Bijlage 7. DEFINITIEVE GEZONDHEIDSNOTA Zaltbommel 2022 - 2025 DEF na aanscherping

Afdeling Communicatie gemeente Zaltbommel

Gezondheidsnota

gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

Voorwoord Voor u ligt de nieuwe gezondheidsnota van gemeente Zaltbommel. In deze nota staat wat we de komende tijd gaan doen om de gezondheid en leefstijl van onze inwoners te bevorderen. Gelukkig gaat het overwegend goed met de gezondheid van de inwoners in gemeente Zaltbommel. Uiteraard is er ook nog ruimte voor verbetering en voor verdere aanscherping van het beleid. De samenleving in 2022 is veranderd ten opzichte van vier jaar geleden. De coronapandemie heeft op het leven van ons allemaal een grote stempel gedrukt en de lange termijn gezondheidseffecten van deze crisis zullen nog lang gevoeld worden. Dit alles geeft aanleiding voor het maken van een nieuwe en integrale gezondheidsnota. Met deze nota als beleidsbasis zetten we de komende vier jaar verdere stappen. We blijven werken vanuit het gedachtegoed van Positieve Gezondheid. Daarnaast gaan we verder met domein overstijgend samenwerken aan gezondheid. We leggen de relatie met andere beleidsthema’s zoals armoede en de leefomgeving en zorgen ervoor dat dit vice versa ook gebeurd. Door deze brede blik vergroten we onze impact om een bijdrage te leveren aan de gezondheidsbevordering van alle inwoners uit gemeente Zaltbommel. Hiermee bouwen we voort op de eerdere Zaltbommelse nota’s gezondheidsbeleid en de meest recente Landelijke Nota Gezondheidsbeleid (2020-2024). Het uiteindelijke doel: gezondheidswinst voor iedereen!

Karima Bouchtaoui Wethouder Zorg, Werk en Inkomen, Welzijn en Onderwijs

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

.

Lokaal gezondheidsbeleid

Thema’s gezondheidsnota 2022

Leidende principes

Gezond en veilig opgroeien

Gezonde leefstijl

Vitaal ouder worden

Bestaanszekerheid als basis voor gezondheid

Gezonde leefomgeving

Tot slot / Bijlage / Verwijzingen

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

07 11 13 17 25 29 33 39 42

Beleidsnota ‘gemeente Zaltbommel Positief Gezond’ (2018)

Lokaal gezondheidsbeleid Rol van de gemeente Als gemeente willen we graag dat inwoners zich gezond en gelukkig voelen. Hierin heeft de gemeente ook een wettelijke taak. In de Wet publieke gezondheid (Wpg) staat dat iedere gemeente verplicht is om elke vier jaar een ‘nota gemeentelijk gezondheidsbeleid’ vast te stellen. Het doel van publieke gezondheidszorg is om de gezondheid van burgers te bevorderen en beschermen. De gemeente laat een groot deel van zijn publieke gezondheidstaken (wettelijk verplicht) uitvoeren door het consultatiebureau (Sante Partners) en de GGD. Door de eisen vanuit de wet aan hun taken is onze beleidsinvloed gering. Een ander deel van onze taken gaat over wat wij als gemeente zèlf doen om de gezondheid van onze inwoners te verbeteren. In deze beleidsnota staan wij vooral daar bij stil.

Terugblik: gemeente Zaltbommel Positief Gezond In de beleidsnota ‘gemeente Zaltbommel Positief Gezond’ (2018) stond het lokale gezondheidsbeleid van de afgelopen jaren beschreven. Zoals de naam al weggeeft was het gedachtegoed van Positieve Gezondheid het centrale uitgangspunt. Het concept Positieve Gezondheid gaat uit van het idee dat een goed ervaren gezondheid door meer wordt beïnvloed dan enkel de afwezigheid van mentale en fysieke klachten. Het dwong ons allemaal om op een bredere manier over gezondheid na te denken. Naast Positieve Gezondheid als uitgangspunt behoorden thema’s als roken, alcoholgebruik, overgewicht en mentaal welbevinden tot de speerpunten.

Wat hebben we gedaan?

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

7 van 40

Preventieakkoord In het preventieakkoord staan een aantal specifieke thema’s beschreven waar wij ons als gemeente, in samenwerking met andere maatschappelijke organisaties, hard voor maken. Aan deze thema’s zijn ook concrete acties gekoppeld. • Gezond gewicht • Alcohol • Veerkracht

Playback theater

Bommelse Waterweken en de week van de Positieve Gezondheid zijn nu samen de ‘Gezondheidsmaand’ Deze twee weken zijn geïntroduceerd om gezond gedrag te stimuleren en het gedachtegoed van Positieve Gezondheid ook bij samenwerkingspartners zoals scholen, verenigingen en welzijnsorganisaties onder de aandacht te brengen. Inmiddels is er een doorontwikkeling geweest en zijn de twee losse weken gefuseerd tot één gezondheidsmaand. Tal van organisaties werken hier aan mee.

Opzetten coalitie tegen eenzaamheid N.a.v. een lokaal georganiseerd congres over Positieve Gezondheid werd eenzaamheid door de deelnemers als belangrijk speerpunt genoemd. Daarop zijn we samen met onze partners een lokale coalitie tegen eenzaamheid gestart. Deze coalitie wordt nog steeds groter.

Diabetes Challenge

Inwoners informeren via Facebook Extra inzet straathoekwerker en gezondheidsmakelaar

Hoe staat het er nu voor in gemeente Zaltbommel? In opdracht van de gemeente heeft de GGD ism AMFI (Academic Public Health Initiative) het beleid van de afgelopen jaren geëvalueerd. Hierbij is gebruik gemaakt van kwalitatief en kwantitatief onderzoek en is er gesproken met vertegenwoordigers van o.a. huisartsenpraktijken, Buurtzorg Jong, Buurtteam IrisZorg, Psychologen, diëtisten, consultatie-bureaus en het basis en voortgezet onderwijs. Ook is gekeken naar trends en aanbevelingenvoor de komende periode1.

Om deze trends in perspectief te kunnen plaatsen is het ook van belang om te weten hoe gemeente Zaltbommel zich verhoudt ten opzichte van de GGD regio Gelderland-Zuid. Qua ervaren gezondheid loopt gemeente Zaltbommel in de pas met de regio, evenals het meeroken van kinderen. Het aantal volwassenen dat zich aan de alcoholrichtlijn houdt ligt zelfs hoger in gemeente Zaltbommel dan in de rest van de regio. Er zijn echter ook situaties waarbij de

Ervaren gezondheid De meeste inwoners van gemeente Zaltbommel ervaren hun gezondheid als (zeer) goed. Onder volwassenen is dit (78%). Dat komt nagenoeg overeen met de rest van Nederland (79%).

positieve trend nog geen reden geeft om de vlag uit te hangen. Zo zijn kinderen meer fruit gaan eten, maar in gemeente Zaltbommel aten en eten kinderen nog steeds te weinig fruit en ook t.o.v. de rest van de regio eten ze relatief weinig fruit. Datzelfde geldt ook voor overgewicht bij kinderen.

Trends Ieder jaar doet de GGD onderzoek naar de gezondheid van de inwoners van Nederland. Ook in gemeente Zaltbommel doet de GGD hier onderzoek naar. Dat gebeurt veelal door het afnemen van vragenlijsten bij inwoners en scholieren. Zo kunnen we bekijken wat er beter gaat ten opzichte van het vorige meetmoment en wat er minder goed gaat. Enkele van deze zogenoemde ‘trends’ zijn:

• Meer ouderen ervaren een goede gezondheid

Aan de kant van de negatieve trendlijnen geldt dat de stijging van het aantal rokers een opvallende negatieve trend is in een periode waarin landelijk gezien juist steeds minder mensen roken. Het aantal volwassenen dat zich aan de beweegrichtlijn houdt daalt in de hele regio, maar in gemeente Zaltbommel werd al minder bewogen. Ook voor het eten van groenten geldt hetzelfde.

• Bij volwassenen zien we stijging van het aantal rokers

• Kinderen eten meer fruit

• Volwassenen zijn minder gaan bewegen

• Kinderen en jongeren roken minder vaak mee

• Volwassenen eten minder vaak groenten

• Meer mensen voldoen aan de alcoholrichtlijn

• Meer kinderen en jongeren hebben een hoog risico op psychosociale problemen

• Het aantal kinderen met overgewicht is licht gedaald

• Veel volwassenen geven aan meer stress te voelen ten gevolge van de coronacrisis

Trends gemeente Zaltbommel 2022 - 2025 Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

9 van 40

Lage opleiding

Laag inkomen

Mannen met een lage opleiding leven

Mannen met een laag inkomen leven

± 5,8 jaar

± 8,2 jaar

Korter

Korter

Vrouwen met een lage opleiding leven

Vrouwen met een laag inkomen leven

± 4,3 jaar

± 6,7 jaar

Korter

Korter

Thema's Zoals we in het vorige hoofdstuk hebben gelezen gaat het over de brede linie genomen goed met de gezondheid van onze inwoners. Uit de evaluatie van het beleid van de afgelopen jaren zijn echter ook nieuwe aandachtspunten naar voren gekomen, wat aanleiding geeft voor nieuw beleid. In de vorige gezondheidsnota ‘gemeente Zaltbommel Positief gezond’ stonden de volgende thema’s centraal: • • • • •

Positieve Gezondheid Gezond gewicht en gezonde leefstijl Alcohol, roken en drugs Depressie Verbinding met andere beleidsterreinen

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport stelt de landelijke gezondheidsnota op. Het is aan de gemeenten zelf om hier een lokale vertaalslag van te maken. De landelijke gezondheidsnota beschrijft vier gezondheidsvraagstukken3 : Gezondheidsverschillen In het kwantitatieve onderzoek is ook gekeken naar de impact van zogeheten gezondheidsverschillen tussen verschillende groepen inwoners. Landelijk is er een duidelijke trend te zien in het alsmaar groter worden van deze gezondheidsverschillen.

Uiteindelijk trekken deze gezondheidsverschillen ook een wissel op de levensverwachting. Mensen met een laag inkomen en een lage opleiding (basisonderwijs + vmbo) leven 15 jaar minder in goede gezondheid dan mensen met een hbo- of universitaire opleiding en een hoog inkomen2.

Uit het onderzoek dat in gemeente Zaltbommel is uitgevoerd weten we nu dat gezondheidsverschillen ook in gemeente Zaltbommel voorkomen.

Nieuwe gezondheidsnota In de voorliggende nieuwe nota bouwen we verder op het beleid van de afgelopen jaren. We gaan door met Positieve Gezondheid als één van de leidende principes en versterken de samenwerking op gezondheid tussen de verschillende beleidsdomeinen binnen de gemeente. We zetten in op preventie en kansengelijkheid, met als belangrijkste doel gezondheidswinst voor iedereen.

Zo ervaart 70% van de inwoners uit gemeente Zaltbommel tussen de 18 en 65 jaar met maximaal een vmbo-opleiding een (zeer) goede gezondheid tegenover 88% van de inwoners met hbo of een hogere opleiding. In de regio (Gelderland-Zuid) zien we een vergelijkbaar verschil (66% tegenover 85%). Deze verschillen komen, zoals we later zullen zien, terug in nagenoeg alle leefstijlthema’s.

De volgende hoofdstukken gaan dieper in op deze principes en hoe we daarmee aan de slag gaan.

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

A

B

C

Gezondheid in de fysieke en sociale leefomgeving

Gezondheidsachterstanden verkleinen

Druk op het dagelijks leven bij jeugd en jongvolwassenen

D Vitaal ouder worden

Thema’s gezondheidsnota 2022 Voor een belangrijk deel gaan we met het nieuwe beleid verder op de eerder ingeslagen weg. Zo hebben alle hierboven genoemde thema’s ook een plek gekregen in het nieuwe beleid. In de nieuwe nota is ervoor gekozen om integrale thema’s te gebruiken. Dit doet recht aan het feit dat gezondheid met veel factoren samenhangt. Om onze doelen te bereiken gaan we met het nieuwe beleid inzetten op: 1. Gezond en veilig opgroeien 2. Gezonde leefstijl 3. Vitaal ouder worden 4. Bestaanszekerheid als basis voor gezondheid 5. Gezonde leefomgeving

11 van 40

Lichaam

Gevoel en gedachten

Dagelijks leven

Zinvol leven

Meedoen

Kwaliteit van leven

Leidende principes Bij de ontwikkeling en uitvoering van het gezondheidsbeleid staan enkele leidende principes centraal. Deze vuistregels passen we toe op de beleidvorming en uitvoering.

“Gezondheid als het vermogen om je aan te passen en je eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven.” Machteld Hubert (ontwikkelaar Positieve Gezondheid)

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

We werken met het perspectief van Positieve Gezondheid In de nota ‘gemeente Zaltbommel positief gezond’ maakten we al duidelijk de keuze voor het perspectief van Positieve Gezondheid. Gezond zijn is niet louter een staat van volledig fysiek en mentaal klachtenvrij zijn. Ook met klachten kunnen mensen zich gezond voelen. Jezelf gezond voelen hangt ook samen van het welbevinden, zingeving, kwaliteit van leven, meedoen en dagelijks functioneren.

Het vermogen van mensen om zich aan te passen en eigen regie te voeren in het licht van sociale, fysieke en emotionele uitdagingen bepaalt in belangrijke mate hoe gezond iemand zich voelt. Vanuit het perspectief van Positieve Gezondheid hebben we aandacht voor wat iemand nog wel kan en belangrijk vind. Daarnaast vraagt het perspectief van Positieve Gezondheid ook van professionals dat ze in hun contacten met cliënten breder kijken dan alleen vanuit hun eigen expertise. Het is belangrijk dat ze ook aandacht hebben voor andere factoren die de gezondheid positief kunnen beïnvloeden.

13 van 40

Deelgebieden gemeente Zaltbommel Health in all policies: we werken samen, ook over de domeinen heen Het perspectief van Positieve Gezondheid laat ons zien dat we breder moeten kijken naar gezondheid. Hoe gezond mensen zich voelen hangt immers samen met meerdere dimensies. Ook in de wetenschappelijke literatuur wordt veelvuldig de link gelegd tussen gezondheid en een grote variëteit aan factoren. Gezondheidsproblemen staan dus niet op zichzelf maar hangen vaak samen met problemen op andere leefgebieden. Om het hele systeem te beïnvloeden moeten we op alle relevante leefgebieden de link leggen met het gezondheidsbeleid en vice versa. Dit betekent dat we bij gemeentelijke beleidsontwikkelingen in brede zin ook gaan kijken wat het bij kan dragen aan de gezondheid van inwoners. Een goed voorbeeld is de aanpak van laaggeletterdheid waarbij gezondheid een centraal thema is. Laaggeletterden hebben bijvoorbeeld moeite met het lezen van een bijsluiter op medicijnen en gebruiken deze middelen dan vaker op een onjuiste manier. Door speciaal taalaanbod voor laaggeletterden te ontwikkelen voorkomen we dit soort situaties en versterken we de ‘gezondheidsvaardigheden’. We werken preventie gericht Voorkomen is beter dan genezen. Door aan de voorkant te investeren en er op tijd bij te zijn als het toch even niet goed loopt kunnen we problemen klein houden.

Preventiegericht werken is een kosteneffectieve en duurzame manier om bij te dragen aan de gezondheid van onze inwoners. Deze preventiegerichte insteek is kenmerkend voor gemeente Zaltbommel. Een voorbeeld is

de inzet van Buurtzorg Jong. Hiermee zet de gemeente hoogopgeleide professionals in aan de voorkant en zorgt er zo met succes voor dat problemen niet escaleren. Deze vorm van preventie draagt bij aan een gezonde en veilige ontwikkeling van kinderen.

2 1

3

In 2021 heeft de gemeente Zaltbommel, in samenwerking met buurgemeente Maasdriel en meerdere lokale organisaties een preventieakkoord opgesteld. In het preventieakkoord staan ambities en acties beschreven ten aanzien van de thema’s: gezond gewicht, alcohol en veerkracht. Een mooi voorbeeld van een van de preventieve acties uit het preventieakkoord is de Alcoholverkeerscursus (AVC). Jongeren die rijles volgen kunnen kosteloos deelnemen aan deze cursus, waarin ze uitleg krijgen over de risico’s van rijden onder invloed. Als beloning voor de deelname mogen ze hun rijbewijspasje gratis afhalen bij de gemeente. Deze manier van investeren aan de voorkant blijven we ook de komende jaren vasthouden. We streven naar kansengelijkheid We streven ernaar dat al onze inwoners een eerlijke kans hebben om fysiek en mentaal gezond door het leven te gaan. Wij allemaal worden in het leven geconfronteerd met obstakels die de ontwikkeling van een goede gezondheid in de weg staan. Sommige groepen inwoners krijgen echter te maken met meer obstakels dan andere groepen. Het gevolg hiervan is dat er gezondheidsverschillen ontstaan tussen verschillende groepen inwoners. Als gemeente gaan we de strijd aan met deze gezondheidsverschillen door daar waar mogelijk obstakels weg te nemen,

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

of te verminderen. Een voorbeeld is de inzet van een leescoach bij gezinnen die laagtaalvaardig zijn. Een taalarme omgeving is een obstakel in de ontwikkeling van een kind.

Waar mogelijk willen we deze kennis gebruiken om meer gerichte interventies te plegen en aan te sluiten bij de behoefte van een bepaald gebied, dorp of wijk.

We maken daarnaast ook bewust de keuze om extra aandacht te geven aan inwonersgroepen uit gebieden die het meeste risico lopen op een minder goede gezondheid. Bij deze groep is de gezondheidswinst die er te behalen valt het grootst.

Een voorbeeld is het project Sportief Groot, waarbij gebiedsgericht willen achterhalen wat binnen dat gebied beperkende elementen zijn voor kinderen om actief te zijn en voldoende te bewegen, bijvoorbeeld door te sporten.

We werken gebiedsgericht De GGD gezondheidsmonitor bekijkt verschillende deelgebieden binnen de gemeente Zaltbommel. Deze deelgebieden bestaan uit (1) de stadskern gemeente Zaltbommel, (2) buitengebied Noord en (3) buitengebied Zuid. Deze deelgebieden verschillen van elkaar als het gaat om welke gezondheidsproblemen er spelen. Zo scoren inwoners uit deelgebied Noord en Zuid vaak minder goed op het hanteren van een gezonde leefstijl dan inwoners uit de stadskern gemeente Zaltbommel.

Leidende principes nota Samenleving Deze nota en de daarin genoemde leidende principes staan niet op zichzelf. Ze zijn onderdeel van de bredere nota Samenleving. In deze nota worden ook nog vier algemene leidende principes benoemd die ook voor het gezondheidsbeleid gelden: 1. Eenvoudig 2. Vertrouwen 3. Inwoner centraal 4. Kwaliteit 5. Eigen kracht

15 van 40

Gezond en veilig opgroeien Hoe staat het ervoor in gemeente Zaltbommel?

Kind

Ouders

Overgewicht

Overgewicht

Komt niet aan dagelijkse uur beweging

Rookt tijdens zwangerschap

16%

18%

60%

3%

Eet dagelijks groente

Eet dagelijks groente

Heeft recent alcohol gedronken

Drinkt tijdens de zwangerschap

Eet dagelijks fruit

Eet dagelijks fruit

Rookt

Vind gebruik alcohol jeugdige goed

59%

30%

7%

19%

36%

Niet weerbaar

9%

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

Jeugd

44%

34%

1%

Aantal meldingen kindermishandeling 2021

66 17 van 40

Hoe gelukkig voelen jeugdigen zich meestal? Waarom? Gezond opgroeien hangt samen met veel factoren. Het gaat daarbij om voor de hand liggende zaken als gezonde voeding en genoeg bewegen, maar ook over opgroeien in een veilige liefdevolle omgeving, vrij van (langdurige) spanningen in de thuissituatie door bijvoorbeeld ruzies of armoede. De aanwezigheid van voldoende positieve factoren maakt dat kinderen de ruimte hebben om zich te ontwikkelen tot fysiek gezonde en veerkrachtige individuen die ook met tegenslagen om weten te gaan. De onderzoeksresultaten laten zien dat veruit de meeste kinderen en jeugdigen in gemeente Zaltbommel zich gezond voelen. Kijken we echter naar een aantal leefstijlthema’s zoals bewegen, het eten van groente en fruit, alcohol gebruik onder jongeren en het drinken van suikerhoudende drankjes dan zien we dat gemeente Zaltbommel wat mindere resultaten laat zien in vergelijking met de rest van de regio (Gelderland-Zuid). Ongezond gedrag op jonge leeftijd is een belangrijke voorspeller voor het gedrag op latere leeftijd en zorgt op termijn in veel gevallen voor een minder goed ervaren gezondheid en een verhoogde kans op ziekte en eerder overlijden. Met name de kinderen op het VMBO en kinderen van uit gezinnen met een lagere sociaal economische positie (lage SEP) lopen meer risico. Reden te meer dus

om als gemeente gezonde gedrag al op jonge leeftijd te stimuleren. Het mentale welbevinden van kinderen is ook zeer belangrijk. Uit de meest recente data blijkt dat er meer kinderen bij zijn gekomen met een verhoogd risico op psychosociale problemen. De percentages liggen echter nog wel in lijn met de rest van de regio. Het aantal meldingen bij Veilig Thuis over kindermishandeling specifiek lag met 66 meldingen hoger dan voorgaande jaren. Het blijft dus belangrijk om ook aan de voorkant te investeren in de mentale welzijn van onze kinderen. Geestelijke gezondheid Het mentale welbevinden van de jeugd is door de coronapandemie onder druk komen te staan. We weten dit doordat de GGD in 2021 een extra vragenlijst heeft afgenomen onder jeugdigen. Meer kinderen hadden ten tijde van en direct na de coronapandemie last van gevoelens van eenzaamheid en een verhoogd risico op psychosociale problemen. Sinds 2019 wordt ook gevraagd hoe verdrietig of blij jeugdigen zich voelen. Het aantal kinderen dat zich verdrietig of heel verdrietig voelde is ten opzichte van 2019 ligt gestegen. Er zijn minder jeugdigen die hebben aangegeven zich heel blij te voelen en de groep die zich neutraal voelt is gestegen.

Wist u dat? Bij kinderen die meer bewegen zijn de gebieden in de hersenen die verantwoordelijk zijn voor het omgaan met stress, maar ook empathie, zelfreflectie en impulsbeheersing sterker ontwikkeld. Het tegenovergestelde is ook waar. Kinderen die door ongezonde voeding en te weinig bewegen kampen met overgewicht en obesitas hebben een grotere kans op blijvend overgewicht gedurende de rest van hun leven.

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

2019

Suïcidegedachten bij jeugdigen In 2021 is er ook voor het eerst in de GGD monitor gevraagd of jeugdigen wel eens aan zelfdoding denken. 73 procent geeft aan hier nooit over nagedacht te hebben, maar er is dus een aanzienlijke groep die wel eens met deze gedachten heeft rondgelopen. In datzelfde jaar waren er landelijk 56 jongeren tussen de 10 en 20 jaar die zelfdoding hebben gepleegd, een zorgwekkend aantal dat aandacht voor deze problematiek rechtvaardigt. Tijdig signaleren en anticiperen is hierbij een belangrijk middel. Het versterken van de geestelijke gezondheid kunnen we enerzijds stimuleren door vanuit het gezondheidsbeleid in te zetten op preventieve programma’s die kinderen en jeugdigen weerbaarder maken en eenzaamheid bestrijden. Daarnaast bespreken onze gezondheidsmakelaars met alle scholen de uitkomsten van de GGD monitors met scholen en adviseren ze scholen bij de aanpak van bijvoorbeeld het mentale welbevinden. Zo is er vorig jaar een training aan alle leraren

2021

op het Cambium Buys Ballot geweest waarin hen handvatten werden aangeboden om beginnende problemen bij leerlingen te herkennen en bespreekbaar te maken. In Zaltbommel zetten we daarnaast vanuit het jeugdbeleid in op hoog gekwalificeerde professionals aan de voorkant, zodat jongeren direct kunnen worden doorverwezen. Dit doen we door de medewerkers van Buurtzorg Jong en het Jongerenwerk aanwezig te laten zijn op alle scholen en de samenwerking met huisartsen. Hierdoor zijn de lijnen kort en kan er waar nodig snel worden opgeschaald wanneer de geestelijke gezondheid van jongeren in gevaar is. Doordat Buurtzorg Jong en het Jongerenwerk structureel aanwezig zijn op alle scholen worden medewerkers ook bekende gezichten voor leerlingen waardoor er vertrouwen ontstaat en de drempel om een gesprek aan te gaan verlaagd wordt. In 2023 wordt er weer een nieuwe jeugd monitor afgenomen, waarna we beter zicht hebben op de lange termijn effecten van Corona

19 van 40

Wij bieden ieder kind optimale kansen om veilig, gezond en met veel plezier op te groeien en talent te ontwikkelen in gemeente Zaltbommel. Onderwijsvisie gemeente Zaltbommel

Verslavende middelen (alcohol/roken/drugs) Op de middelbare school komen jongeren in de leeftijd dat ze meer risicovol gedrag gaan vertonen. Zo gaan ze bijvoorbeeld vaker experimenteren met verslavende middelen zoals alcohol, tabak en af en toe ook andere drugs. De GGD jeugd monitor wordt afgenomen onder 14 en 16 jarigen (klas 2 en 4). Onder deze groep wordt er het meest geëxperimenteerd met het nuttigen van alcohol. 60 procent van hen heeft ooit alcohol gedronken en 30 procent van hen is wel eens aangeschoten of dronken geweest. De medewerkers van de verslavingspreventie wijzen naar alcohol als het meest voorname probleem in Zaltbommel.

Hier gaan we de komende tijd meer op inzetten en zoeken daarin ook de samenwerking op met verstrekkers van alcohol. In het Preventie- en handhavingsplan alcohol staat beschreven hoe we dit gaan doen.5 Roken is ook een aandachtspunt in Zaltbommel. 22 procent van de jeugdigen heeft ooit gerookt en 7 procent van de jeugd rookt wekelijks in Zaltbommel, terwijl dit maar 4 procent landelijk is. De meeste rokende jongeren zitten op het vmbo.

Wat hierin ook meespeelt is de mate waarin alcohol is genormaliseerd in Zaltbommel. Veel ouders vinden het normaal dat er gedronken wordt en faciliteren het gebruik ervan. De plek waar de meeste jeugdigen alcohol nuttigen is thuis of bij vrienden/vriendinnen thuis.

De professionals verslavingspreventie die actief zijn in onze gemeente zien ook een toename van het gebruik van vapors en snus (tabak in een klein zakje dat tegen het tandvlees wordt gedrukt) onder scholieren. In beide producten zit nicotine (het verslavende bestandsdeel in tabak) en daarmee kan het gebruik ervan een opmaat zijn voor het daadwerkelijk starten met roken door jongeren. Zowel vapors als snus zijn verboden onder de 18 jaar.

De naleving van de alcoholleeftijdsgrens wordt in Zaltbommel ook niet door alle verstrekkers van alcohol goed nageleefd.

Het gebruik van andere vormen van drugs zoals wiet, lachgas, XTC, cocaïne en GHB lijkt relatief van mindere omvang door de jeugd in

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

Zaltbommel. Van de jeugdigen geeft 3 procent aan recent wiet gerookt te hebben en maar 1 procent van hen heeft recent lachgas of andere soorten drugs gebruikt. Het gebruik van drugs blijft echter een belangrijk aandachtspunt. Met name op het gebied van preventie en voorlichting heeft Iriszorg hierin een prominente taak. Om het gebruik van verdovende middelen tegen te gaan zijn er een veldwerker en aandachtsfunctionaris verslavingspreventie actief in Zaltbommel. De veldwerker loopt samen op met het jongerenwerk van Buurtzorg Jong en is inzetbaar voor kortdurende individuele trajecten. De aandachtsfunctionaris zorgt ervoor dat we als gemeente zijn aangehaakt op landelijke campagnes (Stoptober, Ik Pas) en verzorgd trainingen aan scholen en verstrekkers van alcohol. Op de middelbare scholen gaan we aan de slag met het programma ‘Helder op school’. Dit is een integraal programma om het gebruik van verdovende middelen tegen te gaan, te signaleren en het gesprek te voeren met de jeugdigen en ouders.

Gezondheid en school Een groot gedeelte van hun leven brengen kinderen en jeugdigen door op school. Daarom is het belangrijk aandacht te hebben voor een gezonde school omgeving en liggen kansen om kinderen en jeugdigen van jongs af aan iets te leren over een gezonde leefstijl. De GGD vervult een belangrijke taak in het monitoren van de gezondheid van jeugdigen. Dat gebeurt door middel van gezondheidschecks die onder alle leerlingen op het Basis en Voortgezet onderwijs worden afgenomen. Daarnaast investeert de gemeente Zaltbommel in een gezonde school makelaar van de GGD. Zij adviseren scholen over het implementeren van een gezonde school omgeving. Vanaf 2022 is er in gemeente Zaltbommel ook een Lokaal Educatieve Agenda (LEA) in werking getreden. In de LEA is ook de link gelegd met gezondheid. De volgende doelen worden gesteld: • • • • •

Veerkrachtige kinderen en ouders Minder schooluitvak Schoolplezier Voorkomen van welvaartsziekten Betere leerprestaties

21 van 40

Wat willen we bereiken

Wat is onze ambitie?

Hoe gaan we dat doen?

We vinden het belangrijk dat onze jeugdigen alle kansen krijgen op een fysiek en mentaal gezonde start in het leven. Als gemeente willen we daar ook aan bijdragen. Dat doen

Ambitie lange termijn Kinderen en jongeren kunnen gezond, gelukkig en veilig opgroeien en hebben daartoe gelijke kansen.

• We gaan het Preventieakkoord verder voortzetten en door ontwikkelen door meer partners bij het akkoord te betrekken en nieuwe concrete acties te

we bijvoorbeeld door de inzet van Buurtzorg Jong en het faciliteren van een gezonde school makelaar voor de scholen. Buurtzorg Jong werkt normaliserend en is staat dicht bij de inwoners. We blijven investeren in Buurtzorg Jong om preventief de mentale gezondheid van onze jeugdigen te bewaken.

De ambitie vertalen we naar deze doelen: • Meer aanstaande ouders (in een kwetsbare situatie) beginnen goed voorbereid aan hun zwangerschap. • Er is een gemeente brede en integrale aanpak met interventies gericht op de eerste levensfasen. • Er is een gemeente brede en integrale aanpak om het overgewicht bij kinderen en jongeren verder te verlagen. • Een rookvrije omgeving realiseren op plekken waar kinderen en jongeren komen. • Er zijn minder jongeren die alcohol nuttigen en beginnen met roken en minder ouders die dit goedkeuren. • Het aantal kinderen en jongeren dat zich weerbaar/veerkrachtig voelt is toegenomen. • Er is stevige verbinding gelegd tussen het sportakkoord en het preventieakkoord. • Het aantal kinderen en jongeren dat dagelijks groente en fruit eet is gestegen.

In de komende periode gaan we ook meer inzetten op preventieve interventies gericht op de eerste levensfasen. De eerste duizend dagen (-9 maanden t/m 2 jaar) zijn cruciaal voor de gezondheid van een opgroeiend kind. Door ouders (in kwetsbare situaties) juist in ze fase te ondersteunen willen bereiken dat ze goed voorbereid aan het ouderschap beginnen en kinderen een goede start maken. Verder gaan we activiteiten ontplooien om een (positief) gezonde leefstijl onder jeugdigen te stimuleren met als doel het terugdringen van overgewicht, ontmoedigen van alcoholgebruik/ drugs en vergroten van de veerkracht.

•

•

•

• Wist je dat? Bij kinderen die meer bewegen zijn de gebieden in de hersenen die verantwoordelijk zijn voor het omgaan met stress, maar ook empathie, zelfreflectie en impulsbeheersing sterker ontwikkeld. Het tegenovergestelde is ook waar. Kinderen die door ongezonde voeding en te weinig bewegen kampen met overgewicht en obesitas hebben een grotere kans op blijvend overgewicht gedurende de rest van hun leven4.

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

verzinnen. De huidige acties zoals de Alcoholverkeerscursus en de Rots en Water training tijdens de gymles zetten we bij gebleken succes voort. We gaan onderzoeken hoe het programma ‘Kansrijke Start’ in gemeente Zaltbommel kan worden geïmplementeerd. Een deel van de interventies die bij dit programma horen worden al ingezet (integrale vroeghulp), maar er is nog geen integrale aanpak. We gaan actief het contact aan met sportverenigingen om in gezamenlijkheid te werken aan een rookvrije sportomgeving en een verantwoord schenkbeleid. Daarnaast gaan we ook de mogelijkheden voor een ‘gezonde sportkantine’ onder de aandacht brengen. We ontplooien op het VO trajecten om gevoelens van stress en depressie te normaliseren. Dit doen we in samenwerking met scholen, Buurtzorg Jong, jongerenwerk, GGD en Ypse. We blijven investeren in de gezondheidsmakelaars van de GGD die een belangrijke schakel en aanjager zijn in onze gemeente om activiteiten van de grond te krijgen en in contact staan met alle partners. Daarnaast komen de GGD gezondheidsmakelaars op alle scholen om hen te ondersteunen bij het gezonde school programma. Daarbij hebben we in het extra aandacht bij scholen over vragen rondom mentale gezondheid.

• We gaan aan de slag met het actieprogramma sportief (en gezond) groot worden, waarin we onderzoeken wat de beperkende factoren in onze gemeenten zijn voor kinderen om meer te gaan sporten en gezonder te eten. Vervolgens pakken we deze punten actief aan. • We blijven investeren in het straathoekwerk van Iris Zorg (verslavingspreventie) en sturen er bij scholen op aan om meer gebruik te maken van het lesaanbod van Iris Zorg, zoals ‘Helder op School’. • We gaan het jongerenwerk en Buurtzorg jong trainen in het vlaggensysteem. • We pakken eenzaamheid onder jongeren aan door van het succesvolle pilotprogramma ‘Join Us’ structureel aan te bieden. Dit wordt verzorgd door ons Jongerenwerk. • We gaan een lokaal plan van aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling opstellen. • We organiseren een ‘Week van groente en fruit’ in samenwerking met scholen en verenigingen en aanbieders van fruit om het eten van fruit onder kinderen te stimuleren.

Houdt o.a. verbinding met: • Sportbeleid • Sportakkoord • Preventieakkoord • Regio aanpak HGKM • Jeugdbeleid • Preventie & Handhavingsplan alcohol • Lokaal Educatieve Agenda

23 van 40

Gezonde leefstijl Hoe staat het ervoor in gemeente Zaltbommel?

Iedere dag groente 18+

Iedere dag fruit 18+

36%

41%

Obesitas 18+

Roker 18+

Overgewicht 18+

Voldoet aan alcoholrichtlijn 18+

Ervaren gezondheid 18+

43%

21%

17%

Voldoende beweging 18+

54%

78%

45%

Waarom? Wie wil er nu niet vitaal en gezond door het leven gaan? De vooruitzichten voor de toekomst laten een positieve trend zien in zowel de levensverwachting (LV) als de levensverwachting in goed ervaren gezondheid (LV in GEG)5. De figuur hieronder laat het gemiddelde zien. Wat deze figuur niet laat zien is dat er tussen verschillende groepen inwoners grote verschillen zijn in de levensverwachting en de levensverwachting in goed ervaren gezondheid.

Gezonde levensverwachting 90 80 70 60 50 1990

1995

2000

2005

2010

2015

2020

2025

2030

2035

2040

LV, mannen LV in GEG, mannen LV, vrouwen LV in GEG, vrouwen

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

25 van 40

Gedrag Gemeente Zaltbommel in vergelijking met de rest van Nederland De GGD'en doen in heel Nederland onderzoek naar de gezondheid van inwoners aan de hand van de gezondheidsmonitor. Zo kunnen we de gegevens van gemeente Zaltbommel dus vergelijken met de rest van Nederland. Gekeken naar de gezonde leefstijlfactoren scoort gemeente Zaltbommel op veel gebieden niet goed in vergelijking met het regionale en landelijk gemiddelde: Roken

Ongezonde voeding

Weinig beweging

Alcohol gebruik

Ziektelast %

9,4 %

8,1 %

2,3 %

1,5 %

Sterfte (x1000)

20,0

12,9

5,8

1,8

Zorguitgave (x miljard)

€ 2,4

€ 6,0

€ 2,7

€ 0,9

Gevolgen van ongezond gedrag Het hanteren van een gezonde leefstijl is een belangrijke factor waarmee de kans op een vitaal en lang leven toeneemt. Een ongezonde levensstijl heeft juist een tegenovergesteld effect. In Nederland zorgt ongezond gedrag voor bijna 20% van de ziektelast. Het leidt tot ruim 35.000 doden en kost € 9 miljard aan zorguitgaven per jaar6. Van het ongezonde gedrag veroorzaakt roken de meeste ziektelast, gevolgd door ongezonde voeding, inactiviteit en alcohol gebruik. Deze leefstijlfactoren verhogen het risico op chronische ziekten, zoals hart- en vaatziekten, diabetes, COPD of kanker. Lage SEP Helaas moeten we ook in gemeente Zaltbommel constateren dat het juist de lage SEP doelgroep is die er vaker ongezonde leefstijlgewoontes op na houdt. Uit de gegevens van het onderzoek van de GGD blijkt dat lager opgeleiden in gemeente Zaltbommel: • • • •

Vaker Roken Vaker overgewicht en obesitas hebben Minder groenten en fruit eten Minder vaak aan de beweegnorm voldoen

Alleen qua overmatig alcoholgebruik is het verschil niet zo groot. Hoger opgeleide ouderen in gemeente Zaltbommel (65+) zijn bijvoorbeeld vaker ‘overmatige drinkers’ dan hun lager opgeleide generatiegenoten 7.

• • • • •

Meer volwassenen én jongeren roken ten opzichte van het landelijke gemiddelde Meer volwassenen zijn ‘overmatige drinkers’8 ten opzichte van het regio gemiddelde Meer volwassenen hebben overgewicht en obesitas ten opzichte van het landelijk gemiddelde Minder volwassenen voldoen aan de beweegnorm ten opzichte van het landelijk gemiddelde Minder volwassenen eten dagelijks groente ten opzichte van het regio gemiddelde

Dit zijn conclusies op basis van de gezondheidsmonitor die medio 2020 is afgenomen onder volwassenen. Corona en gezonde leefstijl Het RIVM heeft onderzoek gedaan naar de gevolgen van de coronapandemie op de leefstijl. Zij concluderen, niet geheel onverwacht, dat corona hier een negatief effect op heeft gehad.

Gevolgen van coronacrisis voor leefstijl

Wat bedoelen we met ‘lage SEP’? Lage SEP staat voor een ‘lage sociaal economische positie’. Het gaat daarbij om mensen met een lage opleiding (basisonderwijs, lo, vmbo, avo, mavo) en/of mensen met een laag inkomen. Het betreft ongeveer 30% van de mensen in Nederland.

We zijn meer gaan roken

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

We hebben meer overgewicht

We bewegen veel minder

We drinken gemiddeld evenveel alcohol

27 van 40

Wat willen we bereiken Hoe gaan we dat doen? Mensen, en zeker volwassenen, hebben een eigen verantwoordelijkheid waar het om hun gezondheid gaat. In gemeente Zaltbommel willen we onze inwoners ook niet vertellen wat ze moeten doen. We willen hen wel informeren en een gezonde leefstijl stimuleren. Hiermee hopen we een normverschuiving teweeg te brengen, waarbij iedereen bewuster bezig is met het maken van gezonde keuzes. Dat willen we doen door het preventieakkoord (nu alleen gericht op de jeugd) ook uit te breiden naar de volwassenen en daaraan acties te verbinden die verleiden tot gezond gedrag. Deze interventies gaan we samen ontwikkelen met onze vaste partners, maar we gaan ook de verbinding zoeken met bedrijven en verenigingen. Daarnaast gaan we onze inspanningen om inwoners te informeren over gezond gedrag intensiveren.

Wat is onze ambitie? Ambitie lange termijn In gemeente Zaltbommel is een gezonde leefstijl de norm en hebben alle inwoners de kans om zich dit eigen te maken. De ambitie vertalen we naar deze doelen: • Het percentage inwoners met overgewicht en obesitas is gedaald. • Het percentage inwoners dat rookt is gedaald. • Overmatig alcoholgebruik is afgenomen • Meer inwoners voldoen aan de beweegnorm. • Er zijn voor alle inwoners laagdrempelige en toegankelijke (inclusieve) initiatieven gerealiseerd die een gezonde leefstijl stimuleren. • Meer inwoners hebben kennis over een gezonde leefstijl (betere gezondheidsvaardigheden)

• We breiden het Preventieakkoord uit naar de doelgroep volwassenen. Momenteel is het Preventieakkoord voornamelijk gericht op de jeugd. Door het Preventieakkoord uit te breiden creëren we ook voor deze groep een platform waarin de gemeente, het bedrijfsleven en andere maatschappelijke partijen de handen ineen slaan om concrete interventies te bedenken die een gezonde leefstijl stimuleren. • We gaan aan de slag met een nieuw preventie en handhavingsplan alcohol, waarin we de verbinding leggen tussen deze twee domeinen goed vastleggen. Preventie en handhaving zijn beide nodig om effectief gedragsverandering teweeg te brengen. • We gaan de beleidsthema’s gezondheid en sport intern meer samenhang geven en ‘ontschotten’ budgetten daar waar interventies beide doeleinden dienen. • We gaan door met de jaarlijkse gezondheidsmaand. Deze maand organiseert de gemeente i.s.m. GGD en tal van andere organisaties een scala aan activiteiten waar inwoners aan deel kunnen nemen. De activiteiten zijn o.a. gericht op het bevorderen van een gezonde leefstijl. • We starten een informatie campagne gericht aan alle inwoners waarin we uitleg, informatie en tips meegeven over gezond gedrag. Momenteel verstrekken we inwoners informatie op Facebook pagina 'gemeente Zaltbommel gezond'. Dit blijven we doen, maar breiden de inspanningen verder uit.

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

Houdt o.a. verbinding met: • Sportbeleid • Sportakkoord • Preventieakkoord • Preventie & Handhavingsplan alcohol • Aanpak laaggeletterdheid

Vitaal ouder worden Hoe staat het ervoor in gemeente Zaltbommel?

Voldoende bewegen 65+

Overgewicht 65+

Gevallen in afgelopen 3 maanden 65+

36%

63%

18%

Ernstige eenzaamheid 65+

Goed ervaren gezondheid 65+

Verwonding door val 65+

5%

68%

29%

Waarom? In de komende jaren gaat het aandeel ouderen verder toenemen. Onder ouderen verstaan we inwoners van 65 jaar en ouder. In 2021 wonen er 5338 inwoners in gemeente Zaltbommel van 65 jaar en ouder, maar naar schatting zijn dat er 8120 in 2040.

toename van het aantal mensen met een chronische aandoening. Zo zal het aantal mensen met artrose, nek- en rugklachten en diabetes in de komende jaren fors toenemen. Van de specifieke aandoeningen is dementie de grootste ziektelast veroorzaker in 20409.

Hoewel de meeste ouderen in gemeente Zaltbommel hun gezondheid als (zeer) goed bestempelen zien we logischerwijs dat dit verder afneemt naarmate men ouder wordt. Deze vergrijzing gaat gepaard met een

29 van 40

Trend in leeftijdsopbouw gemeente Zaltbommel

Wat willen we bereiken

% 100

75

50

25

0 2015

2020

2025

2030

2035 0-19

2040

20-64

65-79

80+

Bron: Prios-pronose, AFB Research www.regiobeeld.nl/bevolkingsontwikkeling?gemeente=Zaltbommel

Beweging en vallen Uit de gegevens van het onderzoek kunnen we ook opmaken dat ouderen in gemeente Zaltbommel te weinig bewegen. Slechts een krappe 40% van de 65 - 75 jarigen voldoet aan de beweegnorm en voor de 75 plussers is dat nog maar 28%. Wanneer ouderen minder bewegen gaan lichaamsfuncties relatief harder achteruit. Een gevolg kan zijn dat iemand eerder valt en de gevolgen groter zijn.

Eenzaamheid Eenzaamheid heeft een grote impact op het welbevinden van mensen. Welbevinden is één van de pijlers van Positieve Gezondheid. In gemeente Zaltbommel is het percentage ouderen dat zich (zeer) ernstig eenzaam voelt relatief laag ten opzichte van de rest van de regio. Waar dit door komt is niet direct duidelijk. Het blijft echter van belang om te investeren in het bestrijden van eenzaamheid onder alle doelgroepen en ook onder ouderen.

Landelijk komen er ieder jaar 103.000 65-plussers op de spoedeisende hulp terecht na een val10 . In gemeente Zaltbommel heeft 18% van de ouderen boven de 65 jaar aangegeven te zijn gevallen in de afgelopen 3 maanden. Van hen heeft 29% een verwonding opgelopen door de val. Het risico op vallen neemt toe naarmate men ouder wordt. Onder de 65-75 jarigen is 14% ten val gekomen tegenover 23% van de inwoners van 75 jaar en ouder.

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

33%

50%

van alle 65+-ers komt jaarlijks ten val

van alle 75+-ers komt jaarlijks ten val

60% van alle 85+-ers komt jaarlijks ten val

12% hiervan belandt op de SEH

Als gemeente willen we voorbereid zijn op een toekomst met meer ouderen. Een toekomst met meer ouderdom gerelateerde ziekten zoals o.a. dementie. Dit doen we door te onderzoeken wat er nodig is om als gemeente zo dementie vriendelijk mogelijk te zijn. Daarnaast streven wij ernaar dat onze ouderen zo lang mogelijk zelfredzaam en vitaal blijven. Dit door het uitvoeren van preventie activiteiten als sportlessen voor ouderen door onze buurtsportcoaches en het opzetten van een integrale aanpak valpreventie. We gaan ook inzetten op het creëren van voldoende inclusieve inloop- en ontmoetingsactiviteiten en ontwikkelen van de aanpak tegen eenzaamheid. In een snel veranderende tijd waarbij steeds meer zaken online geregeld moeten worden is het voor ouderen soms lastig om mee te komen. We investeren als gemeente al in ondersteuning voor ouderen bij digitale vaardigheden en blijven dat doen. Zo vergroot de mate waarin zij regie kunnen blijven voeren op hun leven (Positieve Gezondheid). Ook blijven we doorontwikkelingen op het gebied van mantelzorgondersteuning, om vraag en aanbod van de diverse groep mantelzorgers op elkaar aan te sluiten.

Wat is onze ambitie? Ambitie lange termijn Inwoners zijn zich bewust van hoe zij vitaal ouder kunnen worden en wat zij daaraan zelf kunnen doen. De ambitie vertalen we naar deze doelen: • Het percentage ouderen tussen de 65 en 80 jaar dat wekelijks sport/beweegt is toegenomen. • Vermindering van het aantal valincidenten bij ouderen. • Ernstige en matige eenzaamheid onder ouderen neemt af. • Betere ondersteuning van ouderen en

mantelzorgers. • Ouderen zijn beter toegerust op het gebied van zelfmanagement en gezondheidsvaardigheden. En ouderen worden goed ondersteund bij beperkte digitale vaardigheden. • Volwassenen en ouderen realiseren zich wat ouder worden betekent. • Ouderen voelen zich zo lang mogelijk vitaal en blijven meedoen in de samenleving.

Hoe gaan we dat doen? • We gaan door met de sportactiviteiten van de Buurtsportcoaches gericht op de ouderen doelgroep en versterken deze waar nodig. • We gaan een integrale aanpak valpreventie opzetten voor ouderen. • We realiseren voldoende inloop en ontmoetingsplekken in dorpen en wijken voor iedereen die daar behoefte aan heeft, vooral ook voor ouderen. • We gaan door met de coalitie tegen eenzaamheid en creëren een signaalpunt om eenzaamheid sneller op te sporen. • We gaan door met het mantelzorgcompliment, de dag voor de mantelzorgers en onderzoeken middels de pilot ‘mantelzorgvoucher’ wat we nog extra kunnen doen ter ondersteuning van mantelzorgers. • We onderzoeken als gemeente wat we kunnen doen om als gemeente zo dementievriendelijk als mogelijk te zijn. • We gaan door met het bekostigen van lessen in digitale vaardigheden voor ouderen door de Bibliotheek.

Houdt o.a. verbinding met: • Sportbeleid • Welzijnsagenda • Sportakkoord • Preventieakkoord • WMO beleid

31 van 40

Bestaanszekerheid als basis voor gezondheid Hoe staat het ervoor in gemeente Zaltbommel?

Geen enkele moeite met rondkomen

60%

Financiële problemen

4%

Opleidingsniveau gemeente Zaltbommel Praktisch geschoold

34%

Theoretisch geschoold Moeite met rondkomen 18+

9%

Laaggeletterdheid gemeente Zaltbommel

13%

30%

Opleidingsniveau Regio GZ Praktisch geschoold

Geen 1000 euro 18+

19%

Laaggeletterdheid Nederland

12%

Waarom? In de voorgaande hoofdstukken hebben we laten zien dat de kans op een lang en gezond leven niet eerlijk is verdeeld onder mensen. De groep mensen met een lage opleiding en laag inkomen hebben minder kans op een lang en gezond leven. Voor een belangrijk deel hangt dit samen met het feit dat deze groep vaker worden geconfronteerd met bestaansonzekerheden.

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

27%

Theoretisch geschoold

39%

Mensen met meer bestaansonzekerheid zoals een laag inkomen, schulden of een chronische ziekte, ervaren meer stress. Stress is slecht voor de gezondheid en tast het denkvermogen aan. Voor mensen die veel stress ervaren is het namelijk moeilijker om verstandige (en gezonde) lange termijnbeslissingen te nemen.

33 van 40

Slechte woon/ werkomstandigheden

Schulden

Werkloosheid

Onveilige thuissituatie

Discriminatie

Vaak hebben deze factoren primair met andere beleidsterreinen te maken, zoals het minimabeleid of de aanpak laaggeletterdheid. Dit laat zien dat het gezondheidsbeleid niet op zichzelf staat en een integrale benadering nodig is. Door de bestaanszekerheid van mensen te vergroten en risicofactoren voor stress tegen te gaan zullen meer mensen de ruimte ervaren om een gezonde leefstijl te hanteren. Gezondheid moet dus in alle relevante beleidsstukken terug komen, Health in all policies, om effectief te zijn. Chronische stress Wat bestaansonzekerheden als armoede en laaggeletterdheid gemeen hebben is dat ze (langdurig) stress veroorzaken bij mensen. Ons stresssysteem kan ons, mits kortdurend, in staat stellen om snel een lastige situatie het hoofd te bieden. Na de stressvolle situatie probeert het lichaam de eigen stressreactie weer tot rust te brengen.

Laaggeletterdheid

Verslaving

Onder normale omstandigheden is het lichaam hier heel goed in en is al snel de balans terug gevonden. Dit stress systeem werkt goed voor kortdurende stress, maar kan niet goed omgaan met langdurige aanhoudende stressvolle situaties. Het lichaam is dan niet meer in staat om zichzelf tot rust te brengen. We spreken dan van chronische stress. Stress maakt ziek Uit onderzoek weten we dat chronische stress letterlijk ziek maakt. De kans op hart en vaatziekten, diabetes en obesitas nemen toe. Ook het afweersysteem raakt verzwakt en de vruchtbaarheid neemt af. Er is zelfs toenemend bewijs dat chronische stress het DNA van mensen kan aantasten en dit kan worden overgedragen naar de volgende generatie12/13. Chronische stress heeft ook gevolgen voor het vermogen van mensen om verstandige en gezonde keuzes te maken. Chronische stress blokkeert namelijk als het ware het

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

Er ontstaat op deze manier een vicieuze cirkel. Chronische stress veroorzaakt ziektelast en beperkt het vermogen van mensen om verstandige keuzes te maken, met vaak nog meer stress als gevolg. Risicofactoren in gemeente Zaltbommel In gemeente Zaltbommel zijn er ten opzichte van de regio minder mensen die aangeven moeite te hebben met rondkomen, of financiële problemen hebben. Er zijn ook meer mensen die aangeven geen enkele moeite te hebben met rondkomen. Aan de andere kant is er toch een aanzienlijke groep inwoners die geen €1000 heeft in geval van nood (19%). Er hoeft dan maar weinig te gebeuren om dan alsnog in de problemen te komen. Kijken we naar een risicofactor als laaggeletterdheid dan ligt het percentage laaggeletterden in gemeente Zaltbommel

(13%) net iets hoger dan het landelijk gemiddelde (12%). Ook laaggeletterdheid kan voor veel stress zorgen, doordat men in de knoei komt met bijvoorbeeld brieven van overheidsinstellingen. Voor de meeste onderliggende risicofactoren zoals, laaggeletterdheid, moeite hebben met rondkomen, financiële problemen en slechtere woon/werk omstandigheden geldt dat de kans om hieraan blootgesteld te worden significant groter is voor mensen uit de lage SEP groep. Voor deze mensen met een lagere sociaal economische positie is daarmee de kans op het ontwikkelen van chronische stress aanzienlijk groter. Inclusie Inclusie gaat over ‘meedoen’. Schulden, armoede en laaggeletterdheid zijn risicofactoren voor chronische stress. Het zijn ook factoren die het iemand kunnen bemoeilijken om ‘mee te doen’ met de maatschappij, het dagelijks leven en de mensen om hen heen. Dit laat zien dat het streven naar een inclusieve samenleving en gezondheid hand in hand gaan. Meedoen is ook niet voor niets één van de dimensies van Positieve Gezondheid.

Normaal stress met herstel

Chronische stress zonder herstel

Stressniveau

Armoede

deel van het brein dat hiervoor nodig is. Het wordt moeilijker voor mensen om verleidingen te weerstaan, emoties te beheersen, in de actie te komen, aandacht vast te houden en vooruit te plannen. Allemaal eigenschappen die iemand juist zo hard nodig heeft om de oorzaak van chronische stress op te lossen.

Stressniveau

Enkele van de risicofactoren die stress veroorzaken zijn11:

Tijd

Tijd

35 van 40

• Hoe bestaansonzekerheid de gezondheid beïnvloed

•

• Stress

Werkloos

Dakloos

Armoede

Onveilig thuis

Slechte leefomstandigheden

•

Gezondheid is als thema ook verankerd in beleidsplannen op het gebied van minima en armoedebeleid, laaggeletterdheid, het participatiebeleid en de schuldhulpverlening. Er is bij professionals werkzaam in het minima en armoedebeleid, laaggeletterdheid, participatiebeleid en de schuldhulpverlening meer kennis over de link met gezondheid. Problemen op achterliggende risicofactoren pakken we preventief aan door tijdig signaleren en doorverwijzen naar ondersteuning. De drempel om hulp te zoeken bij het oplossen van achterliggende risicoproblemen zoals laaggeletterdheid, armoede of verslaving is afgenomen.

•

•

•

•

om goedkoop en gezond koken onder hun klanten te stimuleren. We implementeren Mijn Buurtje en stimuleren hiermee dat inwoners elkaar en activiteiten in gemeente Zaltbommel beter weten te vinden, zodat meer mensen mee kunnen doen (inclusie). In het nieuw te ontwikkelen beleidsplan integrale schuldhulpverlening leggen we de verbinding met gezondheid. We starten een communicatiecampagne om het zoeken van hulp en ondersteuning door inwoners te normaliseren. Bij het opzetten van deze campagne betrekken we ervaringsdeskundigen om te boodschap goed aan te laten sluiten op de doelgroep. We gaan de mogelijkheden onderzoeken om (goedkoop) gezond koken te stimuleren onder cliënten van de schuldhulpverlening.

Hoe gaan we dat doen? Wat willen we bereiken Als gemeente vinden we het belangrijk om oog te hebben voor de onderliggende risicofactoren die stress veroorzaken en de gezondheid schaden. We streven naar gezondheidswinst voor alle inwoners, maar voor inwoners die veel obstakels (bestaansonzekerheid) op hun pad krijgen is de weg naar gezondheidswinst een stuk ingewikkelder. We willen er dan ook aan bijdragen om de weg naar gezondheidswinst zo laagdrempelig mogelijk maken. Dat gaan we doen door gezondheid te verbinden aan het minima- en armoedebeleid, de aanpak integrale schuldhulpverlening, de aanpak laaggeletterdheid, de lokale inclusieagenda, het participatiebeleid en interventies uitrollen die beide kanten dienen. Een voorbeeld is de training ‘voel je goed’, waarmee deelnemers iets leren over gezond gedrag en tegelijkertijd in aanraking komen met taal en daarin ondersteund worden. Verder

gaan we ervoor zorgen dat kwetsbare inwoners gemakkelijker de weg weten te vinden naar ondersteunend aanbod zoals de Voedselbank. Met de Voedselbank zelf willen we gaan bekijken wat er mogelijk is om gezond koken en eten te stimuleren onder hun klanten.

Wat is onze ambitie? Ambitie lange termijn De gezondheid van inwoners wordt zo min mogelijk negatief beïnvloed door zorgen over bestaanszekerheid en andere onderliggende stressfactoren. De ambitie vertalen we naar deze doelen: • Er is een passend aanbod van diensten voor laaggeletterden en mensen die in armoede of met schulden leven om hun situatie en zelfredzaamheid te verbeteren en dit aanbod is goed vindbaar.

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

• We gaan de Brede Beweging nieuw leven inblazen en er vooral voor zorgen dat deze impact heeft. Minder praten en informatie uitwisselen, meer resultaten bereiken. In deze bijeenkomsten besteden we aandacht aan thema’s als armoede, laaggeletterdheid en gezondheid en hun onderlinge relatie. In deze bijeenkomsten leggen we ook het huidige aanbod van diensten en activiteiten onder de loep. • We gaan door met ‘Vroeg erop af’ en proberen steeds meer partners aan te laten sluiten. We versterken daarmee de signaalfunctie om zo snel mogelijk ondersteuning aan te kunnen bieden aan mensen met beginnende schulden. • We gaan door met de aanpak van laaggeletterdheid en gaan de training ‘Voel je goed’ opzetten, waarin gezondheid en laaggeletterdheid aan elkaar zijn verbonden • We gaan de samenwerking met de Voedselbank aanhalen en willen onderzoeken wat de mogelijkheden zijn

Houdt o.a. verbinding met: • Minimabeleid • Participatiebeleid • Welzijnsagenda • Lokale inclusie agenda • Lokale aanpak laaggeletterdheid • Beleidsplan integrale schuldhulpverlening

37 van 40

Gezonde leefomgeving

Factoren in de leefomgeving die (in)direct van invloed zijn op de gezondheid:

Hoe staat het ervoor in gemeente Zaltbommel? Een goede milieukwaliteit (Geluid, lucht, bodem, extrene veiligheid)

Gezonde en duurzame woningen

Schone en veilige wijken

SCHOOL

Gevarieerd aanbod van voorzieningen (scholen, winkels, cultuur etc.)

Goede bereikbaarheid (Met OV, fiets of te voet)

Ingericht op specifieke (kwetsbare) inwonersgroepen gehandicapten, ouderen, kinderen

Kan tijdens aanhouden warm weer geen verkoeling vinden in eigen woning, tuin of buurt

Ervaart matig of ernstige hinder door open haard, allesbrander, houtkachel

15%

17%

Minder dan 1 keer per week contact met de buren

Aantal sigaretten dat door luchtvervuiling per dag wordt gerookt

37%

4,6%

Waarom? De leefomgeving waarin mensen wonen heeft invloed op hun gezondheid. Mensen die in hun leefomgeving worden blootgesteld aan luchtverontreiniging, geur, of geluidshinder ondervinden hiervan gezondheidsschade. Aan de andere kant bevordert een leefomgeving met voldoende groen, beweeg, speel- en ontmoetingsmogelijkheden een gezonde leefstijl en kan er gezondheidswinst worden gerealiseerd.

groen, natuur, water en aandacht voor klimaatadaptatie

Aanbod speelplekken en beweegmogelijkheden

Gezondheidsnota gemeente Zaltbommel 2022 - 2025

Ontmoetingsplekken In Nederland wordt ongeveer 20 procent van de totale ziektelast veroorzaakt door ongezond gedrag en 4 procent door milieufactoren, zowel binnen (bijv. ventilatie, geluidsoverlast,

of isolatie), als buiten (luchtvervuiling, geur, wateroverlast, of hittestress)14. Met de juiste inrichting van de fysieke en sociale leefomgeving kunnen we beide determinanten positief beïnvloeden. De mate waarin zich belastende en bevorderende factoren voor de gezondheid voordoen kan per wijk verschillen. Het is vaak zo dat juist mensen met een sociaal economisch zwakkere positie in de fysiek en sociaal ongezondere wijken leven. Onderzoek van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) toont aan dat er aanzienlijke verschillen zijn in de levensverwachting tussen wijken met de laagste en de hoogste inkomens15.

39 van 40

Wat willen we bereiken Als gemeente streven we naar een gezonde leefomgeving voor al onze inwoners. Dat betekent

leefomgeving, zowel boven als onder de grond. Kernopgave 13: De inrichting van onze leefomgeving stimuleert ontmoeting en een gezonde leefstijl.

dat we onze inwoners willen beschermen tegen schadelijke milieu-invloeden en tegelijkertijd de leefomgeving zo willen inrichten dat het een gezonde leefstijl stimuleert. Voor gezondheidsbescherming zijn al veel normen opgesteld. Voor het duurzaam terugdringen van gezondheidsverschillen tussen groepen is juist ook gezondheidsbevordering en de toegankelijkheid van voorzieningen van belang.

Naast de Omgevingsvisie zijn we als gemeente ook aan de slag met de Energietransitie, Klimaatadaptatie, Groenbeleid en beheer van speeltuinen. De realisatie van al deze plannen dragen bij aan een gezonde leefomgeving.

Wat is onze ambitie?

etc. ingericht. • De normen uit het groenbeleid worden gehandhaafd. • Ongezond voedselaanbod in de nabijheid van

als rookvrije omgeving. En met sportverenigingen in gesprek om ze te bewegen rookvrij te worden. • We gaan de faciliteiten bij speelplaatsen

scholen en kinderspeelplaatsen is afgenomen.

versterken door oude toestellen te vernieuwen

• Gezondheidsverschillen tussen wijken met de

en meer aandacht te hebben voor het groen en

laagste en hoogte inkomens zijn afgenomen.

inclusie. In het beheerplan 'speelplaatsen' is

• Onze gemeente is in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig ingericht. Binnen 250

beschreven hoe. • Binnen het actieprogramma ‘gezond en

m is voor iedere bewoner een koele plek

sportief groot worden’ bekijken we ook of er

bereikbaar.

aanvullende plekken in de openbare ruimte

Hoe gaan we dat doen?

zijn die benut kunnen worden om gezond gedrag te stimuleren. Bijvoorbeeld door het

In gemeente Zaltbommel hebben we gelukkig

Ambitie lange termijn We willen een gezonde

al een streepje voor door onze mooie landelijke

leefomgeving en leefstijl voor alle inwoners

gebieden die uitnodigen tot bewegen. We willen

van gemeente Zaltbommel. In een gezonde

bevorderen) is één van de afwegings- c.q.

gezondheid in alle relevante beleidstukken

dit voordeel verder benutten door bestaande

leefomgeving zijn voldoende morgelijkheden

beoordelingscriteria bij planvorming en

om het zo meer gewicht te geven en aan te

voorzieningen zoals fiets en wandelpaden te

om te bewegen, sporten en spelen en elkaar te

realisatie van initiatieven in de fysieke

sturen op het handhaven van de vastgestelde

versterken en uit te breiden. Daarnaast streven

ontmoeten. Er zijn ook voldoende koele plekken,

leefomgeving. Deze beoordelingscriteria in

normen.

we naar het behoud van groen, beweeg-, speel

gezonde voeding, schone lucht, groen en stilte.

de komende tijd nader concretiseren.

• We faciliteren en stimuleren initiatieven van

• Houtrook is een belangrijke factor met

bewoners en organisaties die gericht zijn op

en ontmoetingsplekken en willen we deze

• Gezondheid (zowel beschermen als

plaatsen van beweegfietsen voor ouderen. • We benadrukken de relatie tussen groen en

voorzieningen toegankelijker en inclusiever

De ambitie vertalen we naar deze doelen:

betrekking tot de lucht vervuiling en

ontmoeten en bewegen, waaronder (de aanleg

maken voor iedereen. Om ongezond gedrag te de-

• Bij de inrichting van de leefomgeving zorgen

geurhinder in gemeente Zaltbommel. We gaan

van) dorpsommetjes.

normaliseren worden speelplaatsen rookvrij. Bij

wij voor een goede milieukwaliteit, veilige

inwoners informeren over verantwoord stoken

nieuwe gebiedsplanvorming houden we rekening

verkeersverbindingen, passende huisvesting,

en de mogelijkheden om over te stappen naar

voedselaanbod in de nabijheid van scholen

met het voedselaanbod in een wijk. Geen

voldoende toegankelijke voorzieningen voor

minder schadelijke alternatieven.

en kinderspeelplaatsen beter te kunnen

snackbar in de buurt van een school dus.

alle doelgroepen om elkaar te ontmoeten, te

Kortom, een leefomgeving die de dimensies van

bewegen, sporten en spelen.

Positieve Gezondheid versterkt. Hierbij hebben

• Gezondheidsschade als gevolg van milieu

• Door verandering in het klimaat zullen periode

• We gaan normen opstellen om het

reguleren.

van droogte en extreme hitte vaker voorkomen. • Om gezondheidsverschillen te verkleinen Voor kwetsbare groepen, zoals ouderen en

hebben we extra aandacht voor wijken