentveld op een kaart uit 1647 (NHA).

8

Figuur 5. Groot Bentveld op een kaart uit 1723-1771. Het noorden is rechts (NHA).

8

Figuur 6. Kadastrale minuut van 1817 met de percelen ingekleurd naar functie. De schuine lijn is de grens met Bloemendaal (hisgis.nl). Vinkenbaan met huis

9 10

Den Blink 10 Figuur 7. Het plangebied op de oorspronkelijke kadastrale minuut (1817).

10

Figuur 8. Ligging van het plangebied op de Topografische Militaire Kaart van 1850.

11

Figuur 9. Ligging van het plangebied op de topografische kaart van 1876.

12

Figuur 10. Ligging van het plangebied op de topografische kaart van 1894.

13

Figuur 11. Het plangebied op de topografische kaart van 1951. Het Oosterkanaal is dwars over het westelijk deel van het landgoed aangelegd. Het plangebied (voorheen weiland) is bebost. Op Groot Bentveld is een kwekerij gevestigd, het landgoed is al deels verkaveld.

14

Figuur 12. Ligging van het plangebied op de topografische kaart van 1975. De oorspronkelijke locatie van de manege, voorheen ‘Duinrand’ geheten, is met een blauwe stip aangegeven.

15

Figuur 13. Entree Stal de Naaldenhof vanaf Duinrooslaan. Rechts de paddocks (foto: RAAP).

16

Figuur 14. Zicht in zuidoostelijke richting over buitenbak en binnenbak (foto: RAAP).

16

Figuur 15. Gedenksteen van binnenbak, 1966 (foto: RAAP).

17

Figuur 16. Gedenksteen van stallen naast binnenbak, 1988 (foto: RAAP).

17

Figuur 18. Zicht in noordwestelijke richting over buitenbak (foto: RAAP).

18

Figuur 19. Stal in mogelijk hergebruikte barak uit de Tweede Wereldoorlog (foto: RAAP).

18

Figuur 20. Duinrooslaan vanaf entree manege in zuidelijke richting (foto: RAAP).

19

Figuur 21. Duinrooslaan vanaf entree manege in noordelijke richting (foto: RAAP).

19

Figuur 22. Verlaging in landschap aan de oostzijde Duinrooslaan in plangebied (foto: RAAP).

20

Figuur 23. Opgedroogde watergang langs westzijde Duinrooslaan (voormalige gracht rond landhuis) (foto: RAAP).

20