Voortgangsrapportage REA 2022-2025

Voortgangsrapportage 2023-2024 Regionaal Economisch Ambitiedocument

Voorwoord De afgelopen jaren zijn, ondanks aanhoudende uitdagingen zoals de stikstofcrisis, energiecrisis en coronapandemie, veel nieuwe kansen gecreëerd voor het versterken van de regionale economie. Deze periode heeft duidelijk gemaakt dat innovatie en samenwerking ons in staat stellen sterker uit crises te komen. We staan als Regio Rivierenland voor een toekomst vol mogelijkheden, waarbij verduurzaming, digitalisering en een hechte regionale samenwerking de basis vormen voor verdere groei en ontwikkeling. Met trots presenteer ik u de voortgangsrapportage 2023-2024 van het Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA) 2022-2025. In deze rapportage vindt u de behaalde resultaten binnen onze kernsectoren: agribusiness, logistiek en vestigingsklimaat, en recreatie en toerisme. De nauwe samenwerking met ondernemers, onderwijsinstellingen, overheidsorganisaties, en inwoners – de vijf O’s – stelt ons in staat uitdagingen om te zetten in kansen en duurzame economische groei te bevorderen. De focus ligt niet alleen meer op groei, maar ook op het vinden van een gezonde balans tussen economische ontwikkeling en brede maatschappelijke welvaart. In deze rapportage ziet u hoe onze regio inspeelt op actuele trends zoals verduurzaming, digitalisering en innovatie.

Deze trends vormen niet alleen belangrijke pijlers voor economische vooruitgang, maar ook voor de toekomstbestendigheid van onze regio. Deze voortgangsrapportage biedt u niet alleen inzicht in de geboekte voortgang, maar werpt ook een blik op de uitdagingen die voor ons liggen. Samenwerking blijft de sleutel tot succes, en door onze krachten te bundelen en flexibel in te spelen op veranderende omstandigheden, kunnen we als Regio Rivierenland blijven groeien. We werken samen aan oplossingen die onze economische positie versterken, met oog voor een duurzame en innovatieve toekomst.

Servaas Stoop

Voorzitter Regio Rivierenland

2

Inleiding Binnen FruitDelta Rivierenland werken we samen aan de grotere regionale opgaven. Op economisch gebied wordt dit vormgegeven via het Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA), het Regionaal Stimuleringsfonds en de Economic Board voor de periode 2022-2025. Door gezamenlijk op te trekken, vergroten we de slagkracht en komen er extra middelen beschikbaar voor initiatieven van lokale ondernemers met regionale impact. Dit versterkt de realisatie van lokale ambities: regionale samenwerking helpt om op lokaal niveau meer te bereiken. Deze voortgangsrapportage biedt een overzicht van de resultaten van het REA over de jaren 2023 en 2024. We belichten de voortgang en uitgevoerde acties binnen de speerpunten Agribusiness, Logistiek & Vestigingsklimaat en Recreatie & Toerisme en geven inzicht in de economische trends en ontwikkelingen in de regio. Hierbij is er speciale aandacht voor de gevolgen van de coronapandemie en de invloed van landelijke en regionale politieke ontwikkelingen op de uitvoering van het REA. Ook sorteren we licht voor op een nieuw op te stellen REA na 2025. Samenvatting Naast financieel bijdragen aan projecten die de diverse subdoelen van het REA raken, zijn er in 2023 en 2024 vele acties uitgevoerd die de regionale economische opgaven helpen.

Juist de kracht van ‘samen als regio’ (acht gemeenten en samenwerkingspartners) heeft er in veel gevallen toe geleid dat we zaken die onze regionale en daarmee ook lokale economie raken, hebben kunnen bewerkstelligen. Op het gebied van Logistiek & Vestigingsklimaat bedrijven zijn, dankzij gezamenlijke inspanningen, nieuwe kennisclusters geopend en is multimodaliteit (vervoer van weg naar water) gestimuleerd door de inzet van logistiek makelaars. Belangrijke projecten, zoals de voltooiing van Bedrijvenpark Medel en de interactieve roadshow "Dag van de Logistiek", hebben bijgedragen aan de versterking van onze regionale economie. Binnen de agrarische sector zijn innovatieve projecten gestimuleerd die bijdragen aan duurzame energieoplossingen en automatisering. De samenwerking met partners, met een nadruk op onderwijs en Greenport Gelderland, is versterkt. Ook is toenadering gezocht met FoodNL, wat tot formele toetreding tot deze krachtige alliantie in 2025 heeft geleid. Samenwerkingen die we als ‘losse gemeenten’ niet in deze vorm zouden hebben kunnen effectueren, maar als regio vormen we een sterke, volwaardige agribusiness partner. Bij het speerpunt Recreatie & Toerisme zien we dat deze sector is versterkt.

Het recreatief aanbod is toegenomen en samenwerkingen met Bureau Toerisme, Uiterwaarde en de acht betrokken gemeenten hebben de regiopromotie vergroot en gezorgd voor een groeiend aantal bezoekers, wat bijdraagt aan een bruisende regio. Samen, strategische samenwerkingen binnen de vijf O’s (Onderwijs, Overheid, Ondernemers, Overige organisaties Ondernemende inwoners), blijkt steeds de rode draad tot verdere versterking van de regionale economie.

3

Inhoudsopgave 1. Doelen en opgaven Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA) 1.1 Doelen 1.2 Opgaven speerpunten 2. Voortgang per speerpunt 2.1 Voortgang Speerpunt Logistiek & Vestigingsklimaat bedrijven 2.2 Voortgang Speerpunt Agribusiness 2.3 Voortgang Speerpunt Recreatie & Toerisme 3. Regio Rivierenland in cijfers 4. Innovaties vanuit het Regionaal Stimuleringsfonds (RSF) 5. Externe invloeden en sectorale trends 5.1 Invloeden op Logistiek & Vestigingsklimaat bedrijven 5.2 Invloeden op Agribusiness 5.3 Invloeden op Recreatie en Toerisme 5.4 Terugblik op Corona 6.0 Blik op 2025 en toekomstvisie

pag. 5 pag. 6 pag. 6 pag. 8 pag. 8 pag. 10 pag. 11 pag. 12 pag. 16 pag. 17 pag. 18 pag. 18 pag. 20 pag. 21 pag. 23

4

1. Doelen en opgaven Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA) Hieronder worden de doelen en opgaven van het Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA) 2022-2025 toegelicht, die gericht zijn op het versterken van de brede welvaart in Regio Rivierenland. Het document zet in op drie speerpunten: Logistiek en Vestigingsklimaat, Agribusiness, en Recreatie en Toerisme, die samen de kern vormen van de economische groei en verduurzaming van de regio. Voor elk speerpunt zijn specifieke opgaven opgesteld die inspelen op actuele uitdagingen. Rol van de regio is om de samenwerking tussen gemeenten, met opgezette netwerken (zoals fruit/laanbomen-/paddenstoelen- pacten en allianties) en de andere o's te faciliteren en coördineren, om beleid op elkaar te laten aansluiten en versterkend te laten werken. Met het Rijk en provincie Gelderland zijn we doorlopend in gesprek ten gunste van de ontwikkeling van onze speerpuntsectoren. Daarnaast helpen we ondernemers in deze sectoren door middels van subsidies vanuit het RSF. De doelen en opgaven binnen het REA bieden zo een heldere richting voor de economische en maatschappelijke ontwikkeling van Rivierenland, ondersteund door samenwerking met overheden, ondernemers en onderwijs.

5

1.1 Doelen Hoe werken we aan de REA-doelen? Vanuit de overheid binnen het samenwerkingsplatform FruitDelta hebben we verschillende mogelijkheden om aan de doelen te werken: • We helpen ondernemers binnen de drie sectoren via ons Regionaal Stimuleringsfonds (RSF) Vanuit de gemeente wordt het RSF gevoed met 2 euro per inwoner. Met behulp van dit fonds worden innovatieve haalbaarheidsstudies en projectbijdragen van ondernemers, onderwijs en organisaties gefinancierd. Deze haalbaarheidsstudies en uitvoeringsprojecten dragen bij aan de doelen en opgaven van het REA. • We lobbyen bij provincie en rijk ten gunste van deze sectoren. Voorbeelden hiervan zijn de A2 lobby en motie gewasbescherming in relatie tot spuitzonering. • We coördineren de samenwerking tussen gemeenten op de drie thema’s. Dat doen we door gezamenlijk beleid te coördineren. Voorbeelden hiervan zijn het Regionaal Programma Werklocaties (RPW), de nieuwe handreiking Teeltondersteunende Voorzieningen (TOV).

1.2 Opgaven speerpunten De opgaven zijn vastgesteld en ingedeeld op thema tijdens het opstellen van het REA 20222025, zie tabel op de volgende pagina. In de uitvoering blijkt echter dat de opgaven vaak meerdere thema’s raken. De opgaven staan geplaatst bij het thema waar ze het meeste raakvlak mee hebben, al komen ze ook binnen andere thema’s tot uiting. Dit zien we bijvoorbeeld bij de projecten vanuit het Regionaal Stimuleringsfonds (RSF), waarin speerpunten en thema’s elkaar versterken en gezamenlijk bijdragen aan de brede ontwikkeling van de regio.

6

Woon- & Leefklimaat

Logistiek & vestigingsklimaat bedrijven

Agribusiness

Recreatie en Toerisme

• Stikstofaanpak • Uitvoeren RPW: - Ruimtevraag logistiek - Solitaire vestigingen in het

• Ontwikkelruimte voor ondernemerschap: Teelt ondersteunende Voorzieningen (TVO) • Landschappelijke inpassing bedrijvigheid en gebouwen

• Rivierbeleving & Recreatieplassen • Gastvrije Binnensteden • Agrotoerisme • Cultuurhistorische Landmarks • Regiopromotie

• MKB toekomstbestendig

• Datagestuurdheid, hightech • Toegevoegde Waarde binnen de totale keten (toelevering, productie, verwerking en afzet)

• Kennisclusters • Iedereen Groeit Mee • Impact ondernemen

• Ontwikkelen en benutten en arbeidspotentieel

buitengebied

Innovatiekracht

Arbeidsmarkt & onderwijs

Lobby & Branding

Een zichtbare regio onder het merk FruitDelta Rivierenland: - Optreden als krachtige netwerksamenwerking/ platform naar de provincie en daarbuiten - Gevoed vanuit de ambities op de economische speerpunten uit dit document Daarmee boeken we, via samenwerking, resultaten voor onze regio. Denk daarbij aan het realiseren en behouden van een prettige werk-, woon- en leefomgeving. Daartoe zetten we een combinatie in van communicatie, evenementen en inhoudelijke lobby. • MIRT: - A2 Knoop punt Deil – Vught - Goederencorridors (A15)

Mobiliteit • Toekomstbestendige bedrijventerreinen

- Circulariteit (economie zonder afval)

Verduurzamen

Opgaven per speerpunt REA 2022-2025

7

2. Voortgang per speerpunt In de onderstaande paragrafen geven we een toelichting over de voortgang per speerpunt. De opgaven die in het REA zijn geformuleerd ondersteunen het realiseren van de doelen zoals in paragraaf 1.1 zijn omschreven. In de onderstaande tabellen zijn de RSF-projecten en acties die bijdragen aan de opgaven en daarmee de geformuleerde doelen kort omschreven. Op de website van Fruitdelta staan voor de RSF-projecten een bredere projectomschrijving. In de kolom “acties opgave” zijn kort de acties omschreven die ook bijdragen aan de geformuleerde opgaven en doelen uit het REA.

2.1 Voortgang Speerpunt Logistiek & Vestigingsklimaat bedrijven Logistiek en een aantrekkelijk vestigingsklimaat zijn van essentieel belang voor het aantrekken van nieuwe bedrijven, het creëren van werkgelegenheid en het stimuleren van duurzame groei in onze regio. In de afgelopen anderhalf jaar hebben we belangrijke stappen gezet om de logistieke sector en het vestigingsklimaat in Rivierenland verder te versterken. Dankzij gezamenlijke inspanningen zijn nieuwe kennisclusters geopend en is multimodaliteit (vervoer van weg naar water) gestimuleerd door de inzet van logistiek makelaars. Belangrijke projecten, zoals de voltooiing van Bedrijvenpark Medel en de interactieve roadshow "Dag van de Logistiek", hebben bijgedragen aan de versterking van onze regionale economie.

“Logistiek is en blijft een belangrijke sector binnen Fruitdelta Rivierenland. De afgelopen jaren is hier een duidelijke duurzame groei te zien met een TOP 5 notering als Logistiek Hotspot in Nederland.” Antoine Walraven, speerpuntvoorzitter Logistiek & Vestigingsklimaat bedrijven, burgemeester gemeente Maasdriel

8

Woon- & Leefklimaat

Opgave REA

RSF-Project(en)

Uitgevoerde acties

• Stikstofaanpak

• Biobommel • Natuur in Balans • Met Biomassa meer groen gas

• Regionaal Uitvoeringsplan Stikstof

• Uitvoeren RPW: - Ruimtevraag

logistiek

- Solitaire

vestigingen in het buitengebied

Innovatiekracht

Arbeidsmarkt & onderwijs

• MKB toekomstbestendig

• Experience centre STEC

• Kennisclusters

• Verkenning Kenniswerkplaats laanbomen • Logistieke Campus

• Iedereen Groeit Mee

• Beleef, bouw en proef • Toekomsttraining Geofort • Tieners en de arbeidsmarkt • Koploperproject

• Impact ondernemen

• Regionaal Programma Werklocaties is in 2023 geactualiseerd. • In 2024 gestart met de herijking van het RPW voor nieuwe programmering tot 2030 met afspraken over programmering, grootschalige kavels en solitaire vestigingen. • Proces regionale afstemming vereenvoudigd • Uitgifte van bedrijventerrein, gemiddeld 18 hectare per jaar. • De startversneller van Oost NL uitrollen binnen rivierengebied. • Ondersteunen haalbaarheidsstudies en projecten RSF • Ontwikkelingen voor een HUB van de HAN bij station Tiel • Binnen de agenda van de arbeidsmarktregio Rivierenland zijn projecten opgenomen die de ontwikkeling van kennisclusters ondersteunen. • De Regiodeal 3e tranche heeft bijgedragen aan het ontwikkelen van kennisclusters • Binnen de agenda van de arbeidsmarktregio Rivierenland zijn projecten opgenomen om bijvoorbeeld mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt te helpen. • Convenant Arbeidsmigranten • Onderzoeksrapport Impact Ondernemen 2023 • Bijeenkomst PIANOO over het belang van social return en andere thema's (circulair) in het inkoop en aanbestedingsbeleid

Lobby & Branding • MIRT: - A2 Knoop punt

Deil – Vught

- Goederencorridors

Mobiliteit

(A15)

• Toekomstbestendige bedrijventerreinen

Verduurzamen

• Actualiseren Knooppuntplan Tiel/Rivierenland -> BO-MIRT • Uitvoeringsprogramma Gelderse Corridor • Quick win pakket snelfietspad • Lobby A2/A15/Rijnbrug en veerponten, spoorboog Meteren • Werkgeversaanpak Slim en Schoon • Afsluiting A 15 juli 2024 -> logistiek makelaar • Multimodaliteit gestimuleerd door inzet logistiek makelaar • Goederencorridor spoorboog Meteren • Inventarisatie organisatiegraad bedrijventerreinen. Na de inventarisatie is een rijksbijdrage verstrekt aan de Provincie, waardoor voor 18 terreinen in rivierenland ondersteuning plaatsvindt om de organisatiegraad te verhogen. • Via Logistics Valley Rivierenland lopen er projecten voor het verduurzamen van het wagenpark.

9

2.2 Voortgang Speerpunt Agribusiness Deze sector omvat de gehele keten van agrarische productie, verwerking en distributie, zoals tuinbouw, veehouderij en voedselverwerking. Door de gezamenlijke inspanningen binnen het Regionaal Economisch Ambitiedocument 2022-2025 is de sector verder versterkt en zijn innovatieve projecten gestimuleerd.

“De agrarische sector innoveert! We zien dit door technologische uitvoeringsprojecten van het RSF die bijdragen aan het ontwikkelen van duurzame teelten.” Jan Kottelenberg, speerpuntvoorzitter Agribusiness, burgemeester gemeente Neder-Betuwe

De samenwerking tussen de 5 O’s is versterkt, met een nadruk op onderwijs en Greenport Gelderland, waarbij ook FoodNL een actieve rol speelt. Initiatieven zoals Greenport Gelderland hebben geleid tot duurzame energieoplossingen, terwijl de eerdere oprichting van de Fruit Tech Campus en het Tree Valley Centre de kennisontwikkeling en het aantrekken van talent binnen de sector verder hebben bevorderd. Deze inspanningen dragen bij aan de veerkracht en groei van de agribusiness, wat essentieel is voor de regionale economie. Opgave REA

Woon- & Leefklimaat

Innovatiekracht

Arbeidsmarkt & onderwijs

• Landschappelijke inpassing bedrijvigheid en gebouwen • Ontwikkelruimte voor ondernemerschap: Teelt ondersteunende Voorzieningen • Datagestuurdheid, hightech

• Toegevoegde waarde binnen de totale keten (toelevering, productie, verwerking en afzet) • Ontwikkelen en benutten en arbeidspotentieel

RSF-Project(en)

- Verkenning van en triple-P landschapswaarderingsmodel

- Intelligente Entfaciliteit - Knoprobot Chrysantenteelt - Field data laanboomteelt - Tree Wrapper - Terra ranger - Klimaatcellen - Rootball Wrapper

Uitgevoerde acties - Regiodeal, Versterking landschap en biodiversiteit - Intentieovereenkomst Groenblauw raamwerk - Herijking handreiking TOV aangeboden door de pacten Laanboomteelt, Fruit en glastuinbouw - Ontwikkeling website TOV

- Aanvraagvoorbereiding voor experimenteerruimte Field lab Betuwe voor toekomstbestendige fruitteelt en laanboomteelt - Via de agenda van de arbeidsmarktregio Rivierenland zijn agri en logistiek aangewezen als kanssectoren. Hierlopen een 7 tal projecten om deze sectoren te ondersteunen, onder ander op het gebied van leven lang ontwikkelen.

Lobby & Branding Mobiliteit • Circulariteit

Verduurzamen

- De Keten gesloten: van gewas tot starterswoning

- Via regiodealproject loopt Rivierenland Circulair op initiatief van VNO NCW - Ontwikkeling kenniswerkplaats Bodem laanboomteelt.

10

2.3 Voortgang Speerpunt Recreatie & Toerisme Onze regio, gevormd door de Betuwe, Bommelerwaard en het Land van Maas en Waal, staat bekend om haar sfeervolle verblijfsaccommodaties, veelzijdige activiteiten en rijke culturele bezienswaardigheden. Met de recente opening van vakantiepark Landal De Wielsche Dreef in Eck en Wiel en de geplande realisatie van Hanzeland met 175 vakantiewoningen, wordt het toeristisch aanbod verder uitgebreid. Deze ontwikkelingen zorgen niet alleen voor een groeiende toestroom van bezoekers gedurende het hele jaar, maar brengen ook nieuwe een toenemende vraag naar dagrecreatie mee. Ondanks economische onzekerheden is, in lijn met het Regionaal Economisch “Door samenwerking op het speerpunt Ambitiedocument 2022-2025, de Recreatie en Toerisme maken we meer impact! Door krachten te bundelen creëren toeristische sector verder versterkt. we betere Regiopromotie en zien we een Samenwerkingen met Bureau Toerisme, toename in het aantal vestigingen en banen Uiterwaarde en de acht betrokken in deze sector.” gemeenten hebben de naamsbekendheid vergroot en gezorgd voor een groeiend Hans Martijn Ostendorp, speerpuntvoorzitter Recreatie aantal bezoekers, wat bijdraagt aan een en Toerisme, burgemeester gemeente Buren bruisende regio. Daarnaast wordt het recreatief aanbod op herkenbare en thematische wijze onder de aandacht gebracht bij bezoekers aan de regio.

Op het gebied van duurzaamheid loopt Rivierenland voorop: inmiddels is 70% van de veren in beheer van Uiterwaarde geëlektrificeerd. Verder versterken initiatieven zoals de jaarlijkse 'Battle of the Boats' niet alleen de recreatie op het water, maar ook de aantrekkingskracht en unieke identiteit van de regio. Opgave REA

RSF-Project(en)

• Rivierbeleving & Recreatieplassen

- De Kaap

• Gastvrije Binnensteden

- Cultuurfestival Bommelerwaard - Containertuintjes

• Regiopromotie

- Hanzeweekend - Tegenpolen - Fruitcorso Experience

Woon- & Leefklimaat

• Agrotoerisme • Cultuurhistorische Landmarks

- Keuzevrijheid

Uitgevoerde acties - Inzicht in leefstijlen en verhaallijnen voor bezoekers en ondernemers in de regio - Promotiekalender gelinkt aan streekpromotie-afspraken - Veerponten met groot exploitatietekort en veren op schoolroutes blijven ondersteuning krijgen van de Provincie. Voor recreatieve veren is verduurzaming nog een aandachtspunt. - Actueel overzicht waterrecreatief aanbod - Inspiratiedocument voor ondernemers + promotiekalender - Positionerings- en merkenstrategie per stad uitgewerkt (in een toolbox) - Kunstroutes en muurschilderingen - Opgeleverd plan voor promotie en productontwikkeling voor activiteiten op het boerenerf + streekproducten - Actueel overzicht cultuurhistorische landmarks - Vormgeving panoramaborden gereed

11

3. Regio Rivierenland in cijfers Hieronder staan enkele kerncijfers die een beeld geven van de economische stand van zaken in Regio Rivierenland. Deze gegevens, gebaseerd op externe bronnen, weerspiegelen de belangrijkste trends op het gebied van groei, inkomensontwikkeling, werkgelegenheid en sectorale verdeling. Ze bieden een waardevol inzicht in de voortgang en uitdagingen binnen de regio. Daarnaast zal er begin 2025 een uitgebreider onderzoek plaatsvinden ter voorbereiding op de herijking van het Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA), zodat toekomstige beleidskeuzes goed onderbouwd zijn.

Honderden

Groei BBP (%) 7% 5% 3% 1% -1% -3% -5% 2019

2020 Nederland

2021 Gelderland

2022

2023

Regio Rivierenland

De grafiek illustreert de jaarlijkse BBP-groei in procenten voor Nederland, Gelderland en Regio Rivierenland tussen 2019 en 2023. De impact van de coronapandemie komt duidelijk naar voren met een sterke BBP-daling in 2020. Daarna herstelde de economie snel, vooral zichtbaar in Regio Rivierenland met een piek in 2021, gevolgd door een gematigd herstel in 2022 en 2023. Bron: CBS

12

Groeipercentage besteedbaarinkomen & Inflatie 11% 10% 9% 8% 7% 6% 5% 4% 3% 2% 1% 0%

2018

2019

2020

Regio Rivierenland

2021

2022

Provincie Gelderland

2023

2024

inflatie

In absolute aantallen scoort Regio Rivierenland beter dan de andere regio’s in de provincie Gelderland. Zo is het besteedbaar inkomen de afgelopen jaren toegenomen tot € 31.400. Dit is het hoogst van de vier Gelderse COROP-regio’s en hoger dan het gemiddelde in Gelderland. Ook het bruto binnenlands product (bbp) is met € 38.300 iets hoger dan het Gelderse gemiddelde. Hoewel inkomens zijn gestegen, zorgde een inflatiepiek van ongeveer 10% voor een vermindering van de koopkracht, wat de reële waarde van het inkomen aantastte. Bron: CPI & CBS

13

Werkloosheidspercentage

5,00% 4,50% 4,00% 3,50% 3,00% 2,50%

2019

2020 Regio Rivierenland

2021

2022 Provincie Gelderland

2023

Bovenstaande grafiek toont de werkloosheidscijfers in zowel Regio Rivierenland als Gelderland. Een duidelijke piek in werkloosheid in 2020 was het directe gevolg van de coronapandemie. Sinds 2021 is er een afname zichtbaar, met name in Rivierenland waar het werkloosheidspercentage onder de 3,5% daalde. Bron: Bureau Economisch Onderzoek Provincie Gelderland

Groeipercentage aantal banen en vestigingen 6,00% 5,00% 4,00% 3,00% 2,00% 1,00% 0,00%

2018

2019

2020

2021

2022

2023

Banen Regio Rivierenland

Banen Provincie Gelderland

Vestingen Regio Rivierenland

Vestingen Provincie Gelderland

Bovenstaande grafiek geeft de ontwikkeling van het aantal banen en vestigingen in Regio Rivierenland en Gelderland weer. De groei piekte in 2019 door economische expansie en nieuwe vestigingen, gevolgd door een daling in 2020. In 2022 was er weer een sterk herstel zichtbaar met een groei van ongeveer 5% in zowel banen als vestigingen. Bron: CPI & CBS 14

Aantal banen - Regio Rivierenland 25000 20000 15000 10000 5000 0

2019

2020

2021

2022

2023

Transport en Logistieke

20190

20410

21210

21700

21940

Agribusiness

13930

14200

14400

14940

15020

Toerisme en Recreatie

6290

5990

5530

6120

6560

De bovenstaande tabel toont de groei van banen in drie sectoren: agribusiness, transport & logistiek en de vrijetijdseconomie over de jaren 2019 tot 2023. Bron: Bureau Economisch Onderzoek

Aantal Landbouwbedrijven - Regio Rivierenland 1400 1200 1000 800 600 400 200 0

2019

2020

2021

2022

2023

Akkerbouw

301

285

300

309

469

Tuinbouw open grond

692

686

690

680

703

Tuinbouw onder glas

182

187

197

183

176

Paddenstoelenteelt

34

33

31

26

25

Grasland en groenvoedergewassen

1155

1153

1124

1084

1111

Graasdieren

819

809

792

695

754

Hokdieren

108

99

98

102

98

De grafieken tonen de veranderingen in landbouwactiviteiten van 2019 tot 2023. Akkerbouw laat een sterke groei zien, vooral in 2023. De tuinbouw in de open lucht vertoont een geleidelijke stijging, terwijl de glastuinbouw en paddenstoelenteelt juist een lichte afname laten zien. Grasland en groenvoedergewassen blijven stabiel met een lichte daling. Deze trends benadrukken verschuivingen in landgebruik en prioriteiten binnen de landbouwsector. 15

4. Innovaties vanuit het Regionaal Stimuleringsfonds (RSF) Het Regionaal Stimuleringsfonds (RSF) is een bewezen en onderscheidend instrument om de economische ambities van Regio Rivierenland kracht bij te zetten. Dit subsidiefonds, gevoed door de acht gemeenten, ondersteunt ondernemers bij hun innovatieve projecten en haalbaarheidsonderzoeken die bijdragen aan de economische ontwikkeling van Rivierenland. Het doel van het RSF is om regionale samenwerking te bevorderen, innovatiekracht te versterken en maatschappelijke impact te vergroten. In 2023 en 2024 zijn er 38 subsidieaanvragen ingediend. Aan 26 initiatieven is een bijdrage toegekend. Dit betrof 7 haalbaarheidsonderzoeken en 19 uitvoeringsprojecten. Naast de bijdrage vanuit het RSF investeren de initiatiefnemers zelf ook en/of investeren andere partijen mee. De multiplier van het RSF is 4,9. Anders gezegd, tegenover iedere euro uit het Regionaal Stimuleringsfonds staat bijna € 5,- uit andere middelen. De gefinancierde RSF-projecten (opgenomen in de tabellen bij de drie speerpunten, paragraaf 2.1, 2.2 en 2.3) hebben in een aantal gevallen bijgedragen aan meerdere speerpunten, maar in deze rapportage is elk project ingedeeld bij het meest relevante speerpunt. Hieronder geven staat het totaaloverzicht, uitgesplitst naar speerpunt, van de projecten die in 2023 en 2024 zijn gefinancierd door het RSF.

Hoeveelheid aanvragen Toegekende aanvragen

19 UitvoeringsProjecten

7

38 26

Logistiek & Vestigingsklimaat bedrijven

9

Agribusiness

10

Recreatie & Toerisme

7

Haalbaarheidsstudies

16

5. Externe invloeden en sectorale trends Het economische landschap van Regio Rivierenland wordt sterk beïnvloed door een combinatie van interne uitdagingen en externe ontwikkelingen. Terwijl gemeenten worstelen met beperkte capaciteit op onder andere de onderwerpen Economie en Toerisme & Recreatie, wordt de druk verder verhoogd door een krappe arbeidsmarkt. Deze situatie benadrukt de noodzaak voor effectieve samenwerking, creatieve oplossingen en het benutten van regionale kracht. Bovendien heeft de regio te maken met externe invloeden zoals geopolitieke spanningen, stijgende energieprijzen en netcongestie, die een directe impact hebben op sleutelsectoren als agribusiness, logistiek en recreatie. Deze uitdagingen gaan hand in hand met kansen die voortvloeien uit technologische vooruitgang en duurzaamheidstrends. Samen bieden zij een complex maar potentieel kansrijk speelveld. In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van deze externe invloeden en de sectorale trends die de economische dynamiek in Regio Rivierenland bepalen. Deze aandachtspunten kunnen worden meegenomen bij de doorontwikkeling van het Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA), zodat toekomstige beleidskeuzes beter aansluiten bij de uitdagingen en mogelijkheden van de regio.

5.1 Invloeden op Logistiek & Vestigingsklimaat bedrijven Geopolitieke spanningen en stijgende energieprijzen De logistieke sector en het vestigingsklimaat in Rivierenland staan onder invloed van diverse externe factoren, waaronder geopolitieke spanningen, stijgende energieprijzen en netcongestie. De oorlog in Oekraïne heeft geleid tot verstoringen in handelsroutes en aanvoerketens, waardoor transportkosten en levertijden zijn gestegen. Dit creëert extra uitdagingen voor bedrijven die afhankelijk zijn van efficiënte transportprocessen. De stijgende brandstofprijzen, als gevolg van geopolitieke onzekerheden, hebben daarnaast de operationele kosten verder opgedreven. Investeringen in infrastructuur en duurzame transportoplossingen Een belangrijke trend in de logistiek is de groei van transportvolumes, mede dankzij strategische investeringen in infrastructuur. Zo is Bedrijvenpark Medel, nabij Tiel, uitgebreid om meer ruimte te bieden aan logistieke bedrijven. Dit draagt bij aan de groei van de sector, maar de bereikbaarheid van het park blijft een aandachtspunt. Verbetering van de infrastructuur, zoals de A2, A15 en waterwegen, is cruciaal voor het behoud van de concurrentiekracht in de regio. De rijksoverheid stelt €108 miljoen beschikbaar voor maatregelen die de gevolgen van de pauzering van de A2verbreding beperken. Het pakket omvat 17

het tegengaan van sluipverkeer, verbeteringen aan wegaansluitingen op de A2, en investeringen in fietsinfrastructuur en openbaar vervoer. Deze maatregelen verbeteren de leefbaarheid, veiligheid en bereikbaarheid in het gebied tussen Deil en Vught. Daarnaast neemt verduurzaming in de logistiek een steeds belangrijkere rol in. Bedrijven investeren in elektrische vrachtwagens en andere milieuvriendelijke transportoplossingen om hun ecologische voetafdruk te verkleinen. Logistieke hubs en distributiecentra worden gestimuleerd om energie-efficiënte technologieën toe te passen, zoals Ledverlichting en geavanceerde klimaatsystemen. Netcongestie bemoeilijkt verduurzaming van de sector Netcongestie vormt een obstakel voor de verduurzaming, aangezien ondernemers moeite hebben om toegang te krijgen tot voldoende elektriciteit voor deze verduurzamingsinitiatieven. Vooral kleine bedrijven ondervinden financiële barrières bij het maken van deze noodzakelijke investeringen. Door netcongestie wordt de uitgifte van bedrijventerreinen vertraagd. Bedrijven kunnen geen aansluiting krijgen. Bedrijventerrein Medel is op zoek gegaan naar een alternatief en heeft nu een innovatieve oplossing gevonden door een zelfvoorzienend netwerk aan te leggen. De oplossing kan mogelijk ook een oplossing bieden voor de ontwikkeling van andere bedrijventerreinen binnen Regio Rivierenland.

Ruimtegebrek voor doorgroei van bedrijven Het aanbod van nieuwe kavels in de regio is beperkt. Ruimte voor uitbreiding is een uitdaging, vooral nabij kernen. Bedrijventerreinen worden vaak begrensd door woningbouw of waterwegen, wat uitbreidingsmogelijkheden voor logistieke bedrijven beperkt. Dit leidt tot concurrentie om ruimte en hogere kosten voor bedrijven die willen groeien. Desondanks bieden de urgente kwesties rondom netcongestie en verduurzaming ook kansen voor innovatieve oplossingen. Kortom, de logistieke sector in Rivierenland heeft sterke groeimogelijkheden, maar blijft afhankelijk van oplossingen voor infrastructuurproblemen, verduurzaming en netcongestie om een concurrerend vestigingsklimaat te behouden.

5.2 Invloeden op Agribusiness Verstoringen in de aanvoerketen van grondstoffen De agrarische sector in Rivierenland staat onder druk door geopolitieke spanningen, klimaatverandering en overheidsbeleid. De oorlog in Oekraïne heeft geleid tot verstoringen in de aanvoer van grondstoffen zoals graan, kunstmest en olie, wat aanzienlijke kostenstijgingen veroorzaakt voor boeren. Deze financiële druk wordt verder versterkt door extreme weersomstandigheden, zoals droogte en hevige regenval, die zorgen voor onzekere oogstopbrengsten en prijsvolatiliteit.

18

Verschuiving in landgebruik naar laanboomteelt Er is een tendens van stijgende prijzen voor landbouwgrond. Dit zet de fruitteelt onder druk en dit leidt tot een verschuiving richting de laanboomteelt. Deze sector, die sterk aan het verduurzamen is, profiteert van de beschikbaarheid van grond uit de fruitteelt. Hoewel dit niet per se negatief is, is het belangrijk het grondgebruik goed te monitoren om de balans tussen sectoren te behouden. Daarnaast leidt de afname van grasland tot een risico voor de biodiversiteit in de regio. Toename van duurzame landbouwtechnieken en digitalisering Ondanks de uitdagingen ontstaan er kansen door de groeiende vraag naar duurzaam en lokaal geproduceerd voedsel. Boeren die inzetten op duurzame landbouwmethoden, zoals precisielandbouw met GPS-technologie en sensoren, kunnen efficiënter omgaan met water en meststoffen. Dit verlaagt kosten, vermindert de milieu-impact en verhoogt de productiviteit, waardoor de sector weerbaarder wordt tegen externe invloeden. Een belangrijke stap is de toetreding van Regio Rivierenland tot FoodNL vanaf 1 januari 2025, een netwerk dat innovatie en samenwerking in duurzame voedselproductie stimuleert. Deze aansluiting ondersteunt de strategische doelen van de regio, gericht op het verduurzamen van de agribusiness en het toekomstbestendig maken van de sector.

Door de sector is een nieuwe handreiking Teelt Ondersteunende Voorzieningen aangeboden die inspelen op nieuwe technieken. Deze handreiking moet nog ruimtelijk worden verankerd. Tegelijkertijd wordt er geïnvesteerd in teelt ondersteunende voorzieningen zoals moderne kassen en irrigatiesystemen. Deze zijn cruciaal voor duurzame productie, zeker nu boeren te maken hebben met strengere milieuregels en stikstofeisen. De concurrentie om beschikbare grond door woningbouw beperkt echter uitbreidingsmogelijkheden, waardoor agrariërs hun bedrijfsvoering binnen bestaande grenzen moeten optimaliseren. Ondanks deze uitdagingen blijft de sector in Rivierenland veerkrachtig en innovatief. Samenwerkingen met Greenport Gelderland, de Fruit Tech Campus en FoodNL stimuleren duurzame energieoplossingen en technologische vernieuwing, waardoor de agrarische sector steeds weerbaarder wordt en klaar is voor de toekomst.

19

5.3 Invloeden op Recreatie en Toerisme Groei van binnenlands toerisme door geopolitieke onzekerheden De recreatie- en toerismesector in Rivierenland heeft te maken met verschillende externe invloeden, waaronder economische onzekerheid, stijgende kosten en geopolitieke spanningen. Inflatie en stijgende energieprijzen drukken direct op de winstmarges van toeristische bedrijven zoals hotels, campings en vakantieparken, die afhankelijk zijn van betaalbare energie voor hun dagelijkse activiteiten. Tegelijkertijd biedt de toename van binnenlands toerisme nieuwe kansen voor de regio. Door geopolitieke onzekerheden kiezen steeds meer mensen ervoor om dichter bij huis op vakantie te gaan. Dit heeft geleid tot een groei van het aantal bezoekers in Rivierenland, wat de lokale economie ten goede komt. Focus op duurzaam toerisme en agrotoerisme Om aan de vraag te voldoen, wordt er geïnvesteerd in de ontwikkeling van nieuwe verblijfsaccommodaties en recreatieve routes, zoals fiets- en wandelpaden. Een opkomende trend in de sector is de focus op duurzaam toerisme en agrotoerisme. Rivierenland benut zijn agrarische erfgoed om toeristen aan te trekken die geïnteresseerd zijn in lokale, authentieke ervaringen. Agrotoerisme biedt ondernemers nieuwe kansen en draagt bij aan de economische diversificatie van de regio.

Dit type toerisme speelt in op de groeiende vraag naar milieuvriendelijke toeristische ervaringen. Financiële uitdagingen voor kleine aanbieders Ondanks de groei heeft de sector te kampen met uitdagingen, zoals kleinschalige voorzieningen die moeite hebben om financieel rendabel te blijven. Voetveren, die essentieel zijn voor de toeristische infrastructuur, worden vaak geconfronteerd met afnemende subsidies. Dit kan een risico vormen voor de toegankelijkheid van bepaalde toeristische gebieden. Bovendien hangt een mogelijke verhoging van de BTW in de toeristische sector als een dreiging boven het hoofd van ondernemers. Deze maatregel zou kunnen leiden tot hogere prijzen voor consumenten, wat de vraag naar toeristische diensten negatief kan beïnvloeden en de financiële druk op bedrijven verder vergroot.

20

Door samenwerken betere regiopromotie De samenwerking met Bureau Toerisme speelt een belangrijke rol bij het promoten van Rivierenland als toeristische bestemming. Dankzij gezamenlijke inspanningen en het benutten van provinciale campagnes zoals 'Gelderland levert je mooie streken' is de zichtbaarheid van de regio vergroot. De Regiopromotie richt zich op bloesem in het voorjaar, rivierbeleving in de zomer, fruit in het najaar en cultuurhistorie in de winter. Daarmee wordt een jaarrond programma gerealiseerd voor een aantrekkelijk Rivierenland. Dit draagt bij aan de groei van de recreatie- en toerismesector. De focus op duurzaamheid en agrotoerisme biedt bovendien veelbelovende kansen voor de toekomst.

5.4 Terugblik op Corona Economische impact De COVID-19-pandemie heeft diepe economische gevolgen gehad voor diverse sectoren in Rivierenland, waaronder agribusiness, logistiek en toerisme (horeca). Binnen de agrarische sector zagen veel boeren en tuinders de vraag naar hun producten sterk afnemen, voornamelijk door het wegvallen van afzetmarkten zoals de horeca en door exportbeperkingen. Dit resulteerde in aanzienlijke omzetdalingen en bracht financiële druk met zich mee voor veel bedrijven. De logistieke sector werd getroffen door verstoringen in de toeleveringsketen en een daling in transportvolumes, hoewel er tijdelijk een stijging was in e-commercegerelateerde logistiek. De toerisme- en recreatiesector, belangrijke pijlers van de regio, ondervond zware schade door de beperkingen op reizen en sociale bijeenkomsten, wat leidde tot een forse daling in bezoekersaantallen, annuleringen en uiteindelijk faillissementen van diverse bedrijven. Steunmaatregelen en herstel Om de economische schade van de pandemie te beperken, werden verschillende lokale en nationale steunmaatregelen ingevoerd. Lokale initiatieven, zoals subsidies en leningen, speelden een cruciale rol in de ondersteuning van getroffen bedrijven. Nationale maatregelen, waaronder de NOW-regeling (Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid), hielpen bedrijven hun personeel te behouden en werkloosheid te voorkomen.

Evaluaties laten zien dat deze steunmaatregelen van levensbelang waren voor het voortbestaan van veel bedrijven in de regio. Dankzij deze ondersteuning konden ondernemingen hun activiteiten voortzetten en werd de basis gelegd voor een economisch herstel na de crisis. In Rivierenland is door ondernemers tussen de 30 en 40% gebruik gemaakt van de diverse steunmaatregelen. Een deel van deze steunmaatregelen moet nog worden terugbetaald. Volgens de laatste cijfers van de belastingdienst hebben landelijk 130.000 ondernemers tezamen nog een belastingschuld van 6,8 miljard euro. Bij het UWV staat nog een bedrag van 1,3 miljard euro open. Tegelijkertijd wordt ook geconstateerd dat een deel niet terugbetaald zal worden doordat een faillissement wordt uitgesproken. Voor bedrijven die nog moeten terugbetalen betekent het verder dat minder kan worden geïnvesteerd.

21

Langdurige veranderingen De pandemie heeft blijvende veranderingen veroorzaakt in werkmethoden en bedrijfsprocessen in Rivierenland. Hybride werken – deels thuis en deels op kantoor – is een blijvend onderdeel geworden van het werkleven. Dit heeft geleid tot een verschuiving in de vraag naar kantoorruimte en een toenemende behoefte aan digitale infrastructuur. Bedrijven in de regio hebben hun investeringen in digitalisering en automatisering versneld om efficiënter te werken en beter voorbereid te zijn op toekomstige crises. Deze ontwikkelingen hebben niet alleen bijgedragen aan het voortbestaan van bedrijven tijdens de pandemie, maar bieden ook nieuwe kansen voor groei en innovatie in de toekomst.

22

6.0 Blik op 2025 en toekomstvisie 2025 is het laatste jaar van de uitvoering van het huidige Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA) 2022-2025. In dit jaar zetten we de laatste stappen om de resterende doelstellingen te behalen en bereiden we ons voor op de toekomst met een nieuwe strategische agenda. Hieronder volgt een overzicht van de belangrijkste activiteiten die in 2025 zullen plaatsvinden. Evaluatie van het REA 2022 -2025 In 2025 zal een uitgebreide evaluatie van het REA worden uitgevoerd. Deze evaluatie richt zich op de voortgang van de doelstellingen en de effectiviteit van de regionale samenwerking. Gemeenten zullen actief worden betrokken en bevraagd over hun ervaringen, uitdagingen en behaalde resultaten binnen het REA. Daarnaast worden de concrete uitkomsten geanalyseerd om te beoordelen in hoeverre de huidige aanpak aansluit op de regionale behoeften en kansen. Het evaluatieproces zal transparant en inclusief zijn, waarbij alle betrokken partijen – gemeenten, ondernemers en onderwijsinstellingen – hun input kunnen leveren. Tijdens de evaluatie zullen ook verbeterpunten en aanpassingen voor de nieuwe beleidsperiode worden besproken. Dit kan leiden tot bijstellingen van speerpunten, werkwijzen en de rolverdeling tussen de verschillende stakeholders.

Een belangrijk aandachtspunt is het inzichtelijk maken van de toegevoegde waarde van de regionale samenwerking voor de lokale economie en leefomgeving. Ontwikkeling van een nieuwe strategische agenda Parallel aan de evaluatie zal gewerkt worden aan een nieuw Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA) dat aansluit op de Kansenagenda van Rivierenland. Deze nieuwe strategische agenda zal inspelen op de kansen en uitdagingen van de regio en voortbouwen op de ervaringen en lessen van het huidige REA. Hierbij blijven samenwerking en duurzame economische ontwikkeling centraal staan. RPW onderzoek uitgelicht Eind 2024 en begin 2025 vindt een RPW-onderzoek plaats naar de economische toekomst van Regio Rivierenland. Dit onderzoek richt zich op onder andere op drie thema’s die van invloed zijn op de regionale economie: de ontwikkelingen binnen het Regionaal Programma Werklocaties (RPW) en de vraag naar XXL-locaties, de groei van onze economische topsectoren, en de ontwikkelingen van omliggende regio’s met eventueel mogelijkheden voor Regio Rivierenland. De uitkomsten van dit onderzoek bieden richting en inzichten voor beleidskeuzes die bijdragen aan een toekomstbestendige economie in Regio Rivierenland. De XXL-locaties zijn grootschalige bedrijfskavels, vooral gewild binnen de logistieke sector vanwege hun strategische ligging en omvang.

Regio Rivierenland heeft met name een functie voor de nationale logistiek. Binnen Regio Rivierenland is door de provincie Gelderland het bedrijventerrein Medel aangewezen als XXL-locatie. Deze locatie is al bijna uitgegeven. Vanuit het ministerie is een kamerbrief over grip op grootschalige bedrijfsvestigingen naar de tweede kamer verzonden. Hier maken Rijk en Provincie nadere afspraken over voldoende ruimte voor

23

grootschalige bedrijfsvestigingen. In het Regioarrangement wordt hier door de provincie ook gekeken naar de regio Rivierenland. Het RPWonderzoek brengt de vraag naar deze kavels in kaart. Ook wordt in dit onderzoek gekeken naar de regionale meerwaarde van logistiek in relatie tot bereikbaarheid, wonen en arbeidsmigranten. Hieruit zal een keus naar voren komen in hoeverre de regio nog XXL-kavels wil faciliteren en voor wie. Dit draagt bij aan een duurzaam en toekomstbestendig vestigingsklimaat. Daarnaast staat in het RPW-onderzoek de ontwikkeling van de economische topsectoren centraal. Sectoren zoals agribusiness, logistiek en recreatie vormen de kern van de regionale economie. Het onderzoek geeft inzicht in hun bijdrage aan werkgelegenheid en economische waarde en onderzoekt hoe deze sectoren zich aanpassen aan uitdagingen, zoals verduurzaming en digitalisering. Deze data helpen om strategische beslissingen te nemen die de economische kracht van Rivierenland verder versterken of tot andere keuzes moeten leiden.

24