Raadsvoorstel Sint Maartenskerk

Samenvatting raadsvoorstel

Onderwerp

: Procesvoorstel overname grote Sint Maartenskerk

Kern van het raadsvoorstel In navolging op het raadsbesluit van 13 juni 2024 wordt een procesvoorstel voorgelegd aan de gemeenteraad om tot daadwerkelijke uitvoering van het raadsbesluit van 4 november 2021 te komen. Het betreft de overname van de Sint Maartenskerk van de Protestantse Gemeente Zaltbommel (verder te noemen PGZ). Gerelateerde raadsstukken raadsvergadering van 4 november 2021 (agendapunt 6) raadsvergadering van 13 juni 2024 (agendapunt 36).

Raadsvoorstel

Onderwerp

: Procesvoorstel overname grote Sint Maartenskerk

Zaaknummer

: 1336881

Datum collegevergadering

: 3 juni 2025

Datum raadsbesluit

: 3 juli 2025

Datum Raadsvergadering

: 3 juli 2025

Portefeuillehouder

: Wethouder Van Leeuwen

Inlichtingen bij

: Gemeente Zaltbommel, afdeling Planvorming & Beleid ZBM

Voorstel 1. Kennis te nemen van het schetsontwerp van de architect waaruit blijkt dat de Sint Maartenskerk het gehele jaar te gebruiken is voor kerkdiensten, evenementen en buurthuisfunctie. 2. Kennis te nemen van het Dromenboek waarin de opgehaalde toekomstbeelden van kerk van de stad zijn verzameld. 3. De eerder genomen besluiten uit 2021 en 2024 om het gebouw van het schip van de Sint Maarten en het Anker in eigendom over te nemen te bevestigen. 4. Het bestaande investeringskrediet op te hogen met € 1,1 miljoen naar € 4 miljoen. 5. Tot het vormen van een dekkingsreserve afschrijving Sint Maartenskerk, ten hoogte van € 4 miljoen te dekken vanuit de algemene reserve. 6. De extra jaarlijkse lasten van € 120.200,- te dekken uit de stelpost beleidsvoornemens. 7. Het college opdracht te geven voor de verdere uitwerking van de in het procesvoorstel opgenomen acties.

Inleiding De gemeente is al lange tijd voornemens om het schip van de Sint Maartenskerk in eigendom over te nemen van de Protestantse Gemeente Zaltbommel (PGZ). In november 2021 besloot de raad om na overname de exploitatie via het zogenaamde hybride model onder te brengen in de Stichting Cultuurcluster Zaltbommel. In juni 2024 besloot de raad om de voorbereidingen van de overname van de PGZ verder uit te voeren. Dit verliep via de volgende onderwerpen: 1. Onderzoek of het mogelijk is “een jaar rond gebruik te maken van de Sint Maartenskerk”. Hiervoor is door een architect uitgewerkt welke aanpassingen aan het gebouw nodig zijn om de huidige activiteiten in het schip van de Sint Maartenskerk voort te zetten (kerkdiensten, evenementen en buurthuis). Samen met PGZ en de Stichting Sint Maarten (verder te noemen SSM) is een gedragen schetsontwerp gemaakt dat aantoont dat het mogelijk wordt om het gebouw het gehele jaar door te gebruiken. 2. Uitwerken van het begrip “de kerk van de stad’ Door een gespecialiseerd bureau is een participatietraject opgestart met inwoners en andere betrokkenen. Dit heeft geresulteerd in een ‘Dromenboek’, waarin de variëteit van ideeën over de toekomstige functies en gebruik van het schip van de Sint Maartenskerk zijn opgetekend, en over de ideeën organisatie en aanpassingen in het gebouw.

De genoemde functies komen (op hoofdlijnen) sterk overeen met de voor het schetsontwerp benoemde activiteiten.

3. Maak afspraken over de toekomstige exploitatie met PGZ, SSM en het Sociaal Cultureel Centrum (SCC). Uit de huidige uitwerking van de exploitatie (zie kopje financiën) blijken de structurele kosten aanzienlijk toe te nemen. Het is wenselijk deze kosten te beperken. Wij verwachten dat hier mogelijkheden voor te vinden zijn. Deze mogelijkheden vooral in het optimaliseren van de exploitatie (door uitbreiden van de programmering en de horeca baten bij evenementen te realiseren). De samenwerking, inbreng en medewerking van zowel PGZ, SSM, als het SCC zijn hierbij van wezenlijk belang . Participatie De burgerparticipatie is op verschillende manier ingevuld. Er is invulling gegeven aan de afspraken die zijn gemaakt met de PGZ en de SSM om samen met de gemeente op zoek te gaan naar een (creatieve) architect om te onderzoeken wat nodig is om zowel het kerken in de het schip van de Sint Maartenskerk als de verdere exploitatie van het gebouw mogelijk te maken zonder dat dit verstorend is voor de toekomst van de “Kerk van de Stad”. Dit heeft geresulteerd in een gedragen schetsontwerp (bijlage). Verder hebben we invulling gegeven aan de betrokkenheid van inwoners en andere stakeholders. De insteek van dit onderdeel was met name gericht op de verdere toekomst van het gebouw en het geven van invulling aan het begrip “Kerk van de Stad”.

Dit deel van de participatie hebben wij door een deskundig bureau laten uitvoeren. Naast het ophalen van ideeën van inwoners via “briefkaarten” is er een inloopavond geweest in de kerk en zijn omwonenden en andere stakeholders geraadpleegd. Dit heeft een diversiteit aan reacties opgeleverd die zijn weergegeven in het zogenaamde “Dromenboek” (bijlage). Argumenten 1.1 Het is mogelijk om de Sint Maartenskerk het gehele jaar te gebruiken Het onderzoek wat de laatste maanden heeft plaats gevonden toont aan dat het mogelijk is om de Sint Maarten het gehele jaar te gebruiken. Daarvoor moeten aanpassingen uitgevoerd worden op het gebied van verwarming, indeling en aanbouw. In de globale kostenraming is de meest uitgebreide variant gebuikt. In de nadere uitwerking kunnen ook alternatieven nader worden onderzocht. Het is randvoorwaardelijk dat het monumentale orgel wordt beschermd. 1.2 Het is mogelijk het gebouw in te richten zodat het multifunctioneel gebruikt kan worden. In opdracht van de gemeenteraad is onderzocht wat de mogelijkheden voor het gebouw zijn voor de middellange termijn. Met beperkte aanpassingen is het mogelijk om naast kerken het gebouw ook te gebruiken voor evenementen en als buurthuis functie. De aanpassingen zijn beperkt, zodat op langere termijn ook verdere aanpassingen goed inpasbaar zijn.

2.1 Het gedachtegoed over toekomstig gebruik en exploitatie, zoals verzameld in het dromenboek, sluit grotendeels aan op functionaliteit verhogende aanpassingen uit het schetsontwerp. In opdracht van de gemeenteraad is het begrip ‘kerk van de stad’ uitgewerkt. Hiervoor zijn van bewoners en andere betrokkenen de ideeën over passend en gewenst toekomstige functies en gebruik van het schip van de Sint Maartenskerk verzameld, alsmede de ideeën over de organisatie voor de exploitatie daarvan. De resultaten hiervan staan opgetekend in een “Dromenboek’ (bijlage). Wanneer de ideeën uit het Dromenboek met de uitbreiding van de functionaliteit uit het Schetsontwerp worden vergeleken, komen deze in hoge mate (horeca gebruik is nog niet gecheckt) overeen.

3.1 Herbevestiging van het raadsbesluit tot overname van de gebouwen Uitgangspunt voor het college is het uitvoeren van het raadsbesluit van november 2021. Insteek voor de komende jaren kan naar de mening van het college zijn dat vooralsnog het gebouw beperkt gebruikt wordt en dat voor de toekomst de plannen over uitbreiding van functionaliteit nader worden uitgewerkt. Met andere woorden: nu het gebouw in eigendom overnemen en beperkt aanpassen en de functionaliteit inzetten in de huidige vormen (kerken, evenementen en buurthuis). 3.2 Met het eigendom neemt de gemeente verantwoordelijkheid voor het beheer van een iconisch gebouw voor de Bommelerwaard In de beelden werd regelmatig benoemd dat de toren een “ankerpunt” is voor bewoners van de Bommelerwaard. Het schip van de Sint Maartenskerk hoort daar onlosmakelijk bij en vormt samen met de toren een rijksmonument, met daarin een monumentaal orgel. Dit vraagt om verantwoordelijk beheer. Met het overnemen in eigendom”. neemt de gemeente verantwoordelijkheid om het schip een duurzame en toekomstbestendige invulling te geven. 3.3 Door de overname krijgen we zeggenschap over het toekomstige gebruik van het gebouw Met de overname nemen we de regie over de functionaliteit van het gebouw. De invulling van het gebruik zal de komende tijd verder worden ontwikkeld.

In samenwerking met de PGZ, de SSM en de SCC kan gewerkt worden aan samenhangende programmering van evenementen en spreiding van buurthuizen over de stad. 4.1 om de plannen te realiseren is het ophogen van het investeringskrediet nodig. De Raad dient hier expliciet over te besluiten. 5.1 Door het vormen van een dekkingsreserve afschrijving Sint Maartenskerk, ten hoogte van € 4 miljoen te dekken vanuit de algemene reserve, komen de afschrijvingslasten niet ten laste van het structurele begrotingssaldo maar ten laste van de daarvoor beschikbaar gestelde reserve. Dit gebeurt vanuit het idee dat de gemeente tijdelijk eigenaar zal zijn van de Sint Maarten en deze in de toekomst overdraagt aan een nog te vormen stichting. De jaarlijkse afschrijvingslasten hebben hierdoor geen impact op het structureel begrotingssaldo maar worden gedekt vanuit incidentele middelen. Dit past binnen ons financieel beleid en de onlangs vastgestelde Nota Reserves en voorzieningen 2024. 6.1 De extra te dekken jaarlijkse lasten van € 120.200,- per jaar te dekken uit de stelpost beleidsvoornemens. Deze stelpost is opgenomen in de meerjarenbegroting om uitvoering te geven aan nieuwe voorstellen. Op dit moment is voorzien dat de structurele lasten met €120.200,toenemen (zie financiële paragraaf).

Wij achten, gezien de vergroting van de verhuur mogelijkheden door het jaar rond kunnen exploiteren, het een voorstelbare ambitie te streven naar een verdubbeling van de exploitatie.

7.1 Het college krijgt de opdracht de hieronder opgenomen processtappen verder tot uitvoering te brengen en de raad hier periodiek (december, april, september) te infomeren. Processtappen Overdracht Bij overname van eigendom wordt de notariële akte opgesteld en gepasseerd. Daarnaast moeten contractueel afspraken vastgelegd worden met de PGZ

over het gebruik van het gebouw om te kerken. En afspraken gemaakt met de SSM over het voorlopig voortzetten van de exploitatie. Onderzoek mogelijkheden naar lagere exploitatietekort. In samenwerking tussen de gemeente, SSM en de SCC wordt onderzocht welke mogelijkheden er zijn om het de structurele kosten te verlagen door het optimaliseren van de exploitatie. Dat verloopt langs de volgende onderwerpen: - Mogelijkheden verlagen investering zodat kapitaallast verlaagd wordt (ook door zoeken bijdragen andere overheden en partijen) - Afstemmen programmering van evenementen en spreiding buurthuis functies binnen Zaltbommel. - Jaar rond evenementen (uitbreiden en intensiveren programmering) - Vergroten inkomsten door breder aanbod van diensten. Uit een eerdere uitwerking van de exploitatie bleek dat wanneer dit gebeurt (o.a. commercieel drank aan te bieden) de opbrengst aanzienlijk kan verbeteren. - Onderzoeken in welke vorm van de organisatie van de exploitatie het meest effectief is om het exploitatietekort terug te brengen (en in de greep te houden). Het is noodzakelijk dat er afstemming plaatsvindt tussen en met SCC. De overall programmering komt hiermee tot zijn recht. Bovendien moet de inzet er op gericht zijn dubbele organisatiekosten te voorkomen.. Opdrachtverstrekking voor het opstellen van een voorlopig ontwerp Er ligt een schetsontwerp van de architect.

Dit moet omgezet worden in een voorlopig ontwerp. Bij goedkeuring hiervan door de raad (met betere kosten inschatting) kan een definitief ontwerp worden opgesteld. Na instemming kan de uitvoering worden aanbesteed. Beleggen van beheer en onderhoud van het gebouw Als eigenaar zijn we verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud aan de kerk. Dit zal goed worden belegd.

Kanttekeningen/risico’s 3.1 Niets overnemen is eigenlijk geen optie, De PGZ heeft aangegeven niet in staat te zijn om zowel Het Anker als het schip van de Sint Maartenskerk in stand te houden. Als het schip van de Sint Maartenskerk niet wordt overgenomen, dan komt het onderhoud dus in gevaar. De PGZ zal waarschijnlijk gaan kerken in Het Anker. De SSM heeft aangegeven zonder overname van het gebouw onvoldoende toekomst te zien en haar activiteiten te beëindigen. In praktijk betekent dit dat het schip van de Sint Maartenskerk op slot zal gaan en dat de bezichtigingen van de toren stoppen. Onderhoud van het gebouw moet blijven gebeuren. Daar zal de gemeente ook zonder overname een verantwoordelijkheid in houden. 3.2 Eigendom geeft financiële verantwoordelijkheid voor beheer en onderhoud De overname van de Sint Maartenskerk geeft verantwoordelijkheid voor onderhoud en instandhouding. In het onderzoek van de Monumentenwacht van mei 2025 is vastgesteld dat binnen afzienbare tijd (10 jaar) geen grootschalige restauratie is te verwachten. Er is een reserve beschikbaar voor het onderhoud van de Sint Maarten (schip) van € 890.000,- en voor de toren van € 2.400.000,-.

Inclusie Uiteraard wordt bij de uitwerking van de verdere plannen zoveel mogelijk rekening gehouden met inclusie. Wel met een kanttekening dat in een monumentaal gebouw niet alles mogelijk is. Denk bijvoorbeeld aan de ongelijkheden in de monumentale vloer van de kerk, die niet mogen worden aangepakt Programma duurzaamheid Duurzaamheid is bij een gebouw uit de 15e eeuw extra uitdagend en mogelijk kostbaar. Daarom is niet alles mogelijk. Financiën Na actualisatie in 2024 kwam de inschatting van de benodigde investering op € 2,9 miljoen. Een globale berekening van de aanpassingen op basis van het schetsontwerp geeft een benodigd bedrag van € 4 miljoen. Er moet dus € 1,1 miljoen extra worden toegevoegd aan het investeringskrediet.. Een voorlopig financieel overzicht geeft het volgende beeld: Investering / eenmalige lasten Verbouwen SintMaartenskerk

Totaal investering

€ 4.000.000

€ 4.000.000

Begroting plan 2024

€ 2.900.000

De extra benodigde investering van € 1,1 miljoen resulteert in extra kapitaallast op de exploitatie van circa € 65.000. Deze wordt afgedekt uit de gevormde reserve dekking afschrijving Sint Maartenskerk. De vorming van deze reserve heeft effect op de Algemene reserve.

Tabel verloop algemeen reserve Verloop Algemene Reserve Stand algemene reserve Jaarrekening 2024 Jaarrekeningresultaat Stortingen en onttrekkingen in 2025 (Perspectiefnota 2025)

Bedrag in € € 16.935.000 -€ 753.000 -€ 3.500.000

Stand voorafgaand aan voorstel Sint Maartenskerk

€ 12.682.000

Vormen dekkingsreserve afschrijving Sint Maartenskerk

-€ 4.000.000

Stand na voorstel Sint Maartenskerk

€ 8.682.000

Door de dekkingsreserve afschrijving Sint Maartenskerk te vormen vanuit de Algemene reserve daalt de Algemene reserve met € 4 miljoen. Na dit voorstel resteert er een Algemene reserve van € 8,6 miljoen. Als we dit afzetten tegen de risico’s die op dit moment bekend zijn (jaarrekening 2024) dan is ons weerstandsvermogen nog steeds uitstekend waarbij de ratio daalt van 3,7 naar 2,0.

Risicoanalyse

De huidige plannen geven een beeld van de structurele kosten (€345.200,-). We voorzien dat de verdere uitwerking van de plannen tot een toename hiervan kan leiden. Daarom wordt een risico bedrag opgevoerd in de structurele kosten van Є 45.000,-. - In de planvorming tot nu toe is sprake van een schetsontwerp. Dit schetsontwerp moet via een voorlopig ontwerp tot een definitief ontwerp gebracht worden. - Tot op heden heeft het project € 200.000,- aan kosten meegebracht. Om alle acties voortkomend uit beslispunt 7 uit te kunnen voeren is budget nodig. - Om te komen tot een verbeterde exploitatie is het niet ondenkbaar dat er investeringen nodig zijn, waar tot nu toe geen rekening mee is gehouden. Structurele jaarlijkse lasten Baten Huurinkomsten PGZ

€ 15.000

Saldo exploitatie (SSM)

€ 34.800

Totaal baten per jaar

€ 49.800

Lasten Onderhoud (uit reserve onderhoud Sint Maarten) Energie (en verwarming) Verzekering Organisatie exploitatie (beheerder) Kapitaallasten Risico opslag Totaal lasten per jaar

€ 155.000 € 45.000 € 395.000

saldo Saldo baten en lasten

€ 345.200

Reeds opgenomen in begroting Extra te dekken jaarlijkse lasten voor begroting

€ 70.000 € 50.000 € 25.000 € 50.000

€ 225.000 € 120.200

Toelichting Volgens gemaakte afspraken en uitgangspunt bij besluitvorming in 2021 Op basis van de jaarrekening 2024 van de Stichting Sint Maarten (bijlage)

Dekking reserve onderhoud Sint Maarten Premie volgens PGZ Kosten gemeente in regie op proces Dekking reserve Sint Maarten Zie alinea Risicoanalyse hierboven

Vanuit dekking reserve onderhoud en reserve afschrijvingslast

Dit betekent een extra te dekken jaarlijkse lasten voor de begroting van € 120.200,- per jaar. Dit wordt gedekt uit de stelpost beleidsvoornemens die structureel is opgenomen voor nieuwe voorstellen.

Bedrijfsvoering De projectleiding voor dit project ligt bij team Planvorming en Beleid. Uitvoering Planning - Voorbereiden overdracht en passeren van de acte (zo snel als mogelijk) - Contractueel vastleggen afspraken gebruik van gebouw Sint Maartenskerk door PGZ (zo snel als mogelijk) - Afspraken maken met SSM over voorlopige voortzetting van de exploitatie (zo snel als mogelijk)

-

-

Onderzoeken en terugkoppelen opties terugbrengen exploitatietekort inclusief advies over organisatie exploitatie in samenwerking met SSM en SCC en zoeken naar bijdragen overige overheden (december 2026) Opstellen voorlopig ontwerp op basis van schetsontwerp en bijbehorende begroting ter instemming (december 2026) Opstellen definitief ontwerp (april 2026) Opstellen aanbesteding (september 2026) Start uitvoering aanpassingen (december 2026)

Handhaving Niet van toepassing Communicatie Wordt na besluitvorming nader inhoud gegeven. Evaluatie / controle Nota van wijzigingen Niet van toepassing. Bijlagen Verwezen wordt naar de bijlagen - Presentatie Schetsontwerp Architect - Dromenboek -